1η Νοεμβρίου 1922. Στη Μερζιφούντα της Μικράς Ασίας, μια αρμενική οικογένεια έχει μόλις 24 ώρες για να εγκαταλείψει την πατρίδα της και οι Τσολάκ και Αράμ Ντιλντιλιάν πρέπει να αποφασίσουν τι θα πάρουν μαζί τους. Φωτογράφοι στο επάγγελμα και επίσημοι φωτογράφοι του Κολλεγίου Ανατόλια για σχεδόν τρεις δεκαετίες, επιβιβάζονται στο πλοίο S.S. Belgravia με προορισμό τον Πειραιά, μαζί με χιλιάδες πρόσφυγες και περίπου 2.500 ορφανά παιδιά.
Ανάμεσα στα υπάρχοντά τους βρίσκονται εκατοντάδες φωτογραφίες, γυάλινα αρνητικά και φωτογραφικές μηχανές, εικόνες μιας ζωής που μένει πίσω και ενός τόπου που κινδυνεύει να χαθεί από τη μνήμη. Σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, οι φωτογραφίες που διασώθηκαν εξακολουθούν να αφηγούνται ιστορίες μαθητών, καθηγητών, σχολικών εκδηλώσεων και της καθημερινότητας του Ανατόλια στη Μερζιφούντα.
Ένα μέρος αυτής της μνήμης φυλάσσεται σήμερα στα Ιστορικά Αρχεία του Κολλεγίου Ανατόλια, στη Βιβλιοθήκη Bissell στη Θεσσαλονίκη. Εκεί, ένα αρμενικό χειρόγραφο Ευαγγελίου του 17ου αιώνα, σπάνιες εκδόσεις από την ιστορική βιβλιοθήκη της Μερζιφούντας, χιλιάδες φωτογραφικά τεκμήρια και σύγχρονες ψηφιακές πηγές συνθέτουν ένα μωσαϊκό ιστορίας και πολιτισμού, ενώ η επιστημονική έρευνα, οι νέες τεχνολογίες και η τεχνητή νοημοσύνη διαμορφώνουν νέους τρόπους αναζήτησης και αξιοποίησης της γνώσης.
Η σύγχρονη βιβλιοθήκη δεν είναι πια ένας χώρος όπου αναζητά κανείς απλώς ένα βιβλίο. Είναι τόπος συνάντησης, ανταλλαγής ιδεών και δημιουργίας, με τη Bissell να έχει σχεδιαστεί για ατομική και ομαδική μελέτη, αλλά και για πολιτιστικές εκδηλώσεις, εκθέσεις τέχνης, συνέδρια και εκπαιδευτικές δράσεις. Η βιβλιοθήκη άρχισε να λειτουργεί το φθινόπωρο του 2002, χάρη στη μεγάλη δωρεά του George S. Bissell, πρώην προέδρου του Συμβουλίου των Εφόρων του Κολλεγίου Ανατόλια, ενώ μέρος της χρηματοδότησης προήλθε από το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος.
Σήμερα, συγκαταλέγεται στις μεγαλύτερες ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Το 2025 δέχθηκε 194.905 επισκέπτες και φιλοξένησε 100 εκδηλώσεις, ενώ οι συλλογές της περιλαμβάνουν 34.119 έντυπα βιβλία και 240.000 ηλεκτρονικά βιβλία. «Αυτό που κάνει τη Βιβλιοθήκη Bissell ξεχωριστή είναι οι συλλογές μας, που είναι κυρίως στα αγγλικά, αλλά και η συμβολή των επιστημονικών περιοδικών και των βάσεων δεδομένων», αναφέρει η Δρ Εύη Τραμαντζά, Διευθύντρια Βιβλιοθηκών και Αρχείου του Ανατόλια.
Η ίδια σημειώνει ότι η βιβλιοθήκη ακολουθεί τα πρότυπα σημαντικών επαγγελματικών ενώσεων των ΗΠΑ και του Ηνωμένου Βασιλείου, όπως οι ALA, ACRL και CILIP, προσφέροντας υπηρεσίες αντίστοιχες με εκείνες μεγάλων αγγλόφωνων ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών. Ωστόσο, η ταυτότητά της δεν εξαντλείται στις συλλογές ή στις υποδομές της.
«Ο σκοπός μας μας κάνει ξεχωριστούς», λέει η Δρ Τραμαντζά, περιγράφοντας μια αποστολή που έχει στον πυρήνα της «την εκπαίδευση, την καλλιέργεια, την πρόσβαση στην πληροφορία» και, πάνω απ’ όλα, το δικαίωμα κάθε ανθρώπου στη γνώση και στην προσωπική του εξέλιξη.
Η εξωστρέφεια είναι βασικό στοιχείο αυτής της φιλοσοφίας. Η βιβλιοθήκη είναι ανοιχτή και στο κοινό της Θεσσαλονίκης, προσφέροντας χώρους μελέτης και πρόσβαση σε πολιτιστικές δραστηριότητες, ενώ πίσω από τη λειτουργία της βρίσκονται οι εξειδικευμένοι βιβλιοθηκονόμοι που επιμελούνται τις συλλογές, στηρίζουν την έρευνα, οργανώνουν δράσεις φιλαναγνωσίας και εκπαιδεύουν τους χρήστες στις νέες ψηφιακές δεξιότητες.
Όπως σημειώνει η Δρ Τραμαντζά, οι βιβλιοθηκονόμοι είναι «φύλακες, διαχειριστές και υπερασπιστές του βιβλίου», αναδεικνύοντας τον ουσιαστικό ρόλο τους στη διατήρηση και τη διάχυση της γνώσης.
Ένα αρχείο που αφηγείται την ιστορία τριών αιώνων
Αν οι σύγχρονες συλλογές της Bissell ανοίγουν παράθυρα στον κόσμο της σημερινής έρευνας, τα Ιστορικά Αρχεία του Κολλεγίου Ανατόλια προσφέρουν ένα μοναδικό ταξίδι στο παρελθόν. Ένα ταξίδι που ξεκινά από τη Μικρά Ασία και τη Μερζιφούντα και φτάνει μέχρι τη Θεσσαλονίκη, ακολουθώντας την πορεία ενός εκπαιδευτικού ιδρύματος που ιδρύθηκε το 1886.
Το αρχειακό υλικό περιλαμβάνει σπάνια και ιδιαίτερα τεκμήρια: ένα αρμενικό χειρόγραφο Ευαγγελίου του 17ου αιώνα, βιβλία από την ιστορική βιβλιοθήκη της Μερζιφούντας, τεύχη του περιοδικού Missionary Herald, καταλόγους μαθητών, έγγραφα του Συμβουλίου Επιτρόπων για Ξένες Ιεραποστολές, ιστορικές φωτογραφίες, καθώς και τη συλλογή μικροφίλμ του Εβραϊκού Αρχείου.
Ιδιαίτερη θέση έχει η συλλογή ιστορικών φωτογραφιών, που αποτυπώνει την εξέλιξη του Ανατόλια από την ίδρυσή του. Το υλικό έχει ψηφιοποιηθεί και είναι διαθέσιμο μέσω του Internet Archive, ενώ ψηφιοποιημένα είναι και τα Yearbooks του Κολλεγίου, χάρη στη δωρεά της αποφοίτου Δρος Ελένης Αμπατζή.
Στις σημαντικές προσθήκες των ειδικών συλλογών περιλαμβάνονται επίσης το αρχείο και η συλλογή λογοτεχνίας της Θεσσαλονίκης του Περικλή Σφυρίδη, αποφοίτου του Κολλεγίου, γιατρού και συγγραφέα, ο οποίος υπήρξε σημαντική προσωπικότητα του λογοτεχνικού κύκλου της πόλης. Για τη Δρα Τραμαντζά, η αξία αυτών των συλλογών δεν περιορίζεται στη διαφύλαξη ιστορικών αντικειμένων.
Το αρχείο λειτουργεί ως ζωντανό εκπαιδευτικό εργαλείο, που επιτρέπει σε μαθητές και φοιτητές να έρχονται σε άμεση επαφή με πρωτογενείς πηγές, να αναπτύσσουν ερευνητικές δεξιότητες και να κατανοούν την ιστορία μέσα από αυθεντικά τεκμήρια.
Η εκπαιδευτική διάσταση αυτής της προσέγγισης αποτυπώνεται σε μια χαρακτηριστική θέση της: «Η εκπαίδευση δεν είναι αγορά ενός προϊόντος, αλλά η διδασκαλία αυτών που έχουν σημασία, η καλλιέργεια της περιέργειας, της επικοινωνίας, της συμμετοχής». Προσθέτει ακόμη ότι το αρχείο προσφέρει «μοναδικές ιστορίες έμπνευσης», δίνοντας στους μαθητές την ευκαιρία να προσπαθήσουν να τις μεταδώσουν με σαφήνεια, νόημα και συνοχή.
Η ιστορία ως γέφυρα ανάμεσα στο χθες και το σήμερα
Ανάμεσα στα τεκμήρια που ξεχωρίζουν για την ταυτότητα της βιβλιοθήκης, η Δρ Τραμαντζά αναφέρει το βιβλίο του πρώην προέδρου του Κολλεγίου Ανατόλια William McGrew, Γεφυρώνοντας πολιτισμούς με την εκπαίδευση: το Κολλέγιο Ανατόλια στην Τουρκία και την Ελλάδα. Μέσα από τις σελίδες του ξεδιπλώνονται η ιστορία, η εξέλιξη και τα επιτεύγματα του ιδρύματος από την ίδρυσή του έως τον 21ο αιώνα.
Σημαντική είναι επίσης η επετειακή έκδοση Future Cometh: Κολλέγιο Ανατόλια, 100 χρόνια στη Θεσσαλονίκη, που εκδόθηκε με αφορμή τη συμπλήρωση ενός αιώνα από τη μετεγκατάσταση του Κολλεγίου από τη Μερζιφούντα στη Θεσσαλονίκη, το 1924. Η διατήρηση αυτής της ιστορικής κληρονομιάς είναι αποτέλεσμα συλλογικής προσπάθειας.
Η Δρ Τραμαντζά αναγνωρίζει τη συμβολή του William McGrew και της αείμνηστης καθηγήτριας Nancy Birk στην οργάνωση των Αρχείων, αλλά και την εθελοντική προσφορά της αείμνηστης καθηγήτριας Ντίνας Κισκήρα και του συνταξιούχου διευθυντή του Λυκείου Ανατόλια, Χρήστου Πλούσιου.
Η σημασία των αρχείων, άλλωστε, ξεπερνά τα όρια του ίδιου του ιδρύματος. «Μέσω των αρχείων, ένα ίδρυμα μπορεί να κατανοήσει καλύτερα τον ίδιο του τον εαυτό, την αποστολή του, τους παράγοντες που συνέβαλαν στην εξέλιξή του και να σχεδιάσει το μέλλον του», επισημαίνει.
Το αρχειακό υλικό είναι διαθέσιμο σε εσωτερικούς και εξωτερικούς ερευνητές που ενδιαφέρονται για την τοπική ιστορία, τη Μικρά Ασία, τους Αμερικανούς ιεραποστόλους, την κοινωνιολογία και την ιστορία της εκπαίδευσης. Με αυτόν τον τρόπο, η ιστορία του Ανατόλια συνδέεται με ευρύτερες πτυχές της ελληνικής και παγκόσμιας ιστορίας.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η συνεργασία του Τμήματος Βιβλιοθηκών και Αρχείων με την έκθεση «Η φωτογραφική Οδύσσεια της οικογένειας Ντιλντιλιάν: από την Ανατολία στη Δύση», που παρουσιάστηκε στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού, στο πλαίσιο της Thessaloniki Photobiennale, τον Οκτώβριο του 2023. Η έκθεση ανέδειξε την ιστορία της οικογένειας Ντιλντιλιάν, τα μέλη της οποίας υπηρέτησαν ως φωτογράφοι στο Κολλέγιο για περίπου 30 χρόνια.
Το Αρχείο του Ανατόλια διέθεσε φωτογραφίες από την περίοδο λειτουργίας του σχολείου στη Μερζιφούντα, ενώ ο επιμελητής της έκθεσης Armen T. Marsoobian, εγγονός του ιδρυτή της οικογενειακής φωτογραφικής επιχείρησης, μίλησε στους μαθητές για την ιστορική αξία των φωτογραφιών. Έτσι, το αρχειακό υλικό βγαίνει από τις προθήκες και γίνεται αφορμή για διάλογο, μάθηση και πολιτιστική ανταλλαγή.
Κριτική σκέψη στην εποχή της πληροφορίας και της τεχνητής νοημοσύνης
Σε μια εποχή όπου η πληροφορία είναι παντού διαθέσιμη, αλλά η αξιολόγησή της γίνεται ολοένα πιο σύνθετη, ο ρόλος των ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών αποκτά νέα σημασία. Η ανάπτυξη της ψηφιακής τεχνολογίας, η διάδοση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και η είσοδος της τεχνητής νοημοσύνης στην καθημερινότητα δημιουργούν νέες εκπαιδευτικές ανάγκες, καθώς δεν αρκεί πλέον να εντοπίζει κανείς πληροφορίες, αλλά χρειάζεται να γνωρίζει πώς να τις αξιολογεί, να τις διασταυρώνει και να τις χρησιμοποιεί υπεύθυνα.
«Οι ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες στον ανεπτυγμένο κόσμο διαδραματίζουν ζωτικό ρόλο στην ανάπτυξη στους τομείς της πληροφόρησης, του ψηφιακού περιεχομένου, των μέσων ενημέρωσης, των δεδομένων, του γραμματισμού στην Τεχνητή Νοημοσύνη και της κριτικής σκέψης», αναφέρει η Δρ Τραμαντζά.
Στη Bissell, αυτή η προσέγγιση μεταφράζεται σε εκπαιδευτικά προγράμματα πληροφοριακής παιδείας και ερευνητικών δεξιοτήτων, τα οποία σχεδιάζονται σε συνεργασία με το διδακτικό προσωπικό και προσαρμόζονται στις ανάγκες των διαφορετικών εκπαιδευτικών βαθμίδων. Μόνο το 2025 πραγματοποιήθηκαν 102 ώρες μαθημάτων πληροφοριακής παιδείας, με στόχο οι φοιτητές να γίνουν ανεξάρτητοι και υπεύθυνοι χρήστες της πληροφορίας, να κατανοούν την ακαδημαϊκή δεοντολογία, να αναπτύσσουν δεξιότητες τεκμηρίωσης και να σέβονται την ακαδημαϊκή ακεραιότητα.
Παράλληλα, η Βιβλιοθήκη υποστηρίζει την επιστημονική παραγωγή του πανεπιστημίου, αναβαθμίζει το ιδρυματικό αποθετήριο και προσφέρει συμβουλευτική υποστήριξη σε όλα τα στάδια της ερευνητικής διαδικασίας, από τον σχεδιασμό μέχρι τη δημοσίευση και την προώθηση της έρευνας ανοικτής πρόσβασης.
Για τη Δρ Τραμαντζά, όμως, η τεχνογνωσία από μόνη της δεν αρκεί. Η αποστολή της Βιβλιοθήκης είναι να δημιουργεί εμπειρίες που ενισχύουν τη συνεργασία, την επικοινωνία, την καινοτομία και την κοινωνική ευθύνη, προσφέροντας ερεθίσματα που οδηγούν τους νέους πέρα από την ατομική επιτυχία, προς τη συμμετοχή και τη συνεισφορά στην κοινότητα. «Προσφέρουμε ικανότητες ακαδημαϊκές, όμως και τα προνόμια του να διαβάζεις, να ερευνάς, να γράφεις, που ενδυναμώνουν τη δημοκρατία», καταλήγει.
![]()
