Η μαρμάρινη πλάκα από το τέμενος Χαμζά Μπέη, γνωστό ως Αλκαζάρ, φέρνει ξανά στο προσκήνιο τη δωρεά του Ομήρου Πιζάνη στον ΕΕΣ και την επιγραφή στη μνήμη της μητέρας του Ανθής. Το εύρημα εντοπίστηκε λίγες ημέρες μετά την ολοκλήρωση των εργασιών αποκατάστασης, σε μια άκρη της πλατείας Μεγάλου Αλεξάνδρου, μπροστά από το μνημείο.
Η μαρμάρινη πλάκα είχε αποσπαστεί σε άγνωστο χρόνο και, όσο διαρκούσαν οι εργασίες, φυλασσόταν στον εργοταξιακό οικίσκο μπροστά από το μνημείο. Μετά την παράδοση του έργου έμεινε για λίγες ημέρες στην πλατεία και στη συνέχεια περισυνελέγη από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης. Η αναπληρώτρια προϊσταμένη της υπηρεσίας, Σουλτάνα Πρωτοψάλτη, ανέφερε ότι η πλάκα τοποθετήθηκε ήδη στο εσωτερικό του μνημείου και εξετάζεται αν θα επανατοποθετηθεί σε κατάλληλο σημείο ή αν θα φυλαχθεί στην Εφορεία Αρχαιοτήτων, ώστε να διασωθεί και να διατηρηθεί ζωντανή η μνήμη του δωρητή. Παράλληλα, σημείωσε ότι η πλάκα, παρότι είναι της νεότερης εποχής και όχι αρχαίο εύρημα, είναι «κομμάτι της ιστορίας». Η κ. Πρωτοψάλτη πρόσθεσε ότι δεν γνωρίζει σε ποιο ακριβώς σημείο του κτιρίου ήταν αρχικά εντοιχισμένη και ότι οι διαδοχικές χρήσεις του μνημείου ενδέχεται να είχαν οδηγήσει στην αποξήλωσή της.
Το τέμενος Χαμζά Μπέη, το πρώτο μουσουλμανικό τέμενος που οικοδομήθηκε στη Θεσσαλονίκη μετά την οθωμανική κατάκτηση του 1430, χτίστηκε το 1467-1468. Σύμφωνα με τη μία εκδοχή, οικοδομήθηκε από τη Χαφσά Χατούν, κόρη του Οθωμανού αξιωματούχου Χαμζά Μπέη, στη μνήμη του πατέρα της, ενώ άλλη εκδοχή αποδίδει την ίδρυσή του στον ίδιο τον Χαμζά Μπέη, στη μνήμη της κόρης του. Αρχικά ήταν μικρό μεστζίτ, το οποίο επεκτάθηκε σημαντικά τον 16ο αιώνα και απέκτησε τη μνημειακή μορφή που διατηρεί έως σήμερα.
Η ιστορία του κτιρίου συνδέεται με τις μεγάλες δημογραφικές και κοινωνικές αλλαγές που γνώρισε η Θεσσαλονίκη μετά το 1922. Η Ανταλλαγή των Πληθυσμών του 1923, που επιβλήθηκε με τη Συνθήκη της Λωζάνης, άλλαξε ριζικά τη σύνθεση της πόλης: μέσα σε έναν μόλις χρόνο περίπου 25.000 μουσουλμάνοι αναχώρησαν, ενώ έφτασαν 117.000 ελληνορθόδοξοι πρόσφυγες. Μαζί με τους ανθρώπους μετακινήθηκαν και περιουσίες, άλλαξαν οι χρήσεις κτιρίων και αναδιαμορφώθηκαν οι κοινωνικές και οικονομικές σχέσεις της πόλης. Το τέμενος Χαμζά Μπέη πέρασε στην ανταλλάξιμη μουσουλμανική περιουσία και στη συνέχεια στη διαχείριση της Εθνικής Τράπεζας.
Ποιος ήταν, όμως, ο Όμηρος Πιζάνης και πώς συνδέθηκε το όνομά του με ένα από τα σημαντικότερα οθωμανικά μνημεία της Θεσσαλονίκης;
Ο Όμηρος Κ. Πιζάνης ήταν επιτυχημένος Έλληνας έμπορος, που δραστηριοποιήθηκε επιχειρηματικά στο Αμβούργο της Γερμανίας κατά τον Μεσοπόλεμο. Η οικογένειά του καταγόταν από τον Πόντο και ο ίδιος είχε αναπτύξει, πέρα από την εμπορική του δράση, σημαντική ευεργετική δραστηριότητα υπέρ Ελλήνων φοιτητών που σπούδαζαν στη Γερμανία.
Η σχέση του με τη Θεσσαλονίκη και το τέμενος Χαμζά Μπέη ξεκινά το 1928. Το μνημείο, που ανήκε στην ανταλλάξιμη μουσουλμανική περιουσία της πόλης, είχε χαρακτηριστεί ιστορικό και διατηρητέο με Προεδρικό Διάταγμα της 25ης Μαΐου 1926, το οποίο δημοσιεύτηκε στο ΦΕΚ 191 της 11ης Ιουνίου 1926.
Ο Πιζάνης αγόρασε το ακίνητο από την Εθνική Τράπεζα, η οποία διαχειριζόταν την περιουσία των ανταλλάξιμων Οθωμανών, με το υπ’ αριθμόν 28319/1928 συμβόλαιο του συμβολαιογράφου Θεσσαλονίκης Βασιλείου Κατωπόδη.
Το κτίριο μισθώθηκε στον Εβραίο Μπενίκο Σεγούρα (1900-1976), ο οποίος εγκατέστησε εκεί τον κινηματογράφο «Αλκαζάρ», ενώ τα υπόλοιπα τμήματα του συγκροτήματος χρησιμοποιήθηκαν από άλλους ενοικιαστές ως εμπορικά καταστήματα. Η ονομασία του κινηματογράφου επικράτησε σταδιακά και συνδέθηκε με τη νεότερη ταυτότητα του ιστορικού τεμένους, στη συμβολή των οδών Εγνατίας και Βενιζέλου.
Η κοινωνική δράση του Ομήρου Πιζάνη στη Γερμανία καταγράφεται σε μελέτη του νεοελληνιστή Ούλριχ Μένιχ, με τίτλο «Έλληνες/ίδες υποψήφιοι/ες διδάκτορες στο Πανεπιστήμιο του Αμβούργου από την ίδρυση του Πανεπιστημίου το 1919 μέχρι το 1941», που δημοσιεύτηκε το 2021.
Σύμφωνα με τον ερευνητή, ο Πιζάνης ήταν ένα από τα παλαιότερα μέλη της Ελληνογερμανικής Κοινότητας του Αμβούργου και χρηματοδότησε γενναιόδωρα την ίδρυση της φοιτητικής εστίας «Μινέρβα» (Minerva), στην οδό Brahmsallee 7. Εκεί φιλοξενούνταν κάθε φορά έξι Έλληνες φοιτητές από τα Πανεπιστήμια Αθηνών και Θεσσαλονίκης, οι οποίοι επιλέγονταν από τους καθηγητές τους και είχαν τη δυνατότητα να συνεχίσουν τις σπουδές τους στη Γερμανία με πλήρη φιλοξενία.
Η συνεισφορά του δεν περιοριζόταν στη στέγαση των φοιτητών. Το Ίδρυμα Πιζάνη ενίσχυε οικονομικά και Έλληνες υποψήφιους διδάκτορες του Πανεπιστημίου του Αμβούργου. Ο Μένιχ καταγράφει δώδεκα περιπτώσεις Ελλήνων υποψηφίων διδακτόρων που συνδέθηκαν με την υποστήριξη του ιδρύματος, τουλάχιστον εννέα από τις οποίες έλαβαν κάποια μορφή οικονομικής ενίσχυσης.
Μεταξύ των φοιτητών που αναφέρονται στη μελέτη είναι ο Ιωάννης Ιωαννίδης, ο Γεώργιος Δημητράκος, ο Γρηγόριος Λαμπαδαρίδης, ο Άγγελος Πιστοφίδης, ο Κυριάκος (Τάκης) Μουζενίδης και ο Αντώνιος Σουρμελής. Αρκετοί προέρχονταν από τον Πόντο, τη Μικρά Ασία και άλλες περιοχές εκτός των τότε ελληνικών συνόρων.
Ο Μένιχ επισημαίνει ότι η οικογένεια Πιζάνη καταγόταν από τον Πόντο και διατυπώνει την υπόθεση ότι ο ίδιος ενδεχομένως να έδειχνε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για νέους των οποίων οι οικογένειες είχαν αναγκαστεί να εγκαταλείψουν τις πατρογονικές τους εστίες στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Διευκρινίζει, ωστόσο, ότι δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία για να εξακριβωθούν τα προσωπικά ή πολιτικά κίνητρα της ευεργετικής του δράσης.
Το όνομα του Ομήρου Πιζάνη περιλαμβάνεται επίσης μεταξύ των μεγάλων δωρητών και ευεργετών του Ελληνικού Αντικαρκινικού Ινστιτούτου, το οποίο ιδρύθηκε το 1935 και εδρεύει στην Αθήνα.
Όπως ανέφερε η διευθύντρια του Περιφερειακού Τμήματος Θεσσαλονίκης του ΕΕΣ, Δέσποινα Φιλιπιδάκη, επικαλούμενη στοιχεία από αρχειακό υλικό, ο Όμηρος Κ. Πιζάνης πέθανε στη Λωζάνη στις 5 Μαρτίου 1972, αφήνοντας ιδιόγραφη διαθήκη, την οποία είχε συντάξει στις 11 Φεβρουαρίου 1971 και η οποία δημοσιεύτηκε το 1973.
Την κληρονομιά αποδέχθηκε η χήρα του, Αικατερίνη Πιζάνη, το γένος Αγησιλάου και Μαργαρίτας Ποδηματά, η οποία γεννήθηκε το 1903 στην Αίγυπτο και κατοικούσε στη Λωζάνη. Σε αυτήν περιήλθε το 50% εξ αδιαιρέτου του ακινήτου. Το 30% περιήλθε στον έμπορο Γεώργιο Αρτζόγλου ή Αρζόγλου, γιο του Θεοδώρου, γεννημένο στην Αθήνα το 1904 και κάτοικο Ζυρίχης, ενώ το υπόλοιπο 20% στο νομικό πρόσωπο ιδιωτικού δικαίου «Ίδρυμα Όμηρος Κ. Πιζάνης» (Fondation Homere C. Pizanis), που συστάθηκε στις 30 Μαρτίου 1973 και είχε έδρα στη Λωζάνη. Στο διοικητικό συμβούλιο του ιδρύματος συμμετείχαν οι Λέων Πιζάνης του Χαριλάου, Ιωάννης Πιζάνης του Γεωργίου και Κωνσταντίνος Πιζάνης.
Οι κληρονόμοι προχώρησαν στην παραχώρηση του ακινήτου στον Ελληνικό Ερυθρό Σταυρό με τις υπ’ αριθμόν 2079 και 2080 συμβολαιογραφικές πράξεις. Η δωρεά ολοκληρώθηκε το 1977, ενώ η αξία του ακινήτου εκτιμήθηκε σε 4.000.000 δραχμές.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η πρόβλεψη που καταγράφηκε στο περιθώριο της πράξης παραχώρησης. Σε εκπλήρωση της επιθυμίας που είχε διατυπώσει ο Όμηρος Πιζάνης, θα έπρεπε να εντοιχιστεί σε κατάλληλο σημείο της πρόσοψης του ακινήτου μαρμάρινη πλάκα, διαστάσεων 60 επί 60 εκατοστών, με την αφιέρωση στη μνήμη της μητέρας του, Ανθής. Πρόκειται για την ίδια πλάκα που διασώθηκε από την Εφορεία Αρχαιοτήτων και η οποία ενδεχομένως να ήταν εντοιχισμένη δεξιά της εισόδου του Αλκαζάρ, όπως προκύπτει από φωτογραφία στην οποία φαίνεται ότι έχει αφαιρεθεί κάποια πλάκα.
Η πορεία του ακινήτου συνεχίστηκε και μετά τη δωρεά του στον Ελληνικό Ερυθρό Σταυρό. Στις 28 Ιουλίου 2006, ο Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός δώρισε το κτίριο στο Ελληνικό Δημόσιο και συγκεκριμένα στο υπουργείο Πολιτισμού, με την υπ’ αριθμόν 1.050 συμβολαιογραφική πράξη, η οποία υπογράφηκε στο Βυζαντινό Μουσείο Θεσσαλονίκης.
Η δωρεά, η αξία της οποίας εκτιμήθηκε στα 4.657.766 ευρώ, συνοδευόταν από συγκεκριμένο όρο: το Ελληνικό Δημόσιο αναλάμβανε την υποχρέωση να ανακαινίσει και να συντηρήσει το κτίριο με δικές του δαπάνες, προκειμένου να αποτελέσει Πολιτιστικό Κέντρο.
Η υποχρέωση αυτή εκπληρώθηκε με την ολοκλήρωση των εργασιών τον Σεπτέμβριο του 2026. Τη διαχείριση και λειτουργία του Τεμένους Χαμζά Μπέη (Αλκαζάρ) έχει αναλάβει ο Μητροπολιτικός Οργανισμός Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης, σε στενή συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης του υπουργείου Πολιτισμού.
Σήμερα, η μαρμάρινη πλάκα επαναφέρει στο προσκήνιο όχι μόνο την ιστορία της δωρεάς, αλλά και έναν άνθρωπο που, παρότι έζησε και δραστηριοποιήθηκε κυρίως μακριά από τη Θεσσαλονίκη, συνδέθηκε με ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα ιστορικά κτίριά της. Ο Όμηρος Κ. Πιζάνης, έμπορος στο Αμβούργο, ευεργέτης Ελλήνων φοιτητών και ιδιοκτήτης του τεμένους από το 1928, φρόντισε ώστε η επιθυμία του να προσφέρει το ακίνητο στον Ελληνικό Ερυθρό Σταυρό να καταγραφεί και να εκπληρωθεί μετά τον θάνατό του. Η επιγραφή που φέρει το όνομά του αποτελεί πλέον ένα ακόμη τεκμήριο της πολυκύμαντης ιστορίας του μνημείου και των ανθρώπων που συνδέθηκαν με αυτό.
