Πώς ήταν η ζωή πριν από το ψυγείο και τους υπολογιστές; Στο ΝΟΗΣΙΣ της Θεσσαλονίκης, 350 αντικείμενα από το παρελθόν «μιλούν» για την τεχνολογία που άλλαξε τον κόσμο και για το μέλλον.
Δεν είναι συνηθισμένο για τον μέσο άνθρωπο να σταθεί μπροστά στο φωτισμένο ραντάρ ενός εμπορικού πλοίου που κάποτε όργωνε τους ωκεανούς. Ούτε δίπλα στο κόκπιτ ενός αεροσκάφους που σχεδιάστηκε το 1934, για να γίνει πιο προσιτό το αρχαίο όνειρο της πτήσης. Με τον ίδιο τρόπο, παρότι έχουμε δει εκατοντάδες ταινίες, πολλοί δεν ξέρουμε πώς είναι αυτό που υπάρχει «από πίσω», δηλαδή η κινηματογραφική μηχανή προβολής. Πιθανότατα δεν μπορούμε να φανταστούμε πώς είναι να κάνεις μαστεκτομή χωρίς αναισθησία ή έστω εξαγωγή δοντιού χωρίς τη σημερινή ιατρική τεχνολογία. Δεν γνωρίζουμε τη ζωή πριν από τον σιδηρόδρομο, το τηλέφωνο, το αυτοκίνητο, το ραδιόφωνο, το αεροπλάνο, την τηλεόραση, τους υπολογιστές, ακόμη και τα ψυγεία.
Τεχνολογίες όπως αυτές αφηγούνται την ιστορία των «εργαλείων που άλλαξαν τον κόσμο» στην έκθεση που φιλοξενείται στο Κέντρο Διάδοσης Επιστημών και Μουσείο Τεχνολογίας ΝΟΗΣΙΣ στη Θεσσαλονίκη. Οι επισκέπτες και οι επισκέπτριες έχουν τη δυνατότητα να δουν από κοντά 350 αντικείμενα, που συνήθως δεν είναι προσβάσιμα στο ευρύ κοινό, να αναρωτηθούν πώς μπορούμε να αξιοποιήσουμε με σύνεση τη σημερινή τεχνολογία, αλλά και να εμπνευστούν ώστε να δημιουργήσουν καινοτομία, κόντρα σε όσους λένε πως δεν μπορούν.
Ανάμεσα στα εκθέματα ξεχωρίζει μια τηλεοπτική κάμερα «Philips», αντίστοιχη με εκείνες που χρησιμοποιήθηκαν στην πρώτη εκπομπή τηλεόρασης στην Ελλάδα, η οποία οργανώθηκε το 1960 στη ΔΕΘ από τον τότε προϊστάμενο του Τμήματος Γενικής Διαφώτισης της ΔΕΗ, Μάνο Ιατρίδη. Ήταν ένα εγχείρημα που πολλοί έκριναν ανέφικτο: οι πρώτες αντιδράσεις έλεγαν ότι δεν υπάρχουν χρήματα, χρόνος ή γνώσεις για να γίνει πράξη. Τελικά, όμως, η πειραματική εκπομπή πραγματοποιήθηκε και άνοιξε τον δρόμο για την ίδρυση των τηλεοπτικών σταθμών στην Ελλάδα.
Η κάμερα αυτή μου υπενθυμίζει το σοφό ρητό: «Αυτοί που λένε ότι δεν μπορεί να γίνει, δεν πρέπει να διακόπτουν αυτούς που το κάνουν», παρατηρεί ο Λεωνίδας Γυμνόπουλος, ο οποίος είχε τον σχεδιασμό και την επιμέλεια της παραγωγής της έκθεσης. Για την έκθεση εργάστηκαν επί 14 μήνες 29 άνθρωποι, ανάμεσά τους 15 εργαζόμενοι του ΝΟΗΣΙΣ και 14 έμμισθοι και άμισθοι συνεργάτες. Στην ομάδα βρίσκονται οι Γιάννης Κατρανίτσας (αρχιτεκτονικός σχεδιασμός), Γιώργος Πεχλιβανίδης (μουσειογραφικός σχεδιασμός), Γιώτης Βράντζας (κεντρικά βίντεο έκθεσης) και Γιώργος Χατζηβασιλείου (επιστημονικός σύμβουλος).
Δεκαπέντε λειτουργικές συσκευές, επτά διαδραστικά παιχνίδια
Η έκθεση λειτουργεί και ως ένας «παιχνιδότοπος» 1000 τετραγωνικών. Παιδιά και ενήλικες μπορούν να δοκιμάσουν 15 λειτουργικές αυθεντικές συσκευές από περασμένες δεκαετίες, συναντώντας συχνά απρόσμενους γρίφους: για παράδειγμα, τα περισσότερα παιδιά δυσκολεύονται να καταλάβουν πώς χρησιμοποιείται μια τηλεφωνική συσκευή με καντράν. Μπορούν επίσης να δοκιμάσουν τις δυνάμεις τους σε επτά διαδραστικά παιχνίδια, να παρακολουθήσουν πέντε προβολές και να «περπατήσουν» μέσα σε ισάριθμα ηχοτοπία.
Σε μια στροφή «παραμονεύει» ένα εντυπωσιακό στοιχείο που προκαλεί σκέψη: «Με την εκτεταμένη χρήση των κινητών τηλεφώνων και ως φωτογραφικών μηχανών υπολογίζεται ότι παγκόσμια βγαίνουν πάνω από 60.000 φωτογραφίες το δευτερόλεπτο. Δηλαδή, από την ώρα που μπήκατε στην έκθεση έχουν τραβηχτεί το λιγότερο πάνω από 5.000.000 φωτογραφίες σε όλον τον κόσμο». Σηκώνουμε το τηλέφωνο και φωτογραφίζουμε το πόστερ. Άλλη μια ένδειξη ότι την τεχνολογία τη ζούμε.
Ζητάμε από τον Λεωνίδα Γυμνόπουλο να ξεχωρίσει δέκα από τα 350 αντικείμενα και επιλέγει τα εξής: την κινηματογραφική μηχανή προβολής («σκέφτομαι πόσα γέλια και κλάματα έχει προκαλέσει μέσα από τις ταινίες σε κινηματογραφικές αίθουσες»), το πικάπ με τον δίσκο των Beatles που μπορούν να ακούσουν οι επισκέπτες («γιατί με εντυπωσιάζει η μεγάλη επιστροφή του βινυλίου την τελευταία δεκαετία, ακόμα και σε νεότερες γενιές»), το οδοντιατρικό ακτινογραφικό μηχάνημα («θυμίζει γλυπτό, αλλά κυρίως με κάνει να στέκομαι με δέος μπροστά στο πώς άντεχαν οι άνθρωποι έναν έντονο πονόδοντο πριν την ιατρική τεχνολογία»), όλους τους υπολογιστές και τις παιχνιδομηχανές, το αυθεντικό μικρόφωνο του Χρίστου Τσιγγιρίδη («ζωντανεύει τη στιγμή που ο πρωτοπόρος αυτός έγινε ο πρώτος άνθρωπος στην Ελλάδα που μίλησε στα ερτζιανά»), το κομμάτι σιδηροτροχιάς από το πρώτο σιδηροδρομικό δίκτυο της Ελλάδας σχεδόν 150 ετών («ένα έργο που άλλαξε την πορεία της χώρας»), τον ελικοφόρο κινητήρα από ένα Boeing Stearman 75 («μου φέρνει στο μυαλό τους πιλότους των πρώτων πτήσεων, που με θάρρος και τρέλα άλλαξαν τον κόσμο»), την τηλεοπτική κάμερα «Philips» που είναι αντίστοιχη με αυτές της πρώτης εκπομπής τηλεόρασης στην Ελλάδα, το ψυγείο «General Electric» της δεκαετίας του ’60 και τον τηλεφωνικό θάλαμο του ΟΤΕ της δεκαετίας του ’80.
Ο πρώτος υπολογιστής του ελληνικού Βορρά γίνεται το όνειρο των φοιτητών της δεκαετίας του ’60
Κατά την επίσκεψη στην έκθεση, το βλέμμα σταματά πάνω σε ένα ογκώδες μηχάνημα με δεκάδες κουμπιά και έναν μοχλό που γράφει «Emergency Off Pull». Όπως εξηγεί ο Λεωνίδας Γυμνόπουλος, είναι ο πρώτος κεντρικός υπολογιστής που λειτούργησε στον ελληνικό Βορρά και ο δεύτερος στην Ελλάδα. Εγκαταστάθηκε στη Φυσικομαθηματική Σχολή του ΑΠΘ το 1964 και επιτάχυνε διεργασίες που μέχρι τότε χρειάζονταν μέρες ή και μήνες για να ολοκληρωθούν. «Ο υπολογιστής εκτεινόταν σε δύο αίθουσες και το όνειρο όλων των φοιτητών της εποχής ήταν να μπορέσουν να δουλέψουν την έρευνά τους σ’ αυτόν», διηγείται.
Πρόκειται για το μοντέλο «ΙΒΜ 1620», που κυκλοφόρησε το 1959 και παρουσιάστηκε ως ένας «οικονομικός επιστημονικός υπολογιστής», παρότι κόστιζε πάνω από 500.000 ευρώ σε σημερινές τιμές. Μέχρι να αποσυρθεί το 1970 πουλήθηκαν συνολικά περίπου 2.000 κομμάτια, με αποτέλεσμα σήμερα να σώζονται μόνο λίγα σε μουσεία και ιδιωτικές συλλογές. Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, ο προϋπολογισμός του ΑΠΘ συντάχθηκε σε έναν τέτοιο υπολογιστή. Ο «ΙΒΜ 1620» είναι χιλιάδες φορές πιο αργός από έναν σημερινό τυπικό προσωπικό υπολογιστή, ενώ η συνολική του μνήμη έχει χωρητικότητα μικρότερη από το ένα εκατοστό του μεγέθους ενός τραγουδιού σε μορφή mp3.
Λίγα μέτρα πιο πέρα, φωτισμένο μπροστά σε μια ασπρόμαυρη φωτογραφία σε φυσικό μέγεθος του Χρίστου Τσιγγιρίδη, βρίσκεται το αυθεντικό μικρόφωνο αυτού του πρωτοπόρου του ραδιοφώνου. Δίπλα του υπάρχει και μια λυχνία από τον πρώτο ραδιοφωνικό σταθμό της Ελλάδας και των Βαλκανίων, ο οποίος εξέπεμψε στη Θεσσαλονίκη στις 25 Μαρτίου 1926.
Η γνώση του πώς η τεχνολογία άλλαξε τον κόσμο στο παρελθόν αποκτά ιδιαίτερη αξία σήμερα, στην εποχή της ραγδαίας εξέλιξης της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ), λέει ο Λεωνίδας Γυμνόπουλος, απαντώντας στο τι μπορεί να κρατήσει κανείς για το σήμερα και το αύριο από το χθες. «Μας προσφέρει τρία χρήσιμα μαθήματα: πρώτον, ο σημερινός πανικός για την ΤΝ θυμίζει τους παλιούς φόβους για κάθε νέα τεχνολογία. Η ιστορία μάς χαρίζει ψυχραιμία και καθαρή ματιά. Δεύτερον, το ζητούμενο είναι η ενσωμάτωση της ΤΝ στην καθημερινότητα, όπως έγινε παλαιότερα με το ηλεκτρικό ρεύμα. Τρίτον, είναι στο χέρι μας να δούμε την ΤΝ σαν “τροχό του μυαλού”: να την αξιοποιήσουμε για να κερδίσουμε χρόνο, τον οποίο θα επενδύσουμε στη σκέψη, τη σύνδεση και το νόημα», απαντά.
Συχνά οι άνθρωποι κινούμαστε ανάμεσα στην τεχνοφοβία και τον τεχνοενθουσιασμό, με μεγαλύτερη συγκέντρωση στα άκρα και λιγότερη στη μέση και τη μεσότητα. Τι μπορεί να μας διδάξει η έκθεση για τη σχέση του ανθρώπου με την τεχνολογία; «Από την πυρηνική ενέργεια έως τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η τεχνολογία συχνά γεννά πόλωση και κοινωνικές αντιθέσεις. Το κλειδί, ωστόσο, δεν είναι να χωρίζουμε τα εργαλεία σε
