Ο πολυγλωσσος Τύπος της Θεσσαλονίκης από τα τέλη του 19ου αιώνα έως τον Μεσοπόλεμο δεν ήταν μόνο πηγή για την ιστορία της πόλης, αλλά και μέσο που αποτύπωσε τη σύνθετη, πολύγλωσση και πολυπολιτισμική της ταυτότητα. Μέσα από τις σελίδες του καταγράφονται τα εθνικά κινήματα, οι κοινωνικοί μετασχηματισμοί και ο τρόπος με τον οποίο μουσουλμανικές, εβραϊκές και χριστιανικές κοινότητες έβλεπαν τον κόσμο τους, όσα φοβούνταν, όσα προσδοκούσαν και το μέλλον που φαντάζονταν.
«Η ιστορία αυτής της πόλης προσφέρει μια εξαιρετική δυνατότητα να διερευνήσουμε τις σχέσεις ανάμεσα στον πολιτικό μετασχηματισμό, την κοινωνική αλλαγή, την πολιτισμική αλληλεπίδραση και τη διαμόρφωση συλλογικών ταυτοτήτων. Και ελάχιστες ιστορικές πηγές μάς επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε αυτές τις σχέσεις τόσο άμεσα όσο ο Τύπος», επισήμανε ο αντιπρύτανης Διεθνών Σχέσεων, Εξωστρέφειας, Διά Βίου Μάθησης και Φοιτητικής Μέριμνας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, καθηγητής Ιάκωβος Μιχαηλίδης, στην εναρκτήρια ομιλία του διεθνούς συνεδρίου με τίτλο «Ξεφυλλίζοντας τη Θεσσαλονίκη: Ο πολυφωνικός Τύπος της πόλης από το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα έως τον Μεσοπόλεμο», που ξεκίνησε σήμερα στην Κεντρική Βιβλιοθήκη του ΑΠΘ σε διοργάνωση από το Αριστοτέλειο και το Réseau Transfopress-CHCSC/Paris-Saclay.
Αναλύοντας τους παράγοντες που κατέστησαν τη Θεσσαλονίκη σημαντικό κέντρο πολύγλωσσου και πολυπολιτισμικού Τύπου από το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα έως τον Μεσοπόλεμο και τον τρόπο με τον οποίο οι εφημερίδες της πόλης ανταποκρίθηκαν στους δραματικούς πολιτικούς και κοινωνικούς μετασχηματισμούς, ο κ. Μιχαηλίδης εξήγησε ότι η ιστορία της Θεσσαλονίκης δεν μπορεί να γίνει πλήρως κατανοητή μέσα από μία μόνο εθνική, γλωσσική ή πολιτισμική οπτική, ούτε χωρίς τη γεωγραφική της θέση ως σημείο συνάντησης των Βαλκανίων και της Μεσογείου. Αναφερόμενος σε καθοριστικά ορόσημα που αποτυπώθηκαν στον Τύπο, όπως η ανάπτυξη των Εθνικών Κινημάτων, ιδιαίτερα μετά τη Συνθήκη του Βερολίνου το 1878, η ενσωμάτωση της Θεσσαλονίκης στο ελληνικό κράτος το 1912, οι επιπτώσεις του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η Μεγάλη Πυρκαγιά του 1917, η άφιξη των προσφύγων μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 και η υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, σημείωσε ότι όλα αυτά συνέβαλαν στη διαμόρφωση μιας νεωτερικής δημόσιας σφαίρας, μέσα στην οποία αναπτύχθηκε ένας πλούσιος πολύγλωσσος Τύπος.
«Μέσα σε αυτό το πλαίσιο αναπτύχθηκε ο Τύπος. Αντανακλούσε την πολυμορφία της πόλης, αλλά ταυτόχρονα συνέβαλλε και στον μετασχηματισμό της. Οι εφημερίδες προσέφεραν έναν χώρο μέσα στον οποίο οι διαφορετικές κοινότητες μπορούσαν να διατυπώνουν τα συμφέροντά τους, να συζητούν τις πολιτικές εξελίξεις, να εξετάζουν εκπαιδευτικά και κοινωνικά ζητήματα και να παρουσιάζουν ανταγωνιστικές εκδοχές για το μέλλον», ανέφερε ο κ. Μιχαηλίδης, προσθέτοντας ωστόσο ότι «είναι σημαντικό να μην εξιδανικεύουμε αυτή την πολυμορφία», καθώς «η συνύπαρξη διαφορετικών γλωσσών και πολιτισμικών παραδόσεων δεν συνεπαγόταν αυτομάτως ισότητα ή αρμονία».
Οι κοινότητες διέθεταν άνισους πόρους και διαφορετικές σχέσεις με την πολιτική εξουσία, είπε, σημειώνοντας ότι τα συμφέροντά τους μπορούσαν να συμπίπτουν, αλλά και να αποκλίνουν σημαντικά. Ο Τύπος, όπως εξήγησε, δίνει τη δυνατότητα να εξεταστούν ακριβώς αυτές οι διαπραγματεύσεις ανάμεσα στη συνύπαρξη, τον ανταγωνισμό και τη σύγκρουση.
«Οι ελληνόγλωσσες εκδόσεις, όπως Ερμής και στη συνέχεια ο Φάρος της Μακεδονίας συνέβαλαν στην ανάπτυξη της εκπαιδευτικής και πνευματικής ζωής, στη συζήτηση των κοινοτικών ζητημάτων και στη διάδοση ιδεών που συνδέονταν με την ελληνική εθνική συνείδηση. Οι εβραϊκές εκδόσεις, όπως η Ελ Λουνάρ και η Επόκα, που κυκλοφορούσαν σε γλώσσες όπως η ισπανοεβραϊκή και η εβραϊκή, πραγματεύονταν θρησκευτικά, εκπαιδευτικά, πολιτισμικά και πολιτικά ζητήματα στο εσωτερικό μιας κοινότητας που χαρακτηριζόταν και η ίδια από εσωτερική πολυμορφία. Οι οθωμανικές εκδόσεις, όπως η Σελανίκ και η Ζαμάν, συμμετείχαν στις μεταβολές της πολιτικής και πνευματικής ζωής της αυτοκρατορίας, ενώ και άλλες γλωσσικές παραδόσεις, όπως η βουλγαρική και η γαλλική, αποτελούσαν μέρος του ευρύτερου εκδοτικού περιβάλλοντος της πόλης», ανέφερε ο καθηγητής.
Η σχέση ανάμεσα στις εφημερίδες και τις κοινότητες
Μιλώντας για τη σχέση ανάμεσα στον Τύπο και τις κοινότητες που συνυπήρχαν στην πόλη, ο κ. Μιχαηλίδης παρατήρησε ότι «οι ταυτότητες μπορούσαν να είναι πολλαπλές, μεταβαλλόμενες και εξαρτώμενες από τις περιστάσεις», καθώς η Θεσσαλονίκη δεν ήταν απλώς ένα σύνολο διακριτών εθνικών κοινοτήτων που περίμεναν την τελική επικράτηση ενός πολιτικού σχεδίου έναντι των υπολοίπων, αλλά «ένα δυναμικό αστικό περιβάλλον, μέσα στο οποίο οι πολιτικές ταυτότητες αποτελούσαν αντικείμενο συζήτησης, διαπραγμάτευσης και μετασχηματισμού».
«Ο Τύπος προσφέρει τεκμήρια αυτής της διαδικασίας. Μας επιτρέπει να μελετήσουμε πώς διαφορετικές εφημερίδες ερμήνευαν με διαφορετικό τρόπο συγκεκριμένα γεγονότα, πώς κυκλοφορούσαν οι πολιτικές ιδέες και πώς τα τοπικά ζητήματα συνδέονταν με ευρύτερες εξελίξεις στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και στα Βαλκάνια. Μας δίνει επίσης τη δυνατότητα να εξετάσουμε τη σχέση ανάμεσα στο τοπικό και το διεθνές. Γεγονότα που διαδραματίζονταν σε μακρινές πρωτεύουσες μπορούσαν να αποκτήσουν άμεση σημασία στη Θεσσαλονίκη, ενώ τοπικές αντιπαραθέσεις μπορούσαν να παρουσιάζονται ως μέρος ευρύτερων αγώνων για την πολιτική νομιμοποίηση, τη θρησκευτική αυθεντία ή την εθνική χειραφέτηση. Υπό αυτή την έννοια, οι εφημερίδες της Θεσσαλονίκης ήταν ταυτόχρονα προϊόντα του τοπικού περιβάλλοντος και συμμετέχουσες σε διακρατικά δίκτυα επικοινωνίας», επισήμανε ο καθηγητής.
Για τον λόγο αυτό, κατέληξε, «ο Τύπος της Θεσσαλονίκης μας προσφέρει πολύ περισσότερα από μια καταγραφή του παρελθόντος της πόλης», καθώς «μας δίνει πρόσβαση σε έναν σύνθετο κόσμο ιδεών, προσδοκιών, ανταγωνισμών και μετασχηματισμών», και «μέσα από τις σελίδες του μπορούμε να παρακολουθήσουμε την ανάδυση των νεωτερικών πολιτικών ταυτοτήτων, τη μεταβαλλόμενη σχέση ανάμεσα στις κοινότητες και τα κράτη, τις συνέπειες του πολέμου και του εκτοπισμού, καθώς και τη συνεχή διαπραγμάτευση της ένταξης στον αστικό χώρο».
«Η μελέτη αυτού του Τύπου σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε πως η ιστορία μιας πόλης δεν μπορεί να περιοριστεί σε μία φωνή ή σε μία και μοναδική αφήγηση. Οφείλει, αντίθετα, να ανασυντίθεται μέσα από την προσεκτική εξέταση διαφορετικών οπτικών, τη σύγκριση των τεκμηρίων και την επίγνωση των σιωπών που εξακολουθούν να υπάρχουν», υπογράμμισε ο κ. Μιχαηλίδης.
