Οι υιοθεσίες Ελλήνων στις ΗΠΑ από την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου επιστρέφουν στο προσκήνιο, καθώς 60 άνθρωποι έχουν ήδη ανακτήσει την ελληνική τους ιθαγένεια και περίπου 500 ακόμη διεκδικούν να την πάρουν ξανά. Την ίδια ώρα, η ιστορία αυτών των παιδιών και των οικογενειών τους μεταφέρεται και στη σκηνή μέσα από μια παράσταση-ντοκουμέντο που ανεβαίνει στην Αθήνα.
Κάποιες ιστορίες αρχίζουν με έναν αποχωρισμό και συνεχίζουν για μια ολόκληρη ζωή ως αναζήτηση. Μια μητέρα που δεν έπαψε ποτέ να αναρωτιέται πού βρίσκεται το παιδί της, ένα παιδί που μεγάλωσε στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού χωρίς να γνωρίζει όλη την αλήθεια για την καταγωγή του και μια οικογένεια που έμαθε να ζει με ένα κενό.
Εξήντα άνθρωποι που γεννήθηκαν στην Ελλάδα και υιοθετήθηκαν από αμερικανικές οικογένειες πριν από δεκαετίες έχουν πλέον ανακτήσει την ελληνική τους ιθαγένεια. Περίπου 500 ακόμη υιοθετημένοι Έλληνες στις ΗΠΑ, γεννημένοι την περίοδο 1950-1975, επιθυμούν να αποκτήσουν ξανά την ιθαγένεια της χώρας καταγωγής τους, ενώ αρκετοί περιμένουν να ολοκληρωθεί η διαδικασία. Τα στοιχεία αυτά δίνει, μιλώντας, η καθηγήτρια Gonda Van Steen, αποτυπώνοντας για πρώτη φορά με τόσο σαφή τρόπο την πρόοδο μιας διεκδίκησης που κράτησε χρόνια.
Πίσω από τους αριθμούς βρίσκεται μια από τις λιγότερο γνωστές και πιο οδυνηρές σελίδες της μεταπολεμικής ελληνικής ιστορίας. Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, περίπου 4.000 Ελληνόπουλα υιοθετήθηκαν από οικογένειες στις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ περίπου 600 κατέληξαν στην Ολλανδία και άλλα 50 στη Σουηδία.
Στη σκιά της φτώχειας, των συνεπειών του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και του Εμφυλίου, αναπτύχθηκε ένα εκτεταμένο δίκτυο διακρατικών υιοθεσιών, το οποίο σε αρκετές περιπτώσεις λειτούργησε μέσα από αδιαφανείς διαδικασίες, ελλιπή εποπτεία και σοβαρές παρατυπίες. Παιδιά χαρακτηρίστηκαν ορφανά ακόμη κι όταν είχαν εν ζωή γονείς, ενώ μητέρες βρέθηκαν αντιμέτωπες με οικονομικές και κοινωνικές πιέσεις που επηρέασαν καθοριστικά τις αποφάσεις τους.
Για δεκαετίες, αυτή η ιστορία έμενε σε μεγάλο βαθμό εκτός δημόσιας συζήτησης. Πολλά από τα παιδιά που μεγάλωσαν στις ΗΠΑ δεν γνώριζαν τις πραγματικές συνθήκες της υιοθεσίας τους, ενώ οι βιολογικές τους οικογένειες συχνά δεν είχαν τη δυνατότητα να τα αναζητήσουν. Καθοριστικό ρόλο στην ανάδειξη αυτής της υπόθεσης διαδραμάτισε η καθηγήτρια Gonda Van Steen, κάτοχος της Έδρας Κοραή Νεοελληνικής και Βυζαντινής Ιστορίας, Γλώσσας και Φιλολογίας στο King’s College London.
Η Van Steen έχει αφιερώσει περισσότερα από 14 χρόνια στην έρευνα αυτής της λιγότερο γνωστής πλευράς της ελληνικής ιστορίας. Μέσα από τις μαρτυρίες των υιοθετημένων, την πρόσβαση σε αρχειακό υλικό και τη δράση της πρωτοβουλίας Νόστος, έχει συμβάλει ώστε οι προσωπικές αυτές ιστορίες να αποκτήσουν δημόσια φωνή και να μετατραπούν σε μια οργανωμένη διεκδίκηση.
Η ίδια, μαζί με τη Mary Cardaras, η οποία έχει βιώσει προσωπικά την εμπειρία της υιοθεσίας, συναντήθηκαν με τον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη τον Σεπτέμβριο του 2024. Στη συνάντηση συμμετείχαν επίσης ο υπουργός Εσωτερικών Θοδωρής Λιβάνιος και ο βασικός στόχος ήταν να αρθούν τα γραφειοκρατικά εμπόδια που εμπόδιζαν τους υιοθετημένους να ανακτήσουν την ελληνική ιθαγένεια που είχαν από τη γέννησή τους.
Ο πρωθυπουργός αντιμετώπισε θετικά το αίτημα και περίπου έξι μήνες αργότερα, τον Απρίλιο του 2025, εκδόθηκε η υπουργική απόφαση που καθόρισε τη διαδικασία για την εγγραφή, τη διόρθωση ή τη μεταβολή στοιχείων στα δημοτολόγια ανθρώπων που υιοθετήθηκαν στο εξωτερικό έως το 1976. Η απόφαση άνοιξε τον δρόμο για την ανάκτηση της ελληνικής ιθαγένειας και αποτέλεσε σημαντικό βήμα για την αναγνώριση των δικαιωμάτων αυτών των ανθρώπων, τονίζει η Van Steen.
Ωστόσο, η διαδρομή δεν είναι απλή. Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα είναι η έλλειψη ή η ανακρίβεια των απαραίτητων εγγράφων, με κυριότερο το πιστοποιητικό γέννησης. Για αρκετούς υιοθετημένους, η αναζήτηση ενός εγγράφου μπορεί να σημαίνει την αναζήτηση ενός κομματιού της ίδιας τους της ταυτότητας.
Η Van Steen έχει επισημάνει, μάλιστα, την ανάγκη να ανοίξουν τα αρχεία των ιδρυμάτων που φιλοξένησαν τα παιδιά πριν από την υιοθεσία τους. Μέχρι σήμερα, μόνο τρία από τα ιδρύματα αυτά παρέχουν πρόσβαση στους σχετικούς φακέλους.
Για τη Van Steen, η επιστροφή στην ελληνική ιθαγένεια δεν είναι απλώς μια διοικητική πράξη. Έχει, όπως τονίζει, βαθιά συμβολική σημασία: είναι η αναγνώριση ενός δεσμού με τη χώρα από την οποία ξεκίνησε η ζωή αυτών των ανθρώπων. Η ιθαγένεια μπορεί επίσης, υπό τις προβλεπόμενες νόμιμες προϋποθέσεις, να αποτελέσει δεσμό και για τις επόμενες γενιές.
Η αναζήτηση, όμως, δεν αφορά μόνο τους υιοθετημένους. Αφορά και τις μητέρες που αποχωρίστηκαν τα παιδιά τους, συχνά χωρίς να γνωρίζουν τι απέγιναν, αλλά και τις οικογένειες που έμειναν πίσω με ερωτήματα τα οποία δεν απαντήθηκαν ποτέ. Η Van Steen αναφέρεται στην ανάγκη να ακουστούν και αυτές οι φωνές, με σεβασμό στην ιδιωτικότητα και χωρίς να ασκηθεί πίεση σε γυναίκες που μπορεί να μη θέλουν να μιλήσουν δημόσια.
Στην πορεία της δράσης της, όπως περιγράφει, η ίδια έχει δεχθεί πολλά μηνύματα από ανθρώπους στην Ελλάδα που προσπαθούν να εντοπίσουν συγγενείς ή να καταλάβουν τι συνέβη στις δικές τους οικογένειες. Μια τέτοια αναζήτηση αφορούσε μια γυναίκα που προσπαθούσε να βρει την οικογένεια η οποία έστελνε οικονομική βοήθεια στους δικούς της για χρόνια.
Τελικά εντοπίστηκε ο γιος του ανθρώπου που είχε ξεκινήσει αυτή την προσφορά, ο οποίος όμως είχε στο μεταξύ φύγει από τη ζωή. Μια μικρή λεπτομέρεια σε ένα οικογενειακό αρχείο μπορεί να γίνει η αρχή για να ξανασυνδεθούν δύο ιστορίες που είχαν χωριστεί από τον χρόνο και την απόσταση.
Η Van Steen περιγράφει ακόμη ένα επαναλαμβανόμενο φαινόμενο: μετά από δημόσιες ομιλίες ή συζητήσεις, άνθρωποι την πλησιάζουν και αποκαλύπτουν ότι υπάρχει μια ανάλογη ιστορία στη δική τους οικογένεια. Κάποιοι γνώριζαν αποσπασματικά τι είχε συμβεί, άλλοι είχαν μεγαλώσει με σιωπές και μισές αλήθειες.
Αυτή η διαπίστωση την οδηγεί να χαρακτηρίζει την υπόθεση «το μεγαλύτερο δημόσιο μυστικό». Γιατί, παρά τις χιλιάδες ιστορίες, το θέμα παρέμεινε για πολλά χρόνια έξω από τη δημόσια συζήτηση.
Για την ίδια, έχει σημασία η ενημέρωση να συνεχιστεί σταθερά, ώστε το ζήτημα να μη χαθεί ξανά από την επικαιρότητα. Η αποκατάσταση της ιθαγένειας είναι ένα σημαντικό βήμα, δεν απαντά όμως αυτομάτως σε όλα τα ερωτήματα ούτε ολοκληρώνει όλες τις αναζητήσεις.
Οι 60 άνθρωποι που έχουν ήδη ανακτήσει την ελληνική τους ιθαγένεια αποτελούν μια αρχή, αλλά οι περίπου 500 που εξακολουθούν να διεκδικούν αυτό το δικαίωμα δείχνουν πόσο δρόμο απομένει ακόμη.
Από το βιβλίο και την ιστορική έρευνα στη θεατρική σκηνή
Η προσπάθεια να ακουστούν οι ιστορίες των υιοθετημένων και των οικογενειών τους βρίσκει μια ακόμη μορφή έκφρασης μέσα από τη θεατρική παράσταση-ντοκουμέντο «Για Τρία Ψυγεία και Ένα Πλυντήριο», η οποία έρχεται στην Αθήνα, στο Ολύμπια Δημοτικό Μουσικό Θέατρο «Μαρία Κάλλας», από τις 6 Νοεμβρίου 2026, για επτά παραστάσεις.
Πρόκειται για μια παραγωγή που βασίζεται στην 14ετή, εν εξελίξει ακαδημαϊκή έρευνα της Gonda Van Steen και φωτίζει την ιστορία των περισσότερων από 4.000 Ελληνόπουλων που δόθηκαν για υιοθεσία στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ολλανδία κατά την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου.
Τη σκηνοθεσία και τη σκηνογραφία υπογράφει η Κυριακή Μήτσου, η οποία συμμετέχει και ερμηνευτικά. Στο καστ συναντάμε γνωστούς ηθοποιούς, όπως η Έλλη Τρίγγου, ο Γιάννης Κουκουράκης και ο Ιωάννης Αθανασόπουλος, μαζί με τη Νεφέλη Παπαδερού, την Ειρήνη Λαμπράκη, τη Δέσποινα Λάβδα, καθώς και τους Vic Holt και Nick Morrison Baker.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η παρουσία της ίδιας της καθηγήτριας Gonda Van Steen, της ερευνήτριας πίσω από την ιστορική τεκμηρίωση του έργου, αλλά και ανθρώπων που υπήρξαν οι ίδιοι υιοθετημένα παιδιά αυτής της ιστορίας. Έτσι, η θεατρική αφήγηση συναντά την προσωπική μαρτυρία και αποκτά μια επιπλέον διάσταση αυθεντικότητας.
Στην παράσταση συμμετέχουν επίσης, μέσα από κινηματογραφικές προβολές, οι Γιάννης Νταλιάνης, Υβόννη Μαλτέζου, Σπύρος Μπιμπίλας, Ρομίνα Σπυράκη και Ρενάτα Σωφρονά, ενώ ειδικές εμφανίσεις πραγματοποιούν η Mary Cardaras, η Στεφανία Πάζολες και η Χρυσούλα Σκύρλα.
Ξεχωριστή θέση έχουν και τα παιδιά, καθώς και η Χορωδία των Φωνών της Κοινότητας Υιοθεσίας, ενισχύοντας τη συλλογική διάσταση της παράστασης.
Η πολυγλωσσική προσέγγιση, με την παράσταση να παρουσιάζεται στα ελληνικά, τα αγγλικά και τα ολλανδικά, αναδεικνύει τον διεθνή χαρακτήρα μιας ιστορίας που ξεκίνησε στην Ελλάδα, αλλά διαμόρφωσε ζωές και οικογενειακές διαδρομές σε διαφορετικές χώρες.
Παράλληλα, η μουσική, οι κινηματογραφικές προβολές και οι μαρτυρίες συνθέτουν ένα πολυεπίπεδο θεατρικό έργο, το οποίο επιχειρεί να συνδέσει την ιστορική μνήμη με τα ανοιχτά ερωτήματα του παρόντος.
Η παράσταση έχει και μια σαφή ακτιβιστική διάσταση: επιδιώκει να δώσει χώρο σε ανθρώπους που για χρόνια δεν είχαν τη δυνατότητα να μιλήσουν, να ακουστούν οι φωνές των υιοθετημένων αλλά και των βιολογικών μητέρων και να ανοίξει μια ευρύτερη συζήτηση γύρω από την ταυτότητα, τη συλλογική μνήμη, το τραύμα, την κοινωνική αδικία και την εκμετάλλευση των γυναικών και των οικονομικά ευάλωτων ανθρώπων.
Η παραγωγή, που έχει ήδη παρουσιαστεί στο Λονδίνο αποσπώντας εξαιρετικές κριτικές, φιλοδοξεί να μεταφέρει στο ελληνικό κοινό μια ιστορία που για πολλά χρόνια παρέμενε στο περιθώριο της δημόσιας μνήμης.
Η παράσταση «Για Τρία Ψυγεία και Ένα Πλυντήριο» κάνει πρεμιέρα στις 6 Νοεμβρίου 2026 στο Ολύμπια Δημοτικό Μουσικό Θέατρο «Μαρία Κάλλας» (Ακαδημίας 59, Αθήνα) και θα παρουσιαστεί για επτά παραστάσεις. Η προπώληση των εισιτηρίων γίνεται μέσω της Ticketplus, ενώ υπάρχει και δυνατότητα τηλεφωνικής κράτησης στο 210 8817072.
