Η αλγοριθμική διοίκηση, η υποτιθέμενη ουδετερότητα των αριθμών και το δικαίωμα των εργαζομένων να έχουν λόγο στους όρους της δουλειάς τους.
Ποιος αποφασίζει πόσο χρόνο χρειάζεται ένας εργαζόμενος για να ολοκληρώσει μια διαδρομή;
Ποιος καθορίζει αν είναι αρκετά αποδοτικός και ποια δεδομένα χρησιμοποιεί για να τον κρίνει;
Τέλος, σε ποιον μπορεί να απευθυνθεί όταν η απάντηση που λαμβάνει είναι πως έτσι λειτουργεί το σύστημα;
Η εικόνα ενός προϊσταμένου που αναθέτει καθήκοντα και ελέγχει την εκτέλεσή τους δεν καλύπτει πλέον όλους τους τρόπους οργάνωσης της εργασίας. Μέρος αυτών των λειτουργιών μπορεί να πραγματοποιείται μέσα από λογισμικό, χωρίς ο εργαζόμενος να γνωρίζει πλήρως πώς προκύπτει η απόφαση που τον αφορά.
Η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας ονομάζει «αλγοριθμική διοίκηση» τη χρήση συστημάτων που αξιοποιούν δεδομένα για να οργανώνουν, να αναθέτουν, να παρακολουθούν και να αξιολογούν την εργασία. Δεν προϋποθέτει πάντοτε εξελιγμένη τεχνητή νοημοσύνη. Μπορεί να βασίζεται και σε απλούστερους, προκαθορισμένους κανόνες.
Η αξιολόγηση δεν γίνεται ουδέτερη επειδή ψηφιοποιείται
Στο δημόσιο αφήγημα γύρω από τέτοιες τεχνολογίες, λέξεις όπως αποτελεσματικότητα, ταχύτητα και αντικειμενικότητα κατέχουν συνήθως περίοπτη θέση. Ένα σύστημα μετρά, συγκρίνει και οργανώνει. Επομένως, θα μπορούσε να υποστηρίξει κανείς, περιορίζει τις αυθαίρετες κρίσεις ενός προϊσταμένου.
Ωστόσο, τα πράγματα είναι ελαφρώς πιο σύνθετα. Κάποιος έχει προηγουμένως αποφασίσει τι θα μετρηθεί, πόσο σημαντικό θα θεωρηθεί και ποιο αποτέλεσμα θα χαρακτηριστεί ικανοποιητικό.
Ας σκεφτούμε, ως παράδειγμα, μια αξιολόγηση που δίνει καθοριστικό βάρος στην ταχύτητα ολοκλήρωσης μιας διαδρομής.
Πόσο χώρο αφήνει για την ασφάλεια, την κούραση ή ένα απρόβλεπτο εμπόδιο; Αντίστοιχα, τι θα σήμαινε η αξιολόγηση μιας υπηρεσίας φροντίδας κυρίως με βάση τον χρόνο που αφιερώνεται στον κάθε άνθρωπο;
Η επιλογή του τι μετράμε είναι ήδη μια επιλογή για το τι θεωρούμε σημαντικό. Η μεταφορά της σε μια εφαρμογή δεν καταργεί την πολιτική και κοινωνική της διάσταση.
Η εξουσία πίσω από την οθόνη
Το ζήτημα δεν περιορίζεται στις ψηφιακές πλατφόρμες. Έρευνα της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας και του Κοινού Κέντρου Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής εξέτασε σχετικές πρακτικές στην εφοδιαστική και στην υγεία. Κατέγραψε δυνατότητες απλούστευσης διαδικασιών, αλλά και κινδύνους για την ποιότητα της εργασίας και την παρεμβατική επιτήρηση των εργαζομένων.
Προφανώς, η καλύτερη οργάνωση μιας βάρδιας μπορεί να διευκολύνει και εκείνον που εργάζεται. Το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιος ορίζει τον σκοπό της και ποιος επωφελείται από τον χρόνο που εξοικονομείται. Γίνεται μικρότερος φόρτος ή αφορμή για περισσότερες απαιτήσεις;
Εδώ επανέρχεται μια γνώριμη λογική της αγοράς. Ο εργαζόμενος καλείται να εμφανίζεται διαρκώς μετρήσιμος, συγκρίσιμος και διαθέσιμος για βελτίωση. Όσα δυσκολεύονται να αποτυπωθούν σε έναν δείκτη κινδυνεύουν να θεωρηθούν δευτερεύοντα, ακόμη και όταν αποτελούν ουσιαστικό κομμάτι της δουλειάς.
Η αδιαφάνεια προσθέτει ένα ακόμη πρόβλημα. Για να αμφισβητήσεις μια κρίση, χρειάζεται να γνωρίζεις πώς προέκυψε. Αν αγνοείς τα κριτήρια, η απαίτηση να βελτιωθείς μπορεί να καταλήξει σε διαρκή προσπάθεια να μαντέψεις τι περιμένουν από εσένα.
Ποιος θα ελέγχει εκείνον που ελέγχει;
Η ευρωπαϊκή οδηγία για την εργασία σε πλατφόρμες, η οποία εγκρίθηκε το 2024, προβλέπει περισσότερη διαφάνεια στην αλγοριθμική διοίκηση, ανθρώπινη εποπτεία και δυνατότητα αμφισβήτησης αυτοματοποιημένων αποφάσεων.
Περιλαμβάνει επίσης ρυθμίσεις για τον ορθό προσδιορισμό της εργασιακής σχέσης. Πρόκειται για πλαίσιο που απαιτεί μεταφορά στα εθνικά δίκαια και ουσιαστική εφαρμογή.
Η ύπαρξη κανόνων είναι σημαντική. Η αποτελεσματικότητά τους, όμως, κρίνεται στο αν ο εργαζόμενος μπορεί πράγματι να καταλάβει μια απόφαση, να ζητήσει επανεξέταση και να διεκδικήσει τα δικαιώματά του.
Χρειάζεται, επομένως, λόγος των εργαζομένων και των συλλογικών τους εκπροσώπων στον σχεδιασμό αυτών των συστημάτων. Χρειάζονται όρια στην επιτήρηση και σαφής ευθύνη για τις αποφάσεις που επηρεάζουν εισόδημα, ωράριο και πρόσβαση στην εργασία.
Το αν μια εφαρμογή μπορεί να οργανώσει γρηγορότερα τη δουλειά είναι ένα τεχνικό ερώτημα. Το αν αυτή η οργάνωση κάνει τη ζωή εκείνων που εργάζονται καλύτερη είναι ένα βαθιά πολιτικό ζήτημα.
Και η απάντησή του δεν μπορεί να ανατεθεί στην ίδια την εφαρμογή.
