Ένα από τα πιο ξεχωριστά πανηγύρια της Ρόδου είναι του Αγίου Σουλά, ή Αγίου Σίλα, που κάθε καλοκαίρι ξεχωρίζει ανάμεσα στις πολλές γιορτές των Δωδεκανήσων. Με επίκεντρο τις καλύβες και μια παράδοση που περνά από γενιά σε γενιά, το πανηγύρι του Αγίου Σουλά συνεχίζει να τραβά το ενδιαφέρον.
Δεν πρόκειται μόνο για μια θρησκευτική πανήγυρη που κορυφώνεται στις 30 Ιουλίου. Είναι μια ζωντανή συνήθεια εκατοντάδων χρόνων, με στοιχεία που έχουν χαθεί από άλλα πανηγύρια, ενώ γύρω από το μοναστήρι, μέσα στο πευκοδάσος, στήνεται κάθε καλοκαίρι μια μικρή πολιτεία όπου συνυπάρχουν πίστη, συλλογικότητα και λαϊκή παράδοση.
Οι ρίζες του πανηγυριού φτάνουν στους πρώτους χριστιανικούς χρόνους. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, όταν ο Απόστολος Παύλος επισκέφθηκε τη Ρόδο στην τρίτη αποστολική του περιοδεία, περίπου το 54 μ.Χ., συνοδευόταν από τον Άγιο Σίλα· ο Παύλος έμεινε στη Λίνδο, ενώ ο Σίλας γύρισε τα χωριά του νησιού κηρύσσοντας τη νέα πίστη.
Φτάνοντας στη σημερινή θέση του Αγίου Σουλά, όπου υπήρχε ειδωλολατρικός βωμός, πραγματοποίησε, κατά την παράδοση, το πρώτο καταγεγραμμένο χριστιανικό θαύμα στη Ρόδο, θεραπεύοντας έναν άνθρωπο με σοβαρή δερματική νόσο με το νερό της πηγής που αναβλύζει ακόμη μέσα στον χώρο του μοναστηριού. Σε μικρή απόσταση υπάρχει και το τοπωνύμιο που οι κάτοικοι διατηρούν αναλλοίωτο για σχεδόν δύο χιλιάδες χρόνια, ως ανάμνηση του τόπου όπου ζούσε ο ασθενής.
Αυτή η αδιάκοπη συνέχεια είναι που δίνει στον Άγιο Σουλά τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του. Δεν είναι απλώς ένα ιστορικό πανηγύρι, αλλά μια παράδοση που εξελίσσεται χωρίς να χάνει την ταυτότητά της, με τις παλαιότερες φωτογραφικές μαρτυρίες να φτάνουν ήδη στα τέλη του 19ου αιώνα και περιγραφές ξένων περιηγητών να δείχνουν ότι τότε κιόλας ήταν από τα σημαντικότερα γεγονότα της Ρόδου.
Το πανηγύρι εντάχθηκε μάλιστα από τον Μάιο του 2025 στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, στο πλαίσιο της υλοποίησης της Σύμβασης της UNESCO για τη Διαφύλαξη της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, την οποία εφαρμόζει η χώρα μας τα τελευταία 20 χρόνια.
Πώς γίνεται το τελετουργικό της προετοιμασίας
Η προετοιμασία δεν ξεκινά λίγες ημέρες πριν από τη γιορτή. Για τους ανθρώπους της Σορωνής και των γύρω χωριών, το πανηγύρι αρχίζει σχεδόν έναν μήνα νωρίτερα, καθώς από τις πρώτες ημέρες του Ιουλίου οι οικογένειες διαλέγουν το σημείο όπου θα στήσουν την καλύβα τους, οριοθετώντας τον χώρο με πασαλάκια και σπάγκο.
Πρόκειται για ένα έθιμο που επιβιώνει, παρότι οι λόγοι που το γέννησαν έχουν πλέον εκλείψει. Παλαιότερα, όταν οι μετακινήσεις γίνονταν με ζώα ή με τα πόδια, οι επισκέπτες έμεναν πολλές ημέρες στο άλσος του Αγίου Σουλά και οι καλύβες λειτουργούσαν ως προσωρινό τους σπίτι· σήμερα η ανάγκη αυτή δεν υπάρχει, όμως η παράδοση παραμένει ζωντανή ως κομμάτι της συλλογικής μνήμης.
Ο τοπικός λαογράφος Λουκάς Μπονιάτης, μιλώντας στο ΑΠΕ – ΜΠΕ, περιγράφει με λεπτομέρεια την τεχνική αυτής της κατασκευής, μια γνώση που μεταδίδεται μόνο μέσα από την πράξη. Η επιλογή των υλικών δεν είναι τυχαία: οι παλιοί έμπαιναν στο πυκνό δάσος, έκοβαν προσεκτικά κλαδιά και ταυτόχρονα άνοιγαν χώρο ώστε να ανανεώνεται φυσικά η βλάστηση.
Οι κάθετοι πάσσαλοι ενώνονταν με καλάμια τοποθετημένα οριζόντια για να σχηματιστεί ο βασικός σκελετός της καλύβας. Έπειτα χρησιμοποιούσαν κλαδιά από σκίνους, κερατιές και χαρουπιές, ενώ πολλοί πρόσθεταν μυρτιές, όχι μόνο για τη σκιά αλλά και για το άρωμα που γέμιζε τον χώρο· για την οροφή έμπαιναν πάλι καλάμια και από πάνω λεπτότερα κλαδιά, ώστε να υπάρχει φυσική μόνωση από τον ήλιο.
Δεν ήταν απλώς μια πρόχειρη κατασκευή. Ήταν μια διαδικασία που ήθελε εμπειρία, συνεργασία και υπομονή, με τους μεγαλύτερους να δείχνουν στους νεότερους ποια κλαδιά κόβονται, πώς προστατεύεται το δάσος και με ποιον τρόπο δένεται σωστά κάθε τμήμα της καλύβας.
Έτσι η τεχνική πέρασε από γενιά σε γενιά και μέχρι σήμερα παραμένει ίσως το πιο χαρακτηριστικό γνώρισμα του πανηγυριού. Η ίδια η κατασκευή της παραδοσιακής καλύβας αναγνωρίζεται ως στοιχείο της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς που συνδέεται άμεσα με τη γιορτή.
Οι καλύβες άρχιζαν να γεμίζουν ζωή αρκετές ημέρες πριν από τη γιορτή. Όπως θυμάται ο Λουκάς Μπονιάτης, παλαιότερα αρκετές οικογένειες ανέβαιναν μία εβδομάδα ή και περισσότερο πριν από την πανήγυρη, ενώ σε ακόμη παλιότερες εποχές η παραμονή διαρκούσε πολλές ημέρες, μετατρέποντας το άλσος σε έναν εποχικό οικισμό.
Άνθρωποι από κάθε γωνιά της Ρόδου συγκεντρώνονταν στον ίδιο χώρο, έστηναν τις καλύβες τους, άναβαν φωτιές, μαγείρευαν, φιλοξενούσαν συγγενείς και φίλους και περίμεναν όλοι μαζί τη μεγάλη ημέρα της γιορτής.
Το πανηγύρι δεν αφορούσε ποτέ μόνο τους κατοίκους της Σορωνής. Από πολύ παλιά έφταναν προσκυνητές σχεδόν από όλα τα χωριά της Ρόδου, άλλοι με ζώα, άλλοι με κάρα και αργότερα με λεωφορεία που ανέβαιναν στον χωματόδρομο, τον οποίο οι υδροφόρες κατέβρεχαν για να μειώνεται η σκόνη.
Οι επισκέπτες δεν πήγαιναν μόνο για τη διασκέδαση. Πρώτα έρχονταν για το προσκύνημα, για να πιουν από το αγίασμα και να τιμήσουν τον Άγιο, και στη συνέχεια το πανηγύρι γινόταν τόπος συνάντησης ανθρώπων από κάθε χωριό, που αναγνώριζαν ο ένας τον άλλο ακόμη και από τις παραδοσιακές φορεσιές τους.
Η μοναδική ταυτότητα του πανηγυριού
Στο πέρασμα των δεκαετιών, το πανηγύρι απέκτησε κι άλλες λειτουργίες. Υπήρξε ζωοπανήγυρη, φιλοξένησε εκθέσεις αγροτικών προϊόντων, διαγωνισμούς ζώων, αγώνες δρόμου, γαϊδουροδρομίες και ιπποδρομίες, αρκετές από τις οποίες καθιερώθηκαν στην ιταλική περίοδο, όταν δημιουργήθηκαν το στάδιο και ο ιππόδρομος του Αγίου Σουλά.
Αργότερα προστέθηκαν πολιτιστικές εκδηλώσεις, χορευτικά συγκροτήματα, θεατρικές παραστάσεις και συναυλίες, χωρίς να χαθεί ποτέ ο θρησκευτικός πυρήνας της γιορτής.
Το στοιχείο που ξεχωρίζει παραμένει ότι το πανηγύρι οργανώνεται σχεδόν εξ ολοκλήρου από την τοπική κοινωνία. Πολιτιστικοί σύλλογοι, αθλητικά σωματεία, η κοινότητα, η εκκλησία και δεκάδες εθελοντές συνεργάζονται κάθε χρόνο, ώστε επί περίπου δύο εβδομάδες ο χώρος να μετατρέπεται σε κέντρο θρησκευτικών, πολιτιστικών και αθλητικών δράσεων.
Οι μεγαλύτεροι μεταφέρουν τη γνώση στους νεότερους και οι νεότεροι συνεχίζουν όσα παρέλαβαν, κρατώντας ζωντανό ένα πανηγύρι που παραμένει σημείο αναφοράς για ολόκληρη τη Ρόδο.
Ίσως τελικά η μεγαλύτερη αξία του Αγίου Σουλά να μην βρίσκεται μόνο στην ιστορία του ούτε αποκλειστικά στην παράδοση των καλυβών. Βρίσκεται στο ότι για λίγες ημέρες κάθε Ιούλιο δημιουργείται μια πραγματική κοινότητα ανθρώπων που ζουν, εργάζονται, γιορτάζουν και προσεύχονται μαζί, όπως έκαναν οι πρόγονοί τους εδώ και αιώνες.
Σε μια εποχή όπου οι περισσότερες παραδόσεις μένουν μόνο ως αναπαράσταση, στον Άγιο Σουλά η παράδοση εξακολουθεί να βιώνεται καθημερινά. Αυτό είναι ίσως το στοιχείο που κρατά το πανηγύρι μοναδικό, όχι μόνο για τη Ρόδο αλλά και για ολόκληρο το Αιγαίο.
*Οι φωτογραφίες παραχωρήθηκαν από τον Πολιτιστικό Σύλλογο Σορωνής «Αμπερνάλλι»
