Στα σύνορα Αττικής και Βοιωτίας, μέσα σε πεύκα και δέντρα που αγκαλιάζουν τη μικρή κοιλάδα του Μαυροδηλεσίου και το ξερό ποτάμι που οι αρχαίοι έλεγαν Χαράδρα, βρίσκεται το Αμφιάρειο του Ωρωπού. Το Αθηναϊκό και Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων επισκέφτηκε τον αρχαιολογικό χώρο, όπου το Αμφιάρειο του Ωρωπού συνδυάζει μνημεία και φυσικό τοπίο σε ένα «ταξίδι» στον χρόνο, στον τόπο όπου επί αιώνες άνθρωποι από τον ελληνικό και τον μεσογειακό κόσμο έρχονταν για θεραπεία και χρησμό.
Το ιερό. Ίδρυση, μύθοι, λειτουργία
Το Αμφιάρειο του Ωρωπού ιδρύθηκε στα τέλη του 5ου αι. π.Χ., γνώρισε μεγάλη ακμή από τον 3ο αι. π.Χ. έως και το α’ μισό του 2ου αι. π.Χ. και υποχώρησε σταδιακά με την επικράτηση του Χριστιανισμού. Ξεπερνούσε σε φήμη τα όρια του μικρού κράτους του Ωρωπού και, όπως το ιερό της Αθηνάς στην Ακρόπολη για τους Αθηναίους, ήταν το εθνικό ιερό των Ωρωπίων, η έδρα της ανώτατης θρησκευτικής αρχής της πόλης και τόπος ανακοίνωσης των σημαντικότερων αποφάσεων για τον Ωρωπό και για μεγάλο διάστημα το Κοινό των Βοιωτών. Γι’ αυτό και η πολιτική του τύχη ακολουθούσε εκείνη της πόλης: όταν ο Ωρωπός ήταν ανεξάρτητος ή μέλος του Κοινού των Βοιωτών διοικούνταν από Ωρωπίους, ενώ όταν ήταν κτήση της Αθήνας διοικούνταν από Αθηναίους.
Η ίδρυσή του συνδέθηκε με την εγκατάλειψη του θηβαϊκού Αμφιαρείου και, σύμφωνα με τον Στράβωνα, με έναν χρησμό. Στάθηκε επίσης δεμένο με τους μύθους του Αμφιαράου, του χθόνιου ήρωα που ανήκε στις θεότητες του κάτω κόσμου. Από τους πιο γνωστούς είναι ο μύθος που τον συνδέει με τον θηβαϊκό κύκλο και την εκστρατεία των «Επτά επί Θήβας». Ο Αμφιάραος ήταν ένας από τους αρχηγούς που, με επικεφαλής τον Πολυνείκη, εκστράτευσαν κατά της Θήβας και του Ετεοκλή, παρότι αρχικά αρνήθηκε να συμμετάσχει, επειδή ως μάντης γνώριζε την ατυχή κατάληξη. Μετά την αποτυχία της εκστρατείας και τη φυγή όσων διασώθηκαν, ο Αμφιάραος, από τους τελευταίους αρχηγούς που υποχώρησαν, πήρε τον δρόμο προς την Αττική με το άρμα του. Στη διαδρομή τον καταδίωξε ο Περικλύμενος, εγγονός του Ποσειδώνα, όμως ο Δίας τον έσωσε ανοίγοντας χάσμα στη γη, μέσα στο οποίο χάθηκε μαζί με το άρμα του. Στο σημείο εκείνο ιδρύθηκε το ιερό του, όπου λατρευόταν ως θεός-ιατρός.
Το Αμφιάρειο ήταν ιαματικό ιερό και απευθυνόταν σε όσους ζητούσαν θεραπεία από ασθένεια ή λύση σε κάποιο πρόβλημα. Το τυπικό ήταν συγκεκριμένο, όπως δείχνουν οι επιγραφές του ιερού αλλά και ο Παυσανίας, που το επισκέφτηκε τον 2ο αι. μ. Χ. Οι ενδιαφερόμενοι πλήρωναν δικαίωμα εισόδου και έπαιρναν ένα μολυβένιο εισιτήριο με ανάγλυφες τις μορφές του Αμφιαράου και της Υγιείας και τις λέξεις ΙΕΡΟΝ ΑΜΦΙΑΡΑΟΥ ΥΓΙΕΙΑ. Έπειτα έπρεπε να θυσιάσουν στον Αμφιάραο και στους σύμβωμούς του θεούς ένα κριάρι, πάνω στο νωπό δέρμα του οποίου κοιμούνταν, ώστε ο θεός να τους επισκεφτεί στον ύπνο και να τους συμβουλέψει ή να τους θεραπεύσει. Μετά τη θεραπεία ή τον χρησμό, οι πιστοί έριχναν στην πηγή του ιερού χρυσά ή ασημένια νομίσματα και, αφού ολοκλήρωναν τις υποχρεώσεις τους, αφιέρωναν στον θεό αντικείμενα πολύτιμα ή ταπεινά, συνήθως μικρής αξίας, που αγόραζαν από τα μαγαζιά της δεξιάς όχθης του ιερού, όπως μικρά πήλινα αγαλματάκια ή μικρογραφίες ανθρώπινων μελών, σαν τα σημερινά τάματα.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ένα ανάγλυφο του 4ου αι. π. Χ. από το Αμφιάρειο, που σήμερα φυλάσσεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Το έργο, που παριστάνει έναν άρρωστο με το όνομα Αρχίνο να χειρουργείται από τον Αμφιάραο στον ώμο, ξεχωρίζει και για τον αφηγηματικό χαρακτήρα του, αφού αποτυπώνει τρία στιγμιότυπα της θεραπείας: στα δεξιά ο πιστός προσέρχεται στο ιερό προσευχόμενος, στη μέση κοιμάται στο εγκοιμητήριο την ώρα που ένα φίδι, ως φανταστική ενσάρκωση του θεού, τον θεραπεύει με δάγκωμα, και στα αριστερά, σε πρώτο πλάνο, ο Αμφιάραος περιποιείται τον πονεμένο ώμο του. Περισσότερα για το ανάγλυφο υπάρχουν στην ιστοσελίδα του ΕΑΜ https://www.namuseum.gr/monthly_artefact/asthenis-eygnomonon/
Επιγραφές
Ο σπουδαιότερος αξιωματούχος του Αμφιάρειου ήταν ο ιερέας, του οποίου τις αρμοδιότητες και τις υποχρεώσεις γνωρίζουμε καλά από σημαντική επιγραφή που έχει σωθεί. Πέρα από τα ιερά του καθήκοντα, είχε και δικαστικά καθήκοντα για μικρά αδικήματα μέσα στο ιερό, έλεγε τις ευχές των θυσιών, τοποθετούσε πάνω στον βωμό ό,τι πρόσφεραν οι ιδιώτες και εκτελούσε τις θυσίες. Άλλες επιγραφές καταγράφουν τους νικητές των Αμφιαρείων, των αγώνων που οργανώνονταν κάθε πέμπτο χρόνο —τα Αμφιάρεια τα Μεγάλα, όπως ονομάζονταν, ενώ υπήρχαν και τα Μικρά, που ήταν ετήσια— και περιλάμβαναν μουσικούς, αθλητικούς και ιππικούς αγώνες με συμμετοχή λογίων, ηθοποιών και αθλητών από όλη την Ελλάδα, την Ιταλία και τη Μικρά Ασία.
Υπάρχουν επίσης επιγραφές που δίνουν λεπτομέρειες για τα αφιερώματα προς τον θεό, κυρίως εκείνα από χρυσό ή ασήμι. Μια μεγάλη επιγραφή του ιερού, που σήμερα βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο, ενημερώνει για απόφαση της βουλής και του δήμου του Ωρωπού να συγκροτηθεί επιτροπή από τρεις πολίτες, οι οποίοι θα παρέλαβαν τα «άχρηστα» αφιερώματα από πολύτιμο μέταλλο είτε για να επισκευαστούν είτε για να λιώσουν και να φτιαχτούν νέα αναθήματα στον θεό, καθώς και μια καινούργια χρυσή φιάλη για τις σπονδές.
Επιγραφές στα βάθρα
Ξεχωριστό ενδιαφέρον έχουν οι επιγραφές στα μνημειώδη βάθρα των αγαλμάτων που πλαισίωναν τον δρόμο προς τον ναό, δυτικά της στοάς, μνημεία στα οποία θα αναφερθούμε παρακάτω. Τα αγάλματα πάνω στις βάσεις, χάλκινα ή μαρμάρινα, δεν σώζονται σήμερα. Είναι όμως γνωστό ότι παρίσταναν πολίτες του Ωρωπού ή σημαντικά πρόσωπα της αρχαιότητας, τα ονόματα των οποίων αποκαλύπτουν οι αφιερωματικές επιγραφές στις βάσεις. Στα 25 βάθρα που σώθηκαν στην αρχική τους θέση είναι χαραγμένες περίπου 150 επιγραφές, αναθηματικές, χρονολογήσεις, επιγράμματα, αγωνιστικοί κατάλογοι και προξενικά ψηφίσματα.
Ιδιαίτερη μνεία αξίζει στις μετεπιγραφές, δηλαδή στις νέες χαράξεις που έγιναν αφού σβήστηκαν παλιές αφιερωματικές επιγραφές σε βάθρα αγαλμάτων που αφορούσαν πρόσωπα τα οποία δεν υπήρχαν πια. Με αυτή τη μέθοδο, τα αγάλματα της πρώτης χρήσης διατηρούνταν και άλλαζαν μόνο οι επιγραφές των βάθρων, οι οποίες συχνά έσωζαν μέρος των παλιών. Στη βάση του αγάλματος του Ρωμαίου ύπατου Άππιου Κλαύδιου Πούλχερ —με χορηγία του οποίου κατασκευάστηκαν τα Μικρά Προπύλαια του ιερού της Δήμητρας στην Ελευσίνα— σώζονται από την παλαιότερη ανάθεση τα ονόματα του γλύπτη που έφτιαξε το άγαλμα, του πρώτου προσώπου που τιμήθηκε και του ιερέα του Αμφιαράου στη χρονιά της αφιέρωσης.
Η τακτική της μετεπιγραφής ήταν αρκετά διαδεδομένη στα χρόνια της ρωμαϊκής κυριαρχίας στην Ελλάδα, ως ένας οικονομικός τρόπος για να δημιουργούνται πολυέξοδα αγάλματα. Στο Αμφιάρειο του Ωρωπού υπάρχουν αρκετά τέτοια παραδείγματα. Ο Βρούτος, ο δολοφόνος του Ιουλίου Καίσαρα, που ως τυραννοκτόνος είχε τιμηθεί και στην Αγορά της Αθήνας, ο Μάρκος Αγρίππας, φίλος και στενός συνεργάτης του αυτοκράτορα Αυγούστου, ακόμη και ο Ρωμαίος δικτάτορας Σύλλας τιμήθηκαν με τη μέθοδο της μετεπιγραφής. Για τον τελευταίο οι Ωρώπιοι είχαν κάθε λόγο να τον τιμήσουν, έστω κι αν χρησιμοποίησαν το άγαλμα κάποιου σπουδαίου προσώπου του 3ου αι. π.Χ., το οποίο βρισκόταν έξω από τον ναό.
Το 80 π.Χ. ο Σύλλας, μετά τη νικηφόρα εκστρατεία του εναντίον του Μιθριδάτη το 86 π.Χ., παραχώρησε με απόφασή του στον Αμφιάραο όλους τους φόρους από την πόλη και τα λιμάνια του Ωρωπού, ώστε να καλύπτονται τα έξοδα των αγώνων και των θυσιών προς τιμήν του θεού, ακόμη και τα έξοδα των θυσιών για τη νίκη και την επικράτηση του ρωμαϊκού λαού. Έτσι, ανάμεσα στο 86 και το 81 π.Χ., οι Ωρώπιοι τον τίμησαν με τη μέθοδο της μετεπιγραφής. Ιδιαίτερη μνεία αξίζει και στην ένσταση κατά της απόφασης του Σύλλα, που κατατέθηκε το 74 π.Χ. από μισθωτούς των φόρων, οι οποίοι αμφισβητούσαν τη θεία υπόσταση του Αμφιάραου, υποστηρίζοντας ότι ήταν ήρωας, και συνεπώς και τη νομιμότητα της απόφασης. Η ένσταση απορρίφθηκε από τη σύγκλητο το 73 π.Χ., δικαιώνοντας οριστικά το Αμφιάρειο.
Μνημεία
Η ηρεμία του χώρου και οι ενημερωτικές πινακίδες βοηθούν τον επισκέπτη να κατανοήσει τη χωροταξία, τα μνημεία και τη λειτουργία τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η μεγάλη στοά του 4ου αι. π.Χ., μήκους 110 μ., που χρησίμευε για τη διαμονή των επισκεπτών και των ασθενών του ιερού. Στο ανατολικό και στο δυτικό άκρο της υπήρχαν δύο δωμάτια όπου γινόταν η εγκοίμηση όσων ζητούσαν χρησμό ή θεραπεία από τον Αμφιάραο. Τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα εντυπωσιάζουν ακόμη και σήμερα, καθώς φανερώνουν το μέγεθος που είχε η στοά στην αρχαιότητα, αλλά και τον μεγάλο αριθμό ανθρώπων που σύχναζε στο ιερό στα χρόνια της ακμής του.
Εντυπωσιακό είναι επίσης το θέατρο του 2ου αι. π. Χ., που βρίσκεται πίσω και λίγο ψηλότερα από τη στοά. Το μνημείο παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον, καθώς σώθηκε μεγάλο μέρος από το οικοδόμημα της σκηνής με δύο μεγαλογράμματες επιγραφές, καθώς και πέντε πλούσια στολισμένοι μαρμάρινοι θρόνοι του 1ου αι. π. Χ., που διατηρούν την ίδια επιγραφή: ότι ο ιερέας Νίκων τους αφιέρωσε στον θεό Αμφιάραο. Παράλληλα, η αναστηλωμένη κιονοστοιχία του προσκηνίου υψώνεται θεαματικά απέναντι από την ορχήστρα και το κοίλο.
Μπροστά από τα τελευταία βάθρα μπορεί κανείς να δει τα ερείπια του μεγάλου βωμού του ιερού. Αν και σώζεται μόνο το κάτω μέρος του, είναι γνωστό ότι στα αρχαία χρόνια είχε μνημειακές διαστάσεις. Μπροστά από τη βόρεια πλευρά του βωμού υπάρχουν τα λείψανα τριών ημικυκλικών σκαλιών από πουρί, ό,τι απέμεινε από το θέατρο του βωμού, δηλαδή το οικοδόμημα που προοριζόταν να δημιουργεί θέσεις για τους θεατές των θυσιών.
Νοτιοδυτικά του βωμού και σε απόσταση λίγων μέτρων από αυτόν βρίσκονται τα κατάλοιπα του μεγάλου ναού του ιερού, δωρικού ρυθμού, που χτίστηκε τον 4ο αιώνα π.Χ. Σήμερα σώζεται μόνο το βορειοδυτικό τμήμα του, καθώς το υπόλοιπο παρασύρθηκε από το ποτάμι στα ύστερα ρωμαϊκά χρόνια. Από την περιγραφή του Παυσανία και από τις επιγραφές γνωρίζουμε ότι μέσα στον ναό υπήρχε μαρμάρινο άγαλμα του Αμφιαράου, μπροστά από το οποίο βρισκόταν η τράπεζα με τη χρυσή φιάλη, με την οποία ο ιερέας έκανε σπονδές.
Νότια του βωμού υπάρχει η ιερή πηγή, που ακόμη και σήμερα αναβλύζει ανάλογα με την εποχή, ενώ πλάι και ανατολικά της βρίσκονται τα ερείπια των ανδρικών λουτρών. Στη δεξιά όχθη του ιερού σώζονται τα κατάλοιπα της κατοικίδιας συνοικίας, όπου υπήρχαν οι εγκαταστάσεις και οι κατοικίες που ήταν απαραίτητες για τη λειτουργία του χώρου, όπως ο ξενώνας, η αγορά, τα καταγώγια και τα καπηλεία, δηλαδή τα μαγαζιά που εξυπηρετούσαν τους επισκέπτες. Στην περιοχή αυτή βρίσκεται και η κλεψύδρα, ένα μικρό υπόγειο κτίσμα πολύ κοντά στην όχθη του ποταμού που λειτουργούσε ως υδραυλικό ρολόι, απαραίτητο για ένα ιερό.
Η επίσκεψη στο Αμφιάρειο του Ωρωπού είναι από μόνη της μια εμπειρία. Πλήρως ενταγμένο σε ένα ειδυλλιακό τοπίο, το σπουδαιότερο ιερό της αρχαίας Ελλάδας αφιερωμένο στον μυθικό ήρωα, μάντη και θεραπευτή Αμφιάραο, εξακολουθεί να αποκαλύπτει στους επισκέπτες ένα μέρος από τη μεγαλοπρέπεια και τη σημασία που είχε στην αρχαιότητα.
ΣΣ. Στην καλύτερη κατανόηση του χώρου και των μνημείων του βοήθησαν, μεταξύ άλλων, το βιβλίο του βασικού μελετητή τους, αρχαιολόγου και ακαδημαϊκού Βασίλειου Χ. Πετράκου, «Το Αμφιάρειο του Ωρωπού» (εκδόσεις Κλειώ).
