Στα σύνορα Αττικής και Βοιωτίας, μέσα στα πεύκα και τα δέντρα της μικρής κοιλάδας του Μαυροδηλεσίου, το Αμφιάρειο Ωρωπού ξεδιπλώνει ένα ξεχωριστό ταξίδι στον χρόνο. Το αρχαίο ιερό της ίασης και της μαντικής, όπου επί αιώνες κατέφθαναν άνθρωποι από τον ελληνικό και τον μεσογειακό κόσμο, συνδυάζει μνημεία και φυσικό τοπίο με έναν τρόπο που μένει στη μνήμη.
Το ιερό. Ίδρυση, μύθοι, λειτουργία
Το Αμφιάρειο του Ωρωπού, που ιδρύθηκε στα τέλη του 5ου αι. π.Χ., γνώρισε μεγάλη ακμή από τον 3ο αι. π.Χ. έως και το πρώτο μισό του 2ου αι. π.Χ., ενώ σταδιακά παρακμάζει με την επικράτηση του Χριστιανισμού. Η ακτινοβολία του ξεπερνούσε τα όρια του μικρού κράτους του Ωρωπού: ήταν το εθνικό ιερό των Ωρωπίων, αντίστοιχο με το ιερό της Αθηνάς στην Ακρόπολη για τους Αθηναίους, έδρα της ανώτατης θρησκευτικής αρχής της πόλης και τόπος ανακοίνωσης των σημαντικότερων αποφάσεων για τον Ωρωπό και για μεγάλο διάστημα το Κοινό των Βοιωτών, λόγω της μεγάλης συγκέντρωσης κόσμου. Έτσι, ακολουθούσε την πολιτική πορεία της πόλης, καθώς όταν ο Ωρωπός ήταν ανεξάρτητος ή μέλος του Κοινού των Βοιωτών διοικούνταν από Ωρωπίους, ενώ όταν ήταν κτήση της Αθήνας διοικούνταν από Αθηναίους.
Η ίδρυσή του συνδέθηκε με την εγκατάλειψη του θηβαϊκού Αμφιαρείου και, σύμφωνα με τον Στράβωνα, με έναν χρησμό. Το ιερό δέθηκε και με τους μύθους του Αμφιαράου, του χθόνιου ήρωα που ανήκε στις θεότητες του κάτω κόσμου. Ανάμεσα στους γνωστότερους είναι εκείνος που τον συνδέει με τον θηβαϊκό κύκλο και την εκστρατεία των «Επτά επί Θήβας». Ο Αμφιάραος ήταν ένας από τους αρχηγούς που, με επικεφαλής τον Πολυνείκη, εκστράτευσαν κατά της Θήβας και του Ετεοκλή, παρότι αρχικά είχε αρνηθεί να συμμετάσχει, αφού ως μάντης γνώριζε την ατυχή κατάληξη. Μετά την αποτυχία της εκστρατείας και τη φυγή όσων είχαν σωθεί, ο Αμφιάραος, από τους τελευταίους αρχηγούς που υποχώρησαν, πήρε τον δρόμο για την Αττική με το άρμα του. Στη διαδρομή τον καταδίωξε ο Περικλύμενος, εγγονός του Ποσειδώνα, όμως ο Δίας τον έσωσε ανοίγοντας χάσμα στη γη, μέσα στο οποίο χάθηκε μαζί με το άρμα του. Στο σημείο αυτό ιδρύθηκε το ιερό του, όπου λατρευόταν ως θεός-ιατρός.
Το Αμφιάρειο ήταν ιαματικό ιερό και απευθυνόταν σε όσους αναζητούσαν θεραπεία από ασθένεια ή λύση σε κάποιο πρόβλημα. Το τελετουργικό ήταν συγκεκριμένο, όπως μαρτυρούν οι επιγραφές του ιερού αλλά και ο Παυσανίας, που το επισκέφτηκε τον 2ο αι. μ.Χ. Όσοι προσέρχονταν έπρεπε να πληρώσουν δικαίωμα εισόδου και έπαιρναν ως αντάλλαγμα ένα μολυβένιο εισιτήριο με ανάγλυφες τις μορφές του Αμφιαράου και της Υγιείας και τις λέξεις ΙΕΡΟΝ ΑΜΦΙΑΡΑΟΥ ΥΓΙΕΙΑ. Έπειτα θυσίαζαν στον Αμφιάραο και στους σύμβωμούς του θεούς ένα κριάρι και κοιμούνταν πάνω στο νωπό δέρμα του, με στόχο να τους επισκεφτεί στον ύπνο τους ο θεός και να τους συμβουλέψει ή να τους θεραπεύσει. Αφού έπαιρναν θεραπεία ή χρησμό, έριχναν στην πηγή του ιερού χρυσά ή ασημένια νομίσματα και, όταν ολοκλήρωναν τις υποχρεώσεις τους, αφιέρωναν στον θεό αντικείμενα πολύτιμα ή ταπεινά, συνήθως μικρής αξίας, τα οποία αγόραζαν από τα μαγαζιά της δεξιάς όχθης του ιερού, όπως μικρά πήλινα αγαλματάκια ή μικρογραφίες ανθρώπινων μελών, σαν τα σημερινά τάματα.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ένα ανάγλυφο του 4ου αι. π.Χ. από το Αμφιάρειο, που σήμερα φυλάσσεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο (ΕΑΜ). Το έργο, το οποίο παριστάνει τον ασθενή Αρχίνο -όπως αναφέρει η αφιερωματική επιγραφή- να χειρουργείται από τον Αμφιάραο στον ώμο, ξεχωρίζει και για τον αφηγηματικό του χαρακτήρα, αφού αποτυπώνει τρία στιγμιότυπα των διαδοχικών σταδίων της θεραπείας: δεξιά ο πιστός πλησιάζει το ιερό προσευχόμενος, στο κέντρο κοιμάται στο εγκοιμητήριο την ώρα που ένα φίδι, η φανταστική ενσάρκωση του θεού, τον θεραπεύει με δάγκωμα, και αριστερά, σε πρώτο πλάνο, εμφανίζεται ο Αμφιάραος να περιποιείται τον πονεμένο ώμο του (περισσότερα για το ανάγλυφο στην ιστοσελίδα του ΕΑΜ https://www.namuseum.gr/monthly_artefact/asthenis-eygnomonon/).
Επιγραφές
Ο σημαντικότερος αξιωματούχος του Αμφιάρειου ήταν ο ιερέας, του οποίου οι αρμοδιότητες και οι υποχρεώσεις είναι γνωστές από σημαντική σωζόμενη επιγραφή. Πέρα από τα ιερά του καθήκοντα, είχε και δικαστικές αρμοδιότητες για μικρά αδικήματα μέσα στον χώρο του ιερού, έλεγε τις ευχές των θυσιών, έβαζε πάνω στον βωμό ό,τι προσέφεραν οι ιδιώτες και εκτελούσε τις θυσίες. Άλλες επιγραφές καταγράφουν τους νικητές των Αμφιαρείων, των αγώνων που διοργανώνονταν κάθε πέμπτο χρόνο -τα Αμφιάρεια τα Μεγάλα, όπως ονομάζονταν, ενώ υπήρχαν και τα Μικρά που τελούνταν κάθε χρόνο- και περιλάμβαναν μουσικούς, αθλητικούς και ιππικούς αγώνες, με συμμετοχή λογίων, ηθοποιών και αθλητών από όλη την Ελλάδα, την Ιταλία και τη Μικρά Ασία.
Υπάρχουν επίσης επιγραφές που περιγράφουν αναλυτικά τα αφιερώματα προς τον θεό, κυρίως όσα ήταν από χρυσό ή ασήμι. Μια μεγάλη επιγραφή του ιερού, που σήμερα βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο, αναφέρει απόφαση της βουλής και του δήμου του Ωρωπού να συγκροτηθεί επιτροπή τριών πολιτών, οι οποίοι θα παραλάμβαναν τα «άχρηστα» από πολύτιμο μέταλλο αφιερώματα είτε για επισκευή είτε για να λιώσουν και να γίνουν νέα αναθήματα προς τον θεό, μαζί με μια καινούργια χρυσή φιάλη για τις σπονδές.
Επιγραφές στα βάθρα
Ενδιαφέρον έχουν και οι επιγραφές στα μνημειώδη βάθρα των αγαλμάτων που πλαισίωναν τον δρόμο προς τον ναό, δυτικά της στοάς -μνημεία στα οποία θα αναφερθούμε παρακάτω. Τα αγάλματα που στέκονταν πάνω στις βάσεις, χάλκινα ή μαρμάρινα, δεν σώζονται σήμερα. Γνωρίζουμε όμως ότι απεικόνιζαν πολίτες του Ωρωπού ή σπουδαία πρόσωπα της αρχαιότητας, των οποίων τα ονόματα διασώζονται στις αφιερωματικές επιγραφές χαραγμένες στις βάσεις. Πάνω στα 25 βάθρα που σώζονται στην αρχική τους θέση υπάρχουν περίπου 150 επιγραφές -αναθηματικές, χρονολογήσεις, επιγράμματα, αγωνιστικοί κατάλογοι και προξενικά ψηφίσματα.
Ξεχωρίζουν οι μετεπιγραφές, δηλαδή οι νέες χαράξεις που έγιναν αφού σβήστηκαν οι παλιές αφιερωματικές επιγραφές σε βάθρα αγαλμάτων που αφορούσαν πρόσωπα τα οποία δεν υπήρχαν πια. Με αυτή τη μέθοδο, τα αγάλματα της πρώτης χρήσης παρέμεναν στη θέση τους και άλλαζαν μόνο οι επιγραφές των βάθρων, οι οποίες συχνά διατηρούσαν μέρος των παλαιών. Για παράδειγμα, στη βάση του αγάλματος του Ρωμαίου ύπατου Άππιου Κλαύδιου Πούλχερ -με χορηγία του οποίου κατασκευάστηκαν τα Μικρά Προπύλαια του ιερού της Δήμητρας στην Ελευσίνα- σώζονται από την παλαιά ανάθεση τα ονόματα του γλύπτη που έφτιαξε το άγαλμα, του πρώτου προσώπου που τιμήθηκε και του ιερέα του Αμφιαράου, στη χρονιά του οποίου αφιερώθηκε.
Η πρακτική της μετεπιγραφής ήταν αρκετά διαδεδομένη στα χρόνια της ρωμαϊκής κυριαρχίας στην Ελλάδα και αποτελούσε έναν οικονομικό τρόπο για να δημιουργηθούν πολυέξοδα αγάλματα. Στο Αμφιάρειο του Ωρωπού υπάρχουν αρκετά τέτοια παραδείγματα. Ο Βρούτος -ο δολοφόνος του Ιουλίου Καίσαρα, που ως τυραννοκτόνος είχε τιμηθεί και στην Αγορά της Αθήνας-, ο Μάρκος Αγρίππας, φίλος και στενός συνεργάτης του αυτοκράτορα Αυγούστου, αλλά και ο Ρωμαίος δικτάτορας Σύλλας τιμήθηκαν με αυτή τη μέθοδο. Ειδικά για τον τελευταίο, οι Ωρώπιοι είχαν κάθε λόγο να τον τιμήσουν, έστω κι αν χρησιμοποίησαν το άγαλμα κάποιου σπουδαίου προσώπου του 3ου αι. π.Χ., το οποίο βρισκόταν έξω από τον ναό.
Το 80 π.Χ. ο Σύλλας, μετά τη νικηφόρα εκστρατεία του εναντίον του Μιθριδάτη το 86 π.Χ., παραχώρησε με απόφασή του στον Αμφιάραο όλους τους φόρους από την πόλη και τα λιμάνια του Ωρωπού, ώστε να καλύπτονται τα έξοδα των αγώνων και των θυσιών προς τιμήν του θεού, καθώς και τα έξοδα των θυσιών για τη νίκη και την επικράτηση του ρωμαϊκού λαού. Έτσι, ανάμεσα στο 86 και το 81 π.Χ., οι Ωρώπιοι τον τίμησαν με τη μέθοδο της μετεπιγραφής. Ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει στην ένσταση κατά της απόφασης του Σύλλα, η οποία διατυπώθηκε το 74 π.Χ. από μισθωτούς των φόρων και αμφισβητούσε τη θεϊκή υπόσταση του Αμφιάραου -υποστήριζαν ότι ήταν ήρωας-, άρα και τη νομιμότητα της απόφασης. Η ένσταση απορρίφθηκε από τη σύγκλητο το 73 π.Χ., δικαιώνοντας οριστικά το Αμφιάρειο.
Μνημεία
Η ηρεμία του χώρου και οι ενημερωτικές πινακίδες βοηθούν τον επισκέπτη να κατανοήσει τη διάταξη του Αμφιαρείου, τα μνημεία και τη λειτουργία τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η μεγάλη στοά του 4ου αι. π.Χ., μήκους 110 μ., που χρησίμευε για τη διαμονή των επισκεπτών και των ασθενών του ιερού. Στα ανατολικά και δυτικά άκρα της υπήρχαν δύο δωμάτια, όπου γινόταν η εγκοίμηση όσων ζητούσαν χρησμό ή θεραπεία από τον Αμφιάραο. Τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα εντυπωσιάζουν ακόμη και σήμερα, καθώς γίνεται σαφές το μέγεθος που είχε η στοά στην αρχαιότητα, δείχνοντας και τον μεγάλο αριθμό ανθρώπων που σύχναζε στο ιερό στα χρόνια της ακμής του.
Εξίσου εντυπωσιακό είναι το θέατρο του 2ου αι. π.Χ., πίσω και λίγο ψηλότερα από τη στοά. Το μνημείο έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς σώθηκε μεγάλο μέρος από το οικοδόμημα της σκηνής με δύο μεγαλογράμματες επιγραφές, αλλά και πέντε πλούσια στολισμένοι μαρμάρινοι θρόνοι του 1ου αι. π.Χ., που διατηρούν την ίδια επιγραφή: ότι ο ιερέας Νίκων τους αφιέρωσε στον θεό Αμφιάραο. Την ίδια ώρα, η αναστηλωμένη κιονοστοιχία του προσκηνίου υψώνεται θεαματικά απέναντι από την ορχήστρα και το κοίλο.
Μπροστά από τα τελευταία βάθρα διακρίνονται τα ερείπια του μεγάλου βωμού του ιερού. Αν και σώζεται μόνο το κάτω μέρος του, γνωρίζουμε ότι στην αρχαιότητα είχε μνημειακές διαστάσεις. Μπροστά από τη βόρεια πλευρά του βωμού υπάρχουν τα λείψανα τριών ημικυκλικών σκαλιών από πουρί, ό,τι απέμεινε από το θέατρο του βωμού, δηλαδή το οικοδόμημα που προοριζόταν για να δημιουργεί θέσεις για τους θεατές των θυσιών.
Νοτιοδυτικά του βωμού και σε απόσταση λίγων μέτρων από αυτόν βρίσκονται τα κατάλοιπα του μεγάλου ναού του ιερού, δωρικού ρυθμού, που χτίστηκε τον 4ο αιώνα π.Χ. Σήμερα σώζεται μόνο το βορειοδυτικό τμήμα του, καθώς το υπόλοιπο παρασύρθηκε από το ποτάμι στα ύστερα ρωμαϊκά χρόνια. Από την περιγραφή του Παυσανία και από επιγραφές γνωρίζουμε ότι μέσα στον ναό υπήρχε μαρμάρινο άγαλμα του Αμφιαράου, μπροστά από το οποίο βρισκόταν η τράπεζα με τη χρυσή φιάλη, με την οποία έκανε σπονδές ο ιερέας.
Νότια του βωμού βρίσκεται η ιερή πηγή, η οποία εξακολουθεί ακόμη και σήμερα να αναβλύζει νερό ανάλογα με την εποχή, ενώ πλάι και ανατολικά της βρίσκονται τα ερείπια των ανδρικών λουτρών. Στη δεξιά όχθη του ιερού σώζονται τα κατάλοιπα της κατοικίδιας συνοικίας, όπου υπήρχαν οι εγκαταστάσεις και οι κατοικίες που ήταν απαραίτητες για τη λειτουργία του χώρου, όπως ο ξενώνας, η αγορά, τα καταγώγια και τα καπηλεία, δηλαδή τα μαγαζιά που εξυπηρετούσαν τους επισκέπτες. Στην περιοχή αυτή βρίσκεται και η κλεψύδρα, ένα μικρό υπόγειο κτίσμα πολύ κοντά στην όχθη του ποταμού, που λειτουργούσε ως υδραυλικό ρολόι απαραίτητο για ένα ιερό.
Η επίσκεψη στο Αμφιάρειο του Ωρωπού είναι από μόνη της μια εμπειρία. Πλήρως ενταγμένο σε ένα ειδυλλιακό τοπίο, το σπουδαιότερο ιερό της αρχαίας Ελλάδας αφιερωμένο στον μυθικό ήρωα, μάντη και θεραπευτή Αμφιάραο αποκαλύπτει ακόμη και σήμερα στους επισκέπτες μέρος της μεγαλοπρέπειας και της σημασίας που το συνόδευαν στην αρχαιότητα.
ΣΣ. Στην περαιτέρω κατανόηση του χώρου και των μνημείων του, πολύτιμος αρωγός στάθηκαν, μεταξύ άλλων, το βιβλίο του βασικού μελετητή τους, αρχαιολόγου και ακαδημαϊκού Βασίλειου Χ. Πετράκου, «Το Αμφιάρειο του Ωρωπού» (εκδόσεις Κλειώ).
