Πίσω από τα φίλτρα των social media, η «τέλεια» εικόνα συχνά απέχει πολύ από την πραγματικότητα. Με αφορμή τη ζωή χωρίς φίλτρα, ο Στέλιος Στυλιανίδης, η Ιωάννα Μαλέσκου και η Δέσποινα Κόγιογλου μιλούν για την ψηφιακή εικόνα, την αυθεντικότητα και το κόστος της συνεχούς έκθεσης.
Τα social media έχουν αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούμε, ενημερωνόμαστε και εκφραζόμαστε. Ο νέος ψηφιακός κόσμος βασίζεται σε εικόνες που για πολλούς αποκτούν μεγαλύτερη αξία από την πραγματικότητα, ενώ η ανάγκη για αποδοχή μετριέται σε likes, followers και προβολές, με τον ομότιμο καθηγητή κοινωνικής ψυχιατρικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, επίτιμο πρόεδρο της Ε.Π.Α.Ψ.Υ., Στέλιο Στυλιανίδη, να εξηγεί στο ΑΠΕ γιατί τα social media επηρεάζουν τόσο βαθιά την ψυχική υγεία των νέων και πώς μπορούν να χρησιμοποιηθούν χωρίς να γίνουν παγίδα.
Όπως σημειώνει, «τα social media λειτουργούν με έναν παράδοξο τρόπο, δίνουν την εντύπωση μιας υπερσύνδεσης μεταξύ των ατόμων, των εικόνων και των πληροφοριών, ενώ στην ουσία αποσυνδέουν τους ανθρώπους», επιτιθέμενα στη μοναδικότητα της ταυτότητας κάθε ατόμου και αποδυναμώνοντας τους κοινωνικούς δεσμούς. Προσθέτει ακόμη ότι μέσα σε αυτό το περιβάλλον η βία εμφανίζεται ως φυσιολογική μορφή έκφρασης, ενώ η ανωνυμία του διαδικτύου περιορίζει τις ηθικές αναστολές.
Ο Στέλιος Στυλιανίδης αναφέρει πως σε αυτό το πλαίσιο αυξάνονται οι αγχώδεις διαταραχές, η κατάθλιψη, οι διαταραχές ύπνου, οι διατροφικές διαταραχές και οι δυσκολίες συμπεριφοράς, σχηματίζοντας έναν φαύλο κύκλο που αναπαράγεται από την ίδια την κουλτούρα των social media. Τονίζει επίσης ότι «τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν δημιουργούν από μόνα τους τον ναρκισσισμό ούτε ευθύνονται αποκλειστικά για την εμφάνιση ψυχικών διαταραχών, ωστόσο τον οργανώνουν, τον εντείνουν και τον εκμεταλλεύονται», παραθέτοντας μεταξύ άλλων τις ατελείωτες ώρες σκρολαρίσματος, την εξάρτηση από το smartphone, την απόσυρση από δραστηριότητες που έδιναν χαρά, τη μείωση του ενδιαφέροντος για άλλες παρέες, τις διαταραχές ύπνου, το fear of missing out, την πτώση της σχολικής επίδοσης, τη χρήση των social media για τη διαχείριση μοναξιάς, άγχους και θλίψης, αλλά και τη μεγάλη βαρύτητα που αποκτούν τα likes και τα σχόλια για την αυτοεκτίμηση και την εικόνα του σώματος.
Χαρακτηριστικά επισημαίνει πως «το μήνυμα του αλγόριθμου δεν είναι “σκέψου” και “συνδέσου”, αλλά “κατανάλωσε”», υπογραμμίζοντας ότι το ζητούμενο δεν είναι να μάθουν οι έφηβοι να αποφεύγουν τα social media, αλλά να τα χρησιμοποιούν με αυτορύθμιση, κριτική σκέψη και συναισθηματική επίγνωση. Προτείνει την ενίσχυση της ψηφιακής παιδείας μέσα από διάλογο και διαπραγμάτευση, με αυτογνωσία, χρονικά όρια, αξιολόγηση fake news, digital detox ζώνες μέσα στην ημέρα, ψηφιακή ενσυναίσθηση, ισορροπία με άλλες δραστηριότητες και προστασία της ιδιωτικότητας.
Η Ιωάννα Μαλέσκου, που λέει ότι επιλέγει να διατηρεί αυθεντική σχέση με το κοινό της, εκφράζει τον προβληματισμό της για τη σημερινή εικόνα των social media. «Είναι θλιβερό να βλέπεις ανθρώπους να προβάλλουν την ευτυχισμένη τους ζωή, ενώ εσύ ξέρεις καλά ότι ισχύει το αντίθετο. Ακόμη πιο θλιβερό όμως είναι να ξέρεις ότι πολλοί άνθρωποι, ειδικά νεαρής ηλικίας, νιώθουν λίγοι, ακριβώς επειδή συγκρίνονται με ανθρώπους που υπερπροβάλλουν τη δήθεν “τέλεια” ζωή τους», λέει.
Η ίδια παραδέχεται ότι με τα χρόνια έχει γίνει ιδιαίτερα επιφυλακτική απέναντι στις συνεχείς δημοσιεύσεις μιας άψογης καθημερινότητας. «Προσωπικά έχω γίνει εξαιρετικά καχύποπτη με τους ανθρώπους που μοιράζονται διαρκώς υλικό από την καθημερινότητά τους, αλαβάστρινο σαν βγαλμένο από φωτογράφιση», σημειώνει, προσθέτοντας πως οι άνθρωποι που είναι πραγματικά ισορροπημένοι ψυχικά προτιμούν να ζουν τη στιγμή αντί να την κατασκευάζουν.
«Θεωρώ ότι οι υγιείς και ισορροπημένοι άνθρωποι αφιερώνουν περισσότερο χρόνο στο να ζήσουν αληθινές στιγμές, παρά στο να επεξεργαστούν ή να στήσουν κάτι για να μοιραστούν “ψαγμένο” περιεχόμενο με τους ακόλουθούς τους. Έχω βρεθεί κάποτε μπροστά σε αυτή την πίεση, υπήρξε περίοδος κατά την οποία δέχθηκα συμβουλές να δημοσιεύω μόνο τέλειες εικόνες από την καθημερινότητά μου και τη δουλειά μου. Συνειδητοποίησα ότι κάτι τέτοιο δεν με εκφράζει. Ευτυχώς κατάλαβα γρήγορα ότι κάτι τέτοιο δεν μπορεί να κάνει τον κόσμο να ταυτιστεί μαζί μου, γιατί δεν είναι η αλήθεια μου», αποκαλύπτει η Ιωάννα Μαλέσκου.
Η παρουσιάστρια σημειώνει ότι η συνεχής έκθεση στα social media δημιουργεί συχνά την εντύπωση πως όσοι βρίσκονται στο προσκήνιο πρέπει να είναι διαρκώς χαρούμενοι, επιτυχημένοι και αψεγάδιαστοι. Η ίδια λέει πως επέλεξε διαφορετικό δρόμο: «Επιλέγω να μοιράζομαι στιγμές αληθινές, άλλοτε με χιούμορ, άλλοτε με κάποιον προβληματισμό μου… πάντα όμως με την αλήθεια μου και γιατί επιθυμώ κάποιο μήνυμα να περάσω». Παραδέχεται επίσης ότι στην αρχή της πορείας της τα αρνητικά σχόλια την επηρέαζαν βαθιά.
«Έχει υπάρξει περίοδος στη ζωή μου, στο ξεκίνημά μου, που με επηρέαζαν βαθιά τα αρνητικά σχόλια. Μάλλον ήταν μία φάση την οποία έπρεπε να περάσω και ένα μάθημα που χρειαζόταν να πάρω», λέει, ενώ σήμερα υπογραμμίζει ότι έχει φτάσει στο σημείο όχι μόνο να μην επηρεάζεται, αλλά και να απαντά πολλές φορές με χιούμορ και σαρκασμό. «Και αυτό είναι μια μεγάλη κατάκτηση. Γιατί ό,τι σε θυμώνει, σε πληγώνει ή σε πυροδοτεί, σημαίνει ότι επέτρεψες να επιδράσει πάνω σου και συνεπώς να σε ελέγχει».
Απευθυνόμενη στους νέους, η Ιωάννα Μαλέσκου τους καλεί να μην εγκλωβίζονται στη σύγκριση και να μην ασχολούνται με όσα δεν έχουν σε σχέση με άλλους, αλλά να αναγνωρίζουν και να εξελίσσουν τα δικά τους θετικά στοιχεία. Τονίζει ακόμη ότι οι influencers έχουν ευθύνη για τα μηνύματα που περνούν, όμως υπάρχει και ατομική ευθύνη από τον καθένα μας.
Η Δέσποινα Κόγιογλου εξηγεί ότι, παρότι το περιεχόμενό της προβάλλει θετική ενέργεια, αισιοδοξία, χαμόγελο, ειλικρίνεια και ευγένεια, ποτέ δεν θέλησε να δείξει μια εξιδανικευμένη εκδοχή της ζωής της. Όπως λέει, μέσα από το προφίλ της θέλει να περάσει το μήνυμα ότι, ό,τι κι αν συμβαίνει, πάντα υπάρχει μια χαραμάδα από όπου μπορεί να μπει το φως.
Η ίδια επισημαίνει ότι δεν μπορεί να κρύψει τα συναισθήματά της και πως στόχος του δικού της προφίλ είναι η αλήθεια. Παράλληλα, σημειώνει ότι σήμερα, εξαιτίας των φίλτρων αλλά και της τεχνητής νοημοσύνης, πολλοί δυσκολεύονται να ξεχωρίσουν τι είναι αληθινό και τι όχι.
Η Δέσποινα Κόγιογλου αναφέρει ακόμη ότι οι αρχικές σελίδες των social media έχουν γεμίσει με ψεύτικες εικόνες, επίδειξη πλούτου και ακραίες συμπεριφορές, με μοναδικό στόχο την αύξηση των προβολών. «Πραγματικά μου φαίνεται αδιανόητο ότι παιδιά 12 χρόνων κάνουν GRWM για να πάνε σχολείο», λέει, εκφράζοντας τον προβληματισμό της για τη διαρκώς αυξανόμενη έκθεση των ανηλίκων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Παρατηρεί επίσης πως πολλές φορές η επιτυχία ή η χαρά ενός ανθρώπου προκαλεί φθόνο και κακεντρέχεια, ενώ δηλώνει ότι νοσταλγεί μια κοινωνία όπου οι άνθρωποι θα στήριζαν ο ένας τον άλλον.
Θυμάται τη συμβουλή του πατέρα της, ο οποίος της έλεγε πως σημασία έχει να ζει κανείς «με καθαρό κούτελο στην κοινωνία», και σημειώνει με απογοήτευση ότι σήμερα «δυστυχώς δεν έχει μείνει τίποτα καθαρό». Προσθέτει πάντως ότι υπάρχουν και ποιοτικοί δημιουργοί περιεχομένου που μπορούν να διευρύνουν τους ορίζοντες των παιδιών μέσα από την εκπαίδευση, τα βιβλία, τις διαφορετικές κουλτούρες και τη γνώση.
«Δεν ανεβάζω ποτέ κάτι το οποίο είναι ψέμα, δεν το πιστεύω ή είναι κόντρα στις αξίες μου. Δεν είναι σκοπός μου να παραπλανώ τον κόσμο», σημειώνει, ενώ προς τους νέους λέει να μην συγκρίνουν ποτέ τον εαυτό τους με τους άλλους και «να κοιτάνε την ψυχούλα τους και να μην βιάζονται να μεγαλώσουν».
Παρά τους κινδύνους, ο κ. Στυλιανίδης αναγνωρίζει ότι τα social media έχουν και θετικές πλευρές. Όπως λέει, μπορούν να λειτουργήσουν ως μέσο σύνδεσης ανθρώπων που διαφορετικά δεν θα γνωρίζονταν ποτέ, να ενισχύσουν το αίσθημα του ανήκειν σε κοινότητες με κοινά ενδιαφέροντα, να προωθήσουν τη συνεργασία γύρω από τη μουσική, τον αθλητισμό, την τέχνη και άλλες δημιουργικές δραστηριότητες, αλλά και να διευκολύνουν την ανταλλαγή γνώσεων και εμπειριών ανάμεσα σε διαφορετικές κουλτούρες.
Αλεξάνδρα Χατζηγεωργίου
Τις φωτογραφίες παραχώρησαν η Ιωάννα Μαλέσκου, ο Στέλιος Στυλιανίδης και η Δέσποινα Κόγιογλου
