Το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών (Ε.Α.Α.) έχει τα τελευταία πέντε χρόνια χτίσει ένα συνεκτικό πλέγμα πρωτοβουλιών που ενισχύει τη θέση της Ελλάδας στην ευρωπαϊκή έρευνα και καινοτομία, στις νέες τεχνολογίες διαστημικών επικοινωνιών και στην πλανητική ασφάλεια.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση στη ΔΕΘ — Δείτε το videoΚαθοριστικό ρόλο σε αυτή την πορεία έχει η συνεργασία του Ε.Α.Α. με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαστήματος (European Space Agency/ESA). Η ανάληψη σημαντικών έργων στον τομέα του Διαστήματος ανέδειξε τον Αστρονομικό σταθμό Χελμού στον πρώτο ευρωπαϊκό επίγειο σταθμό νέων οπτικών επικοινωνιών με λέιζερ μεταξύ Γης και δορυφόρων, ανοίγοντας δρόμο για νέες συνεργασίες με διαστημικές υπηρεσίες ευρωπαϊκών χωρών και εταιρείες του ιδιωτικού τομέα.
Με αυτά τα δεδομένα, η διοίκηση του Ε.Α.Α. έθεσε στον στρατηγικό της σχεδιασμό τη μετατροπή του Αστεροσκοπείου Κρυονερίου στην Κορινθία στον μεγαλύτερο Διαστημικό Κόμβο (Space Hub) της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Το 2022 το έργο εντάχθηκε ως υποέργο στη χρηματοδότηση του Ε.Α.Α. από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, για την προμήθεια και εγκατάσταση εξοπλισμού τελευταίας τεχνολογίας στον αστρονομικό σταθμό Κρυονερίου. Η χρηματοδότηση αυτή είναι μέρος του συνολικού ποσού των 45,67 εκατ. ευρώ που έλαβε το Ε.Α.Α. από το Ταμείο Ανάκαμψης, το μεγαλύτερο μεταξύ των Ερευνητικών Κέντρων. Ειδικότερα, διατέθηκαν 6,16 εκατ. ευρώ για την αγορά και τοποθέτηση νέου ρομποτικού Τηλεσκοπίου, με στόχο την παρακολούθηση δορυφόρων χαμηλής (LEO) και μέσης τροχιάς (MEO), διαστημικών απορριμμάτων (space debris) και δυνητικά επικίνδυνων παραγήινων αντικειμένων (NEO), καθώς και ολοκληρωμένου συστήματος κεραίας συλλογής δορυφορικών δεδομένων.
Οι νέες υποδομές ενισχύουν τις δυνατότητες του Ε.Α.Α. στη διαστημική επιτήρηση, στη συλλογή και επεξεργασία δεδομένων και στην παρακολούθηση αντικειμένων που ενδέχεται να συνιστούν κίνδυνο για τη Γη. Ταυτόχρονα, ενδυναμώνουν τη συμμετοχή της χώρας στις ευρωπαϊκές και διεθνείς υποδομές Space Surveillance and Tracking (SST).
Η διοίκηση του Ε.Α.Α. προχώρησε επίσης σε προγραμματικές συμφωνίες με την Περιφέρεια Πελοποννήσου για τη χρηματοδότηση νέων υποστηρικτικών κτιριακών υποδομών στον σταθμό Κρυονερίου, συνολικού προϋπολογισμού περίπου 4,3 εκατ. ευρώ από το Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων της Περιφέρειας, η οποία έχει και την ευθύνη υλοποίησης. Οι κατασκευαστικές εργασίες βρίσκονται σε πλήρη εξέλιξη και αποτελούν κρίσιμο κομμάτι του συνολικού σχεδιασμού, ώστε ο Διαστημικός Κόμβος να τεθεί σε πλήρη λειτουργία στα τέλη του 2027.
Στις εγκαταστάσεις του Κρυονερίου έχουν ήδη τοποθετηθεί, μέσω στρατηγικών συνεργασιών, ειδικά όργανα και εξοπλισμός της ESA και της Πολωνικής Διαστημικής Υπηρεσίας. Η εξέλιξη αυτή αναδεικνύει την υποδομή σε διεθνές κέντρο νέων διαστημικών τεχνολογιών και παρατήρησης δορυφόρων.
Πρόγραμμα EU SST
Μέσα σε αυτή τη δυναμική, το Ε.Α.Α. έχει αναλάβει τον συντονισμό του εθνικού συστήματος GR SST και τη συμμετοχή της Ελλάδας στην πανευρωπαϊκή συνεργασία EU SST Partnership. Παράλληλα, υλοποιεί σχετικές ερευνητικές δράσεις και πρωτοβουλίες ενημέρωσης του κοινού.
Η συμμετοχή της Ελλάδας στην ευρωπαϊκή συνεργασία EU SST Partnership, η οποία χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, έχει ως βασικό αντικείμενο την παρακολούθηση και την ασφάλεια των διαστημικών αποστολών, μέσω της διαμόρφωσης επιχειρησιακής εικόνας για την κυκλοφορία στο Διάστημα.
Σε πραγματικό χρόνο προσδιορίζονται η θέση και τα χαρακτηριστικά της τροχιάς τεχνητών δορυφόρων και άλλων αντικειμένων που κινούνται γύρω από τη Γη ή την προσεγγίζουν. Η παρακολούθηση γίνεται με επίγειους αισθητήρες -τηλεσκόπια, συστήματα ραντάρ, λέιζερ μέτρησης απόστασης, δέκτες ραδιοσυχνοτήτων και κάμερες- καθώς και με αισθητήρες εγκατεστημένους σε ειδικές αποστολές (Space Based SST), καλύπτοντας τις χαμηλές, μεσαίες και γεωστατικές τροχιές.
Το EU SST υλοποιείται από σύμπραξη 15 χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, με το Ε.Α.Α. να έχει αναλάβει τον εθνικό συντονισμό. Η ελληνική συμμετοχή φέρει την ενυπόγραφη έγκριση και υποστηρίζεται από τρία υπουργεία: το Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης, το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας και το Υπουργείο Ανάπτυξης και Επενδύσεων.
Το Ε.Α.Α., μέσω του Ινστιτούτου Αστρονομίας, Αστροφυσικής Διαστημικών Εφαρμογών και Τηλεπισκόπησης (ΙΑΑΔΕΤ), διαθέτει στο EU SST το Αστεροσκοπείο Κρυονερίου και την Επιχειρησιακή Μονάδα BEYOND του ΙΑΑΔΕΤ/Ε.Α.Α., η οποία λειτουργεί ως Κέντρο Εθνικών Επιχειρήσεων (National Operation Center), συντονίζοντας συνολικά τις ελληνικές υποδομές που συμμετέχουν στο δίκτυο.
Η συνεργασία αυτή συγκροτεί, υπό τον συντονισμό του Ε.Α.Α., το εθνικό σύστημα GR SST. Αυτό λειτουργεί είτε αυτόνομα είτε στο πλαίσιο ευρωπαϊκών και διεθνών σχημάτων, όπως το EU SST και το αμερικανικό US SSA, με βασικές επιδιώξεις: την ασφαλή και ομαλή λειτουργία των εθνικών και διεθνών διαστημικών αποστολών και την παροχή επιχειρησιακών υπηρεσιών για την αποφυγή συγκρούσεων μεταξύ δορυφόρων και την προστασία των κρατών, των κοινωνιών και των φορέων διαστημικών αποστολών.
Μελλοντικά, το GR SST αναμένεται να συμβάλει στην ανάπτυξη του παγκόσμιου συστήματος διαχείρισης της δορυφορικής κυκλοφορίας (Space Traffic Management).
Οπτικές επικοινωνίες στο βαθύ Διάστημα
Αξιοποιώντας την επιστημονική εμπειρία και τις ερευνητικές υποδομές του Ε.Α.Α., η Ελλάδα συμμετείχε το καλοκαίρι του 2025, εκπροσωπώντας την ESA, στη διαστημική αποστολή Psyche (Ψυχή) της NASA. Για πρώτη φορά στην ιστορία της Ευρώπης επιτεύχθηκε αμφίδρομη οπτική επικοινωνία με λέιζερ με διαστημόπλοιο που ταξιδεύει στο βαθύ Διάστημα: τη συσκευή DSOC της NASA στο Psyche, σε απόσταση μεγαλύτερη των 265-300 εκατομμυρίων χιλιομέτρων από τη Γη.
Το ιστορικό αυτό τεχνολογικό επίτευγμα βασίστηκε στη συνδυασμένη λειτουργία δύο τηλεσκοπίων του Ε.Α.Α.: του Τηλεσκοπίου Κρυονερίου Κορινθίας, το οποίο λειτούργησε ως πομπός σήματος, και του Τηλεσκοπίου «Αρίσταρχος» -του δεύτερου μεγαλύτερου τηλεσκοπίου της ηπειρωτικής Ευρώπης- στην κορυφή του όρους Χελμός Αχαΐας, το οποίο λειτούργησε ως δέκτης.
Το πείραμα έδειξε ότι η μεταφορά δεδομένων στο Διάστημα μπορεί να γίνεται με ακτίνες λέιζερ αντί για ραδιοκύματα, προσφέροντας ασφαλείς επικοινωνίες.
Στο πρωτοποριακό αυτό πείραμα το Ε.Α.Α. συμμετείχε με τα δύο αστεροσκοπεία του στην Πελοπόννησο: το Αστεροσκοπείο Χελμού, όπου βρίσκεται το τηλεσκόπιο «Αρίσταρχος», και το Αστεροσκοπείο Κρυονερίου. Πρόκειται για τα μοναδικά ευρωπαϊκά τηλεσκόπια που λαμβάνουν μέρος στην αποστολή.
Τα επιτεύγματα αυτά σηματοδοτούν την αρχή μιας νέας περιόδου, κατά την οποία το ιστορικότερο δημόσιο Ερευνητικό Κέντρο της χώρας φιλοδοξεί όχι μόνο να συμμετέχει στις μεγάλες ευρωπαϊκές και διεθνείς αποστολές, αλλά και να συμβάλλει ενεργά στη διαμόρφωση των εξελίξεων. Με συγκεκριμένες πρωτοβουλίες και στοχευμένες παρεμβάσεις, η διοίκηση του Ε.Α.Α. οργανώνει τα επόμενα βήματα με στόχο την ανάδειξη της Ελλάδας σε ευρωπαϊκό πυλώνα ανάπτυξης καινοτομίας στις νέες διαστημικές τεχνολογίες κβαντικών και οπτικών επικοινωνιών, καθώς και στην πλανητική ασφάλεια.
1 Τρισδιάστατη απεικόνιση του διαστημικού κόμβου στο Κρυονέρι Κορινθίας
2 Το κτίριο που στεγάζει το τηλεσκόπιο με διάμετρο κατόπτρου 1,2 μέτρων στο Αστεροσκοπείο Κρυονερίου.
3, 4 Το νέο Ρομποτικό Τηλεσκόπιο το οποίο αποκτήθηκε με χρηματοδότηση από το ταμείο ανάκαμψης και ανθεκτικότητας.
