Από το 1850, όταν στο Λονδίνο άρχισε να κρατά συστηματικά τετράδια σημειώσεων μελετώντας ό,τι είχε γραφτεί για την πολιτική οικονομία, έως το τέλος της ζωής του, ο Καρλ Μαρξ αφιέρωσε ένα τιτάνιο έργο στη διαμόρφωση μιας θεωρίας του καπιταλισμού ως τρόπου παραγωγής. Στόχος του ήταν να εξηγήσει πώς αναδύθηκε, πώς αναπαράγεται, γιατί εμφανίζει τέτοιο δυναμισμό αλλά και διαρκή τάση για μεγάλες κρίσεις και γιατί επεκτείνεται σε παγκόσμια κλίμακα.
Μια τέτοια θεωρία τού φαινόταν αναντικατάστατη προϋπόθεση για οποιαδήποτε χάραξη επαναστατικής στρατηγικής προς τη μετάβαση στον κομμουνισμό. Την ίδια στιγμή είχε επίγνωση ότι αυτό που επιχειρούσε δεν μπορούσε να είναι μόνο θεωρία, αλλά μια διαρκής ρήξη με κοινωνικά καθορισμένες μορφές παραγνώρισης και με τον τρόπο που αυτές αναπαράγονται στον μέχρι τότε θεωρητικό λόγο: γι’ αυτό και το πρόγραμμα αυτό περιγράφεται ως κριτική της πολιτικής οικονομίας.
Ωστόσο, όπως συμβαίνει με κάθε νέα θεωρία, η προσπάθεια κάθε άλλο παρά εύκολη ήταν. Ο Μαρξ έγραφε και ξανάγραφε, αναθεωρούσε προηγούμενες θέσεις και επανεξέταζε τη δομή του βιβλίου που αποφάσισε να τιτλοφορήσει Το Κεφάλαιο. Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας.
Ως αποτέλεσμα αυτής της διαρκούς αναθεώρησης κατόρθωσε να δημοσιεύσει μόνο τον πρώτο τόμο το 1867, προσθέτοντας μάλιστα παράρτημα στο πρώτο κεφάλαιο αφού έλαβε τα τυπογραφικά δοκίμια και ξαναγράφοντας τελικά το πρώτο κεφάλαιο για τη δεύτερη οριστική έκδοση του 1872. Μεγάλο μέρος των αλλαγών του αφορά την αρχή του Κεφαλαίου, εκεί όπου αναπτύσσει τη θεωρία της αξιακής μορφής, δηλαδή το πώς το εμπόρευμα, η στοιχειώδης μορφή που παίρνει ο πλούτος σε μια κοινωνία όπου κυριαρχεί ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής, συνδυάζει την αξία χρήσης με την ανταλλακτική αξία.
Στα περισσότερα εγχειρίδια κοινωνιολογικής θεωρίας, όπως και σε αρκετά εγχειρίδια μαρξισμού, τα ζητήματα παρουσιάζονται σε λίγες μόνο παραγράφους. Τα εμπορεύματα αποκτούν ανταλλακτική αξία επειδή είναι προϊόντα ανθρώπινης εργασίας και το μέτρο της αξίας τους είναι ο χρόνος εργασίας για την παραγωγή, θεωρούμενος ως κοινωνικός μέσος όρος. Οι καπιταλιστές εκμεταλλεύονται τους εργάτες επειδή πληρώνουν την αξία της εργασιακής τους δύναμης, ενώ η εργασία τους παράγει περισσότερα, άρα υπάρχει πλεόνασμα.
Αν όμως τα πράγματα ήταν τόσο απλά, τότε ο Μαρξ δεν θα ήταν παρά ένας αριστερός ρικαρδιανός, αφού λίγο πολύ στον Ντέιβιντ Ρικάρνο βρίσκουμε μια εργασιακή θεωρία της αξίας, έστω και χωρίς θεωρία της εκμετάλλευσης. Στοχαστές πολύ διαφορετικοί, όπως ο Σουμπέτερ και ο Φουκώ, θα υποστηρίξουν ότι ο Μαρξ είναι κατά βάση ρικαρδιανός.
Διαφορετική είναι η θέση όσων επιμένουν ότι υπάρχει λόγος που ο Μαρξ προχωρά σε αυτές τις ιδιαίτερα πυκνές αναλύσεις για την αξιακή μορφή. Θεωρούν ότι εκεί απαντά σε ένα κρίσιμο ερώτημα: πώς αποκτούν κοινωνική μορφή προϊόντα που έχουν παραχθεί ιδιωτικά.
Γιατί η ανταλλακτική αξία, η αξιακή μορφή, δεν είναι απλώς μια τιμή, αλλά ο τρόπος κοινωνικοποίησης ιδιωτικών εργασιών στον καπιταλισμό. Σε αυτή την ομάδα ανήκει και η Κλάρα Ράμας Σαν Μιγουέλ, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Complutense στη Μαδρίτη, με το βιβλίο της Inverted World. Fetish and Mystification in Marx’s Critique of Political Economy (Ανεστραμμένος κόσμος. Φετίχ και μυστικοποίηση στη μαρξική κριτική της πολιτικής οικονομίας), που κυκλοφόρησε φέτος από τις εκδόσεις Brill.
Η Ράμας επιμένει ότι χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή στις έννοιες του φετιχισμού και της μυστικοποίησης που χρησιμοποιεί ο Καρλ Μαρξ. Στον πρώτο τόμο του Κεφαλαίου ο Μαρξ ορίζει τον φετιχισμό ως το γεγονός ότι μια καθορισμένη κοινωνική σχέση ανάμεσα στους ανθρώπους παίρνει τη φαντασμαγορική μορφή σχέσης ανάμεσα σε πράγματα.
Για τη Ράμας ο φετιχισμός δεν αναφέρεται απλώς σε κάποια παραγνώριση, αλλά είναι αντικειμενική πλευρά της εμπορευματικής ανταλλαγής στον καπιταλισμό. Η προσωποποίηση των πραγμάτων και η αντικειμενοποίηση των προσώπων, που είναι το ίδιον του φετιχισμού, δεν περιορίζεται στο εμπόρευμα, αλλά επεκτείνεται και στο ίδιο το κεφάλαιο, με τον φετιχισμό του κεφαλαίου να συμπυκνώνει το γεγονός ότι η συλλογική παραγωγική δύναμη των εργατών υφίσταται αποξένωση και αντικειμενοποίηση σε κοινωνική δύναμη που στέκεται απέναντί τους.
Ως προς τη μυστικοποίηση, η Ράμας υπογραμμίζει ότι η μαρξική θεωρία της υπεραξίας δεν είναι απλώς μια ρικαρδιανή απάντηση στην αδυναμία του Ρικάρντο να εντάξει την έννοια της εκμετάλλευσης στη δική του θεωρία. Και αυτό γιατί η θεωρία της υπεραξίας του Καρλ Μαρξ, ως θεωρία για τη δομή των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής, περιλαμβάνει αναγκαστικά και μια θεωρία για τον τρόπο με τον οποίο παράγονται μορφές εμφάνισης που οδηγούν στη συγκάλυψη αυτής της μορφής. Με αυτή την έννοια, η θεωρία της υπεραξίας είναι ταυτόχρονα και θεωρία του πώς συγκαλύπτεται στην προφάνεια των οικονομικών σχέσεων το ίδιο το γεγονός της εκμετάλλευσης.
Όλα αυτά μπορεί να μοιάζουν φιλολογικά ζητήματα ή φιλοσοφικές εμμονές, μακριά από τα επείγοντα κοινωνικά προβλήματα και τις ανισότητες που αντιμετωπίζουμε. Όμως το να γίνει κατανοητό γιατί κυριαρχεί η αξιακή μορφή και το εμπόρευμα ως κοινωνική μορφή στις καπιταλιστικές κοινωνίες είναι ένας τρόπος να καταλάβουμε πώς η αναπαραγωγή σχέσεων που μας φαίνονται φυσικές ή αντικειμενικές, ο πυρήνας του φετιχισμού του εμπορεύματος, στην πραγματικότητα σημαίνει την αναπαραγωγή ενός πλέγματος κοινωνικών σχέσεων δομικά άνισων, αλλοτριωτικών και εκμεταλλευτικών, μαζί με τη μυστικοποίηση που εμποδίζει τις κοινωνίες να διεκδικήσουν αποφασιστικά να καθορίσουν οι ίδιες τις προτεραιότητές τους και όχι οι τυφλές και απρόσωπες δυναμικές των αγορών.
Όλα αυτά αναδεικνύουν τον κριτικό χαρακτήρα της μαρξικής θεωρίας: επειδή δίνει σημασία στη διάσταση της μορφής, στον νόμο που καθορίζει τη συγκρότηση των πραγμάτων ως εμπορευμάτων, μια τέτοια κριτική μπορεί ταυτόχρονα να εντοπίσει αυτό που στα πράγματα αποσύρεται από τη λογική της καθολικής διαθεσιμότητας και να ταυτοποιήσει τα σημεία διακοπής ή ακόμη και αντίστασης απέναντι στην καπιταλιστική τεχνική και οικονομική ενόρμηση προς την ασταμάτητη διάλυση κάθε διάκρισης, σταθερότητας και βιωσιμότητας του κόσμου μας.
Πηγή περιεχομένου: in.gr
