Περισσότερο από έναν αιώνα μετά τη δολοφονία του Ίωνα Δραγούμη, το ερώτημα για την εμπλοκή του Εμμανουήλ Μπενάκη παραμένει ανοιχτό. Τα ερωτήματα γύρω από τον ρόλο του στην υπόθεση, εύλογα, σοβαρά και μέχρι σήμερα αναπάντητα, εξακολουθούν να συνοδεύουν την ιστορία.
Σε παλαιότερο άρθρο μας, αφιερωμένο στη μνήμη του Δραγούμη πριν από έξι χρόνια, είχαμε δημοσιεύσει ένα διαφωτιστικό σχετικό κείμενο: απόσπασμα από το ιστορικό μυθιστόρημα του Στέφανου Δάνδολου «Ιστορία χωρίς όνομα» (εκδόσεις Ψυχογιός).
Με τη γραφή και τη ματιά του, ο Δάνδολος ψυχογραφεί σε βάθος την Πηνελόπη Δέλτα —η τραγική ιστορία της με τον Δραγούμη, ο ανεκπλήρωτος και καταδικασμένος έρωτάς τους, στάθηκε η έμπνευση για το βιβλίο— λίγο πριν από το τέλος της ζωής της, το 1941, και παραθέτει, μεταξύ άλλων, τα εξής:
Άραγε θα γλίτωνε ο Ίων εκείνη τη μέρα, εάν είχε επέμβει ο πατέρας της;
Είκοσι ένα χρόνια, με αυτό το ερώτημα ζει. Η δολοφονία του Δραγούμη στιγμάτισε τον Μπενάκη στη συνείδηση πολλών Ελλήνων ως ένοχο για ηθική αυτουργία στην εν ψυχρώ εκτέλεση ενός ανθρώπου.
Του ανθρώπου που εκείνη αγάπησε παράφορα.
Πόσες ουλές μπορεί να αντέξει μια ψυχή; Κι όμως πάλεψε και με αυτήν, την πιο βαθιά απ’ όλες.
Για ποιον λόγο δεν παρενέβη εκείνο το μεσημέρι ο πατέρας της; Γιατί έμεινε αδρανής, αφήνοντας τον Ίωνα σε τόσο δύσκολη θέση;
Ακόμα κι αν ο Δραγούμης είχε έμμεση ανάμειξη στην απόπειρα δολοφονίας του Ελευθέριου Βενιζέλου —μια θεωρία εντελώς απίθανη, που δεν πέρασε ποτέ στα σοβαρά από το μυαλό της—, η νόμιμη οδός θα ήταν να δικαστεί και όχι να πέσει στα χέρια επικίνδυνων παρακρατικών.
Γιατί ένας άντρας σαν τον πατέρα της, που ανακηρύχτηκε εθνικός ευεργέτης, ίδρυσε σχολεία, νοσοκομεία και ορφανοτροφεία και υπήρξε κατά γενική ομολογία ευσυνείδητος δήμαρχος, άφησε ανυπεράσπιστο έναν άνθρωπο στο έλεος των βασανιστών του;
Ίσως η εξήγηση να κρυβόταν στο πιο απλό σενάριο, στο οποίο η κυρία Δέλτα δυσκολευόταν πάντα να πιστέψει.
Ίσως έφταιγαν οι σκοτεινές αποχρώσεις της ελληνικής Ιστορίας —στα μάτια του βενιζελικού Μπενάκη, ο αντιβενιζελικός Δραγούμης ήταν ένα μίασμα, ένας απρόβλεπτος και ιδιόρρυθμος επαναστάτης— μαζί φυσικά με εκείνο το ερωτικό δράμα που είχε χαράξει βαθιά απόσταση ανάμεσα στους Μπενάκηδες και τους Δραγούμηδες, κάνοντας ενδεχομένως τον Εμμανουήλ Μπενάκη να βλέπει τότε όχι έναν άτυχο άνθρωπο, αλλά τον άντρα που είχε επιχειρήσει κάποτε να καταστρέψει τον γάμο και το όνομα της κόρης του.
Ναι, μπορεί να έγινε έτσι, αν και της ήταν οδυνηρό να το αποδεχτεί, επειδή δεν θεωρούσε τον πατέρα της τόσο μικρόψυχο.
Ή μπορεί να συνέβη κάτι άλλο.
Οτιδήποτε.
Μπορεί να φοβήθηκε, να δείλιασε ή να υπολόγισε το προσωπικό κόστος που ίσως θα είχε η συμμετοχή του σε κάτι τόσο ανεξέλεγκτο.
Ω, πραγματικά δεν ξέρει. Ποτέ δεν πήρε από τον Μπενάκη μια απάντηση που να τη ικανοποιεί απόλυτα και δεν μπορούσε να επιμείνει περισσότερο, γιατί αυτός που είχε πεθάνει ήταν ο Ίων Δραγούμης — θα ήταν σαν να ξύνει ξανά τις πληγές του παρελθόντος.
Εκείνο που ξέρει είναι ότι ο πατέρας της έφυγε. Ότι τον άφησε μόνο μέσα στο αγριεμένο πλήθος.
Αποχώρησε από την έπαυλη Θων, μπήκε στο αυτοκίνητό του και πήγε να συναντήσει τον αντιπρόεδρο της κυβέρνησης Εμμανουήλ Ρεπούλη, για να μάθει επιτέλους πώς ήταν ο Βενιζέλος.
Με βάση την αρχή μας «μηδενί δίκην δικάσης, πριν αμφοίν μύθον ακούσης», ανατρέξαμε στο Αρχείο του Οργανισμού μας για να εντοπίσουμε άγνωστα στο ευρύ κοινό στοιχεία σχετικά με τη δολοφονία του Ίωνος Δραγούμη, στις 31 Ιουλίου 1920, την επομένη της αποτυχημένης δολοφονικής απόπειρας κατά του Ελευθερίου Βενιζέλου στο Παρίσι.
Το ενδιαφέρον μας κέντρισε δημοσίευμα στο φύλλο του «Ελευθέρου Βήματος» της Τετάρτης 29 Μαΐου 1935. Επρόκειτο για επιστολή του Αντώνη Μπενάκη προς τον διευθυντή της εφημερίδας, με θέμα τη δολοφονία του Δραγούμη.
ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ, 29.5.1935, Ιστορικό Αρχείο ΤΟ ΒΗΜΑ & ΤΑ ΝΕΑ
Ο εθνικός ευεργέτης και ευπατρίδης, γιος του Εμμανουήλ Μπενάκη και αδελφός της Πηνελόπης Δέλτα, επιχείρησε έτσι να αποκαταστήσει τη μνήμη του πατέρα του, αλλά και την ιστορική αλήθεια για μια τραγική υπόθεση που είχε γίνει αντικείμενο ανίερης εκμετάλλευσης επί δεκαπέντε χρόνια.
Ιδού η επιστολή του Αντώνη Μπενάκη:
Κύριε διευθυντά,
Με αφορμή αναδρομική εξιστόρηση που δημοσιεύτηκε σε πρωινή εφημερίδα και αφορά τον φόνο του Ίωνος Δραγούμη, αναταράσσεται και πάλι η μνήμη του πατέρα μου και επιχειρείται να εμπλακεί το όνομά του μεταξύ των υπευθύνων για το τραγικό εκείνο γεγονός.
Παρόμοια προσπάθεια κατέβαλε και ο Π. Γύπαρης, απολογούμενος ενώπιον του στρατοδικείου. Αν και, λόγω της θέσης μου ως απολογούμενου, θεώρησα τότε πως δεν υπήρχε λόγος να ανασκευάσω όσα είχαν λεχθεί, αισθάνομαι πλέον την υποχρέωση, από τη στιγμή που θίγεται η μνήμη του πατέρα μου υπό μορφή ιστορικού δημοσιεύματος, να διαμαρτυρηθώ για την ύβρη που γίνεται σε νεκρό, ο οποίος δεν μπορεί με τη φωνή του να διαλύσει κάθε συκοφαντία.
Ευτυχώς, την πρόχειρη εντύπωση που δημιουργήθηκε ακόμη και σε δικαστικά πρόσωπα, από το γεγονός ότι παρέστη τυχαία κατά τη σύλληψη του Ίωνος Δραγούμη από το τάγμα ασφαλείας δίπλα στην έπαυλη Θων, φρόντισε ο πατέρας μου όσο ζούσε να διαλύσει, ζητώντας την εκδίκαση της υπόθεσής του στο Κακουργιοδικείο Αθηνών, το οποίο με την υπ’ αριθμόν 73 απόφαση της 19ης Νοεμβρίου 1922 τον έκρινε αθώο, με το ακόλουθο σκεπτικό:
Επειδή από το σύνολο της αποδεικτικής διαδικασίας ουδαμώς απεδείχθη η ενοχή του κατηγορουμένου Εμμανουήλ Μπενάκη, διότι ουδείς από τους εξετασθέντες μάρτυρες κατέθεσε κάτι επιβαρυντικό για τον κατηγορούμενο σχετικά με την αποδιδόμενη σε αυτόν πράξη της ηθικής αυτουργίας του φόνου του Ι. Δραγούμη. Μάλιστα και οι αδελφές του παθόντος αποκλείουν σαφώς το ενδεχόμενο ύπαρξης ηθικής αυτουργίας από τον κατηγορούμενο Εμμ. Μπενάκη, παραπονούμενες μόνο ότι αδιαφόρησε για τη σωτηρία του παθόντος. Από αυτό όμως δεν προκύπτει ότι υπάρχουν τα στοιχεία της λεγόμενης αρνητικής συνεργείας του άρθρου 74 § 3 του ποινικού νόμου, διότι δεν αποδεικνύεται ότι ο κατηγορούμενος γνώριζε πως επίκειτο ο φόνος του Ι. Δραγούμη ή ότι μελετάτο κάτι τέτοιο, ώστε να το κατορθώσει και να το προλάβει, ιδίως αφού ο φόνος έγινε πολύ αργότερα από την αναχώρηση του Μπενάκη από τον τόπο της σύλληψης του Ι. Δραγούμη και σε άλλο μέρος, ενώ, όπως καταθέτει ουσιώδης μάρτυς, όταν μετά από ώρες διαδόθηκε ο φόνος του Δραγούμη, ο κατηγορούμενος εξέφρασε αληθινή λύπη για την κατάσταση που δημιουργήθηκε και πίστευε ότι ο συλληφθείς δεν ήταν ο Ι. Δραγούμης αλλά ο αδελφός του Φίλιππος. Γενικά, από την αποδεικτική διαδικασία δεν προκύπτει κανένα στοιχείο ενοχής για τον κατηγορούμενο.
Μετά από αυτήν την απόφαση, η οποία εκδόθηκε ενώ είχε χορηγηθεί αμνηστία με το νομοθετικό διάταγμα της 22ας Οκτωβρίου 1922, αλλά είχε ρητά εξαιρεθεί το αδίκημα του φόνου του Ι. Δραγούμη, αρκούμαι να απαντήσω, τόσο για την αποκατάσταση της αλήθειας όσο και για να ανταποκριθώ στα εύλογα συναισθήματα όσων διατηρούν με ευλάβεια τη μνήμη του πατέρα μου.
Πέρα από αυτό, όποια μορφή κι αν λάβει η δημοσιογραφική επανεμφάνιση του ζητήματος, με εντυπωσιακές ειδήσεις ή σχόλια, η οικογένεια Μπενάκη δεν θα προσθέσει ούτε λέξη· γιατί και μόνο η εκ νέου παρακολούθηση τέτοιων δημοσιευμάτων για να ανασκευαστούν θα θεωρούνταν ύβρη προς τη μνήμη του αρχηγού της.
Αθήναι, 28 Μαΐου 1935
Μετά υπολήψεως
ΑΝΤ. ΕΜΜ. ΜΠΕΝΑΚΗΣ
Πηγή περιεχομένου: in.gr
