Άγνωστες πτυχές από την Ιστορία των Αγράφων φέρνουν στο φως γεγονότα της Κατοχής, με πιο χαρακτηριστική την περίπτωση όπου οι κάτοικοι περιέθαλψαν Ιταλούς στρατιώτες που λίγους μήνες νωρίτερα είχαν κάψει τα χωριά τους. Το ίδιο ιστορικό υλικό αναφέρεται και στη διάσωση της Εβραϊκής Κοινότητας της Καρδίτσας, που βρήκε καταφύγιο στην περιοχή.
Σαν αυτές τις μέρες, πριν από 83 χρόνια, στην Ιταλία σημειώθηκαν εξελίξεις που οδήγησαν στην ανατροπή του Μουσολίνι και στη συνθηκολόγηση της χώρας με τους συμμάχους, η οποία υπογράφηκε στις 8-9-1943. Το μεγαλύτερο μέρος των ιταλικών στρατευμάτων που δρούσαν στην Ελλάδα παραδόθηκε στους Γερμανούς, με εξαίρεση τη Μεραρχία Πινερόλο στη Θεσσαλία και την αντίσταση των Ιταλών στην Κεφαλονιά, που κατέληξε στη σφαγή 9.600 αιχμαλώτων από τους Γερμανούς.
Η Μεραρχία Πινερόλο, με διοικητή τον στρατηγό Ινφάντε, ήταν η μόνη που δέχτηκε να παραδοθεί στον ΕΛΑΣ και έτσι οι Ιταλοί βρέθηκαν στα χωριά της Νευρόπολης Αγράφων, όπου τον Ιούνιο του 1943 οι ίδιοι είχαν κάψει ολοσχερώς τα κεφαλοχώρια Μορφοβούνι και Μεσενικόλα, ενώ στο Μοσχάτο είχαν καταστρέψει λιγότερα σπίτια. Στο διάστημα από το τέλος Νοέμβρη έως τις 3/12/1943, οι Γερμανοί έκαψαν τα περισσότερα χωριά της Νευρόπολης, μεταξύ αυτών και ολοκληρωτικά τον οικισμό της Νεράϊδας, όπου φιλοξενούνταν περίπου 6.000 Ιταλοί της Μεραρχίας Πινερόλο. Κάποιοι παραδόθηκαν στους Γερμανούς, ενώ οι περισσότεροι σκορπίστηκαν στην περιοχή και πολλοί έχασαν τη ζωή τους χωρίς τροφή και στέγη, μέσα στις σκληρές χειμωνιάτικες συνθήκες.
Οι νεκροί Ιταλοί θα ήταν χιλιάδες, αν οι Αγραφιώτες δεν άνοιγαν τα καμένα σπίτια τους για να στεγάσουν και να περιθάλψουν τους πρώην θύτες που κατέστρεψαν τα χωριά και εκτέλεσαν όσους βρήκαν μπροστά τους. Οι θύτες που έκαψαν τα σπίτια έγιναν θύματα, όμως οι κάτοικοι έσωσαν 5.500 Ιταλούς στρατιώτες από βέβαιο θάνατο, ενώ εκτιμάται ότι περίπου 1.000 χάθηκαν στις γερμανικές εκκαθαριστικές επιχειρήσεις, αλλά και από κακουχίες και ασθένειες.
Πρόκειται ίσως για ένα από τα πιο ιδιαίτερα παραδείγματα στον κόσμο, με θύματα να περιθάλπουν τους πρώην θύτες και να φιλοξενούν πρώην κατακτητές, εκείνους που λίγους μήνες πριν είχαν κάψει τα ίδια σπίτια και είχαν σκοτώσει δεκάδες Δυτικοθεσσαλούς στις μάχες του υψώματος 731 στη Βόρεια Ήπειρο, στην εαρινή επίθεση των Ιταλών το 1941. Ανάμεσά τους ήταν πολλοί Αγραφιώτες που έπεσαν στο καθήκον, νικώντας τη Μεραρχία Πινερόλο, την οποία συντόνιζε ο ίδιος ο Μουσολίνι.
Άλλη μια σχεδόν άγνωστη ιστορία είναι η διάσωση της Εβραϊκής Κοινότητας της Καρδίτσας, τα μέλη της οποίας κατέφυγαν στα Άγραφα, οι περισσότεροι στο χωριό Μαστρογιάννη, σήμερα Αμάραντος, αλλά και σε χωριά της Λίμνης Πλαστήρα, όπως η Καστανιά, η Φυλακτή, το Μοσχάτο, η Καρίτσα, το Νεοχώρι κ.α. Εκεί, οι ντόπιοι περιέθαλψαν και προστάτεψαν τους Εβραίους της Καρδίτσας και όχι μόνο, με αποτέλεσμα να μη χαθεί κανένα μέλος της κοινότητας, πλην ενός φοιτητή που επέλεξε την Αθήνα θεωρώντας ότι θα ήταν ασφαλέστερη, αλλά κατέληξε στα κρεματόρια της Γερμανίας.
Αναλυτικά ιστορικά στοιχεία και σπάνιο φωτογραφικό υλικό περιλαμβάνονται στο 4ο τεύχος της «Ιστόρησης» 2023, της εξαμηνιαίας επιθεώρησης Τοπικής Ιστορίας που εκδίδει ο Δήμος Λίμνης Πλαστήρα, όπου δημοσιεύονται ενδιαφέροντα τεκμήρια για τη μεγαλοψυχία του Ελληνικού Λαού. Ο τόμος κυκλοφορεί σε ηλεκτρονική μορφή, άμεσα διαθέσιμη, αλλά και σε έντυπη έκδοση που διακινεί εκδοτικός οίκος της Καρδίτσας.
Εκδότης είναι ο συγγραφέας και δήμαρχος Λίμνης Πλαστήρα Παναγιώτης Νάνος, ο οποίος, απαντώντας σε σχετική ερώτηση στο Αθηναϊκό – Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων, τονίζει ότι «η Γνώση της Ιστορίας είναι απαραίτητη αν θέλουμε να μην ξαναζήσουμε τη φρίκη των πολέμων που δυστυχώς παραμένουν ίδιοι παντού σε κάθε εποχή». Προσθέτει ότι ο τόπος έζησε αδιανόητα πράγματα, με εκτελέσεις, βασανιστήρια, ωμή βία και βαρβαρότητα σε βάρος του ντόπιου πληθυσμού, ενώ οι πρόγονοι άφησαν μια παρακαταθήκη όπου αναγνώρισαν στα πρόσωπα των νέων Ιταλών στρατιωτών τα δικά τους παιδιά που χάθηκαν στο έπος του 1940.
Απαντώντας και για την «Ιστόρηση», η οποία ήδη μετρά δέκα τόμους, ο δήμαρχος σημειώνει ότι «η Ιστορία οφείλει να είναι θεμέλιο ειρήνης και προόδου, σεβασμού και αναγνώρισης, όχι αφετηρία νέων αντιπαραθέσεων και άδικων πολέμων». Σύμφωνα με τον ίδιο, η γνώση της Ιστορίας, και ειδικά της Τοπικής, πρέπει να αποτελεί προτεραιότητα για την Αυτοδιοίκηση του μέλλοντος, με χρέος προς τον τόπο και τις επόμενες γενιές τη διάσωση άγνωστων στοιχείων τοπικής ιστορίας.
Στη φωτογραφία μνημείο στον οικισμό «Νεράϊδα» του Δήμου Λίμνης Πλαστήρα, στη μνήμη των υπερχιλίων νεκρών της Μεραρχίας Πινερόλο. Η φωτογραφία παραχωρήθηκε από τον κ. Νάνο.
