Το σιτάρι ήταν το βασικό προϊόν που φρόντιζαν να εξασφαλίζουν οι άνθρωποι του θεσσαλικού κάμπου στο παρελθόν, καθώς από αυτό ξεκινούσαν οι περισσότερες συνταγές και κυρίως το ψωμί. Η Βασιλική Κοζιού-Κολοφωτιά, ερευνήτρια Τοπικής Ιστορίας και Λαογραφίας και πρόεδρος του Κέντρου Ιστορικής και Λαογραφικής Έρευνας «Ο ΑΠΟΛΛΩΝ» Καρδίτσας, καταγράφει αυτή την εικόνα μέσα από έρευνά της που δημοσιεύεται στο βιβλίο «Καταγραφή και ανάδειξη της αγροτικής και πολιτιστικής κληρονομιάς της Καρδίτσας».
«Σε κάποιες δύσκολες εποχές για τον τόπο μας», συνεχίζει, «έσωσε τις ζωές πολλών συνανθρώπων μας, για αυτό υμνήθηκε όσο κανένα άλλο από τη λαϊκή μούσα». Η ίδια έχει συγκεντρώσει και διασώσει πολλά ιστορικά και λαογραφικά στοιχεία της ευρύτερης περιοχής της Δυτικής Θεσσαλίας. Το σιτάρι, όπως αναφέρει, το έσπερναν οι άνθρωποι του κάμπου τον Νοέμβριο στο χωράφι, που ήταν ήδη οργωμένο από την άνοιξη. Έπειτα το ξαναόργωναν για να σκεπαστεί ο σπόρος, ενώ μόλις έμπαινε ο Ιούνιος, ο μήνας του θερισμού, οι γεωργοί ετοιμάζονταν για τη συγκομιδή. Επειδή το σιτάρι έπρεπε να θεριστεί στην ώρα του, σχημάτιζαν κολιγιές με συγγενείς ή φίλους, ώστε να τελειώνουν γρήγορα πριν έρθει κάποια μπόρα και χαθεί η σοδειά τους. Στο χωράφι, κατά τον θερισμό, ο καθένας είχε τον ρόλο του. Οι κόφτες θέριζαν με τα δρεπάνια και άφηναν πίσω τις χεριές του σιταριού, ενώ οι δεματοποιοί τις μάζευαν και τις έδεναν σε δεμάτια με βρεγμένα σιτάρια ή με χωρίδια, που τα είχαν έτοιμα από πριν. Πολλές φορές, αν οι κόφτες δεν άφηναν με προσοχή τις χεριές, οι δεματοποιοί διαμαρτύρονταν, γιατί δυσκολεύονταν στο δέσιμο. Από εκεί έμεινε και το «κι αυτός κακό χειρόβολο και εγώ κακά δεμάτια», παροιμία που χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα.
Άλλοι έβαζαν τα δεμάτια κατά τριάδες, εξάδες ή σε μεγαλύτερους σωρούς, ώστε να είναι έτοιμα για το φόρτωμα και το κουβάλημα. Η μεταφορά γινόταν με κάρα που είχαν δεξιά και αριστερά παραπέτα και χάλπια, για να χωρούν όσο το δυνατόν περισσότερα δεμάτια. Πάνω στο κάρο βρισκόταν εκείνος που τα παραλάμβανε και τα τοποθετούσε σταυρωτά και προσεκτικά. Οι εργάτες τα κάρφωναν καλά με τα δικούλια και τα σήκωναν ψηλά για να διευκολύνουν αυτόν που τα έπαιρνε. Μόλις ολοκληρωνόταν το φόρτωμα, έδεναν το φορτίο με τριχιές και το μετέφεραν στα αλώνια, την ειδική τοποθεσία που είχε κάθε χωριό για το θημώνιασμα. Οι κάτοικοι κάθε χωριού ετοίμαζαν το αλώνι με δύστρες, δηλαδή αξάλες, ώστε να είναι καθαρό. Στη συνέχεια άπλωναν τα δεμάτια, έκοβαν τα σχοινιά τους και έβαζαν τα ζώα να κινούνται κυκλικά γύρω από έναν σιδερένιο άξονα, που ήταν καρφωμένος στο κέντρο του κυκλικού αλωνιού πάνω στα δεμάτια του σιταριού, τον τσιατμά.
Παλαιότερα, όπως σημειώνει η κ. Κοζιού, χρησιμοποιούσαν βόδια και αργότερα άλογα και γαϊδούρια. Οι πολύωρες κυκλικές κινήσεις των ζώων, ιδίως των γαϊδουριών, πολλές φορές οδηγούσαν σε ακράτεια ούρων και δημιουργούσαν επιπλέον ταλαιπωρία. Όταν οι καλαμιές τρίβονταν καλά, έμπαιναν οι αδοκάνες, ξύλινες με μικρά οδοντωτά σιδερένια κομματάκια στο κάτω μέρος ή με μικρές, σκληρές και κοφτερές πέτρες, τις τσιακμακόπετρες. Με το συνεχές γύρισμά τους τα στάχυα τρίβονταν τελείως και γίνονταν άχυρο. Τότε, με τα ξύλινα φτυάρια, τα καρπολόια και τα θκούλια, τα μάζευαν σε λαμιά, δηλαδή σε σωρό, και περίμεναν να φυσήξει ο αέρας, κυρίως ο λίβας, για να το λυχνίσουν και να ξεχωρίσει ο καρπός. Ακολουθούσε το δερμόνισμα με μεγάλα δερμόνια και, αφού καθάριζε, το σιτάρι το έβαζαν σε σακιά ή το τύλιγαν στα τσιώλια.
Το καθαρό σιτάρι, τονίζει η Βασιλική Κοζιού-Κολοφωτιά, το μετέφεραν στο σπίτι για αποθήκευση σε πανύψηλες κόφες ή σε ξύλινα αμπάρια. Κατά την αποθήκευση το μετρούσαν με τις βιδούρες, ξύλινα στρογγυλά δοχεία που λειτουργούσαν ως μονάδα μέτρησης σε σταμπόλια, με 1 βιδούρα να αντιστοιχεί σε 12 σταμπόλια. Από το σιτάρι που αποθήκευαν κρατούσαν το παρασπόρι για την επόμενη χρονιά και το υπόλοιπο το έβαζαν σε τσουβάλια, το φόρτωναν στα ζώα και το πήγαιναν στους μύλους για άλεσμα. Φεύγοντας από τον μύλο έπαιρναν το αλεύρι, πολύτιμο για τη διατροφή της οικογένειας, αλλά και τα πίτουρα για τα ζώα που εξέτρεφαν σχεδόν όλες οι οικογένειες.
Αποστόλης Ζώης
* Τη φωτογραφία παραχώρησε η Βασιλική Κοζιού-Κολοφωτιά για χρήση
