Από το έπος του ’40 ως την κατοχή και την εθνική αντίσταση, ο ελληνικός κινηματογράφος χάρισε μερικές από τις πιο δυνατές και διαχρονικές ταινίες του. Κάποιες έγιναν κλασικές, άλλες χάθηκαν σχεδόν από τη μνήμη του κοινού, αλλά όλες έχουν αφήσει το δικό τους αποτύπωμα.
Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι το «Τι Έκανες στον Πόλεμο Θανάση;» του Ντίνου Κατσουρίδη, με τον Θανάση Βέγγο, το βασισμένο σε αληθινά γεγονότα «Ξυπόλητο Τάγμα» του Γκρεγκ Τάλλας, το συγκινητικό «Μπλόκο» του Άδωνι Κύρου και το ποιητικό, αντιηρωικό δράμα «Ο Ουρανός» του Τάκη Κανελλόπουλου.
Οι ταινίες αυτές θυμίζουν τις θυσίες του ελληνικού λαού, τους ήρωες που έπεσαν στα ελληνοαλβανικά σύνορα, τις μανάδες που θρήνησαν τα παιδιά τους και τα ερείπια που άφησαν πίσω τους οι ναζί. Την ίδια στιγμή, όμως, μιλούν και για όσους έσπευσαν να πλουτίσουν στα χρόνια της κατοχής, για τους κουκουλοφόρους καταδότες και τους δωσίλογους που πλήγωσαν τη χώρα όσο και οι κατακτητές.
Μετά τον πόλεμο γυρίστηκαν δεκάδες ταινίες για τη σημαντικότερη ίσως περίοδο της σύγχρονης ιστορίας μας. Ωστόσο, ειδικά στην εποχή της επταετούς δικτατορίας, οι «ηρωικές» παραγωγές ταυτίστηκαν στη συνείδηση του κοινού με γραφικότητα, προπαγάνδα, μεγαλοστομίες, χαμηλή αισθητική και γκροτέσκο ύφος.
Δεν είναι όμως δίκαιο να μπαίνουν στο ίδιο καλάθι οι κινηματογραφικές ακρότητες με τις αξιόλογες και αξιομνημόνευτες προσπάθειες που εξακολουθούν να διατηρούν την αξία τους και να μεταφέρουν μηνύματα μέχρι σήμερα.
Με αφορμή την 86η εθνική επέτειο και τις ένδοξες χρονιές που ακολούθησαν μέχρι την απελευθέρωση, γυρίζουμε στις καλύτερες ταινίες του είδους, εκείνες που ανέδειξαν το ταλέντο όσων βρέθηκαν μπροστά και πίσω από την κάμερα. Κάποιες, μάλιστα, έχουν σχεδόν χαθεί ή προβάλλονται σπάνια στην τηλεόραση.
«Τι έκανες στον πόλεμο Θανάση;»
Η καλύτερη, μακράν, ταινία για την κατοχή και την αντίσταση στην Ελλάδα, χωρίς εξόφθαλμους ηρωισμούς και μεγάλα λόγια, με τον Θανάση Βέγγο να δίνει ρεσιτάλ και να ισορροπεί μοναδικά ανάμεσα στο σπαρακτικό και το κωμικό.
Με ένα δυνατό σενάριο, στο οποίο συνέβαλε ο Ασημάκης Γιαλαμάς, ο Ντίνος Κατσουρίδης σκηνοθετεί ευρηματικά και αποφεύγει τις ευκολίες και τους μελοδραματισμούς. Συνδέει μια κωμωδία με το δράμα, την τραγικότητα των στιγμών και τον σπαραγμό του ήρωα-αντιήρωα Θανάση Βέγγου, σε μια πολυσήμαντη αντιπολεμική ταινία με ισχυρά αντιδικτατορικά μηνύματα, που ξεπέρασε τους μηχανισμούς λογοκρισίας χάρη στις ξεκαρδιστικές σκηνές και φυσικά την παρουσία του λαϊκού ινδάλματος.
Η χούντα δεν μπορούσε τότε να τα βάλει με τον αγαπημένο Θανάση. Η ταινία έκανε πρεμιέρα στο φεστιβάλ κινηματογράφου Θεσσαλονίκης το 1971, με το κοινό να τον αποθεώνει και να τον σηκώνει στον αέρα, καταλαβαίνοντας την αντιστασιακή της διάσταση. Η κριτική επιτροπή της έδωσε τρία βραβεία, στη δημιουργική φωτογραφία του Γιώργου Αρβανίτη, στην καλλιτεχνική επιμέλεια και φυσικά στη συγκλονιστική ερμηνεία του Βέγγου. Παρά τους χαφιέδες της εποχής και την αστυνομοκρατία, το φιλμ έκοψε πάνω από 640.000 εισιτήρια στην Α’ Προβολή (Αθήνα – Πειραιάς).
Η ιστορία αφορά έναν απλό, φοβισμένο και πεινασμένο άνθρωπο που δουλεύει σε εργοστάσιο επιταγμένο από τους Γερμανούς και μπλέκεται άθελά του με μια αντιστασιακή ομάδα. Πολλές σκηνές έχουν περάσει στο ανθολόγιο του ελληνικού σινεμά και προκαλούν πηγαία γέλια αλλά και δάκρυα συγκίνησης, όμως είναι κυρίως η ερμηνεία του Βέγγου που απογειώνει το φιλμ, αναδεικνύοντας το μεγαλείο που μπορεί να κρύβει ένας μικρός άνθρωπος στις πιο δύσκολες στιγμές. Μαζί του, η Έφη Ροδίτη και ο Αντώνης Παπαδόπουλος, στον ρόλο της ζωής του ως αγαθιάρης Γερμανός στρατιώτης.
«Το ξυπόλητο τάγμα»
Ακόμη και ο τρόπος που γυρίστηκε η ταινία του Γκρεγκ Τάλλας έχει από μόνος του τη γοητεία ενός ξεχωριστού σεναρίου. Βρισκόμαστε στο 1952, σε μια Ελλάδα που προσπαθεί να βγει από τα ερείπια, μετά τον πόλεμο, την κατοχή, τον εμφύλιο και την κατεστραμμένη οικονομία και υποδομές. Ο Ελληνοαμερικανός Γκρεγκ Τάλλας, δηλαδή ο Γρηγόρης Θαλασσινός, είχε ακούσει από τον ηθοποιό Νίκο Κατσιώτη την ιστορία με τα ορφανά που οι Γερμανοί έβγαλαν από τα ιδρύματα για να επιτάξουν τα κτίρια και που αναγκάστηκαν να πάρουν τη ζωή στα χέρια τους, κλέβοντας από τους κατακτητές για να επιβιώσουν και βοηθώντας παράλληλα όσους είχαν ανάγκη, ακόμη και αντιστασιακές ομάδες.
Πρόκειται για μια συγκλονιστική ιστορία, από τις πολλές εκείνης της εποχής. Ο Τάλλας, έχοντας ελάχιστα τεχνικά μέσα, αναγκάστηκε να γυρίσει την ταινία με κινηματογραφική μηχανή της δεκαετίας του ’20. Η ιδιαιτερότητα της παραγωγής δεν σταματά εκεί: για τους ρόλους χρησιμοποιήθηκαν 60 παιδιά από ορφανοτροφεία, ενώ εμφανίστηκαν μόνο δύο ηθοποιοί, ο Νίκος Φέρμας και η Μαρία Κωστή. Το συγκινητικό φιλμ γνώρισε μεγάλες διακρίσεις, διασώθηκε χάρη στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος και είναι η πρώτη ταινία για την οποία ο Μίκης Θεοδωράκης έγραψε μουσική.
«Το μπλόκο»
Η μοναδική ταινία για το ιστορικό μπλόκο των Γερμανών στην Κοκκινιά, την οποία γύρισε ο Άδωνις Κύρου, σαφώς επηρεασμένος από τον ιταλικό νεορεαλισμό, με ικανοποιητικό αποτέλεσμα. Του αξίζει τουλάχιστον ένα μεγάλο μπράβο, γιατί πιάνει ένα θέμα ταμπού: την παρουσία των κουκουλοφόρων συνεργατών των ναζί. Κυριαρχεί η μουσική επένδυση του Θεοδωράκη, ενώ ο Κώστας Καζάκος κάνει τον καλύτερο ρόλο του στο σινεμά, έχοντας δίπλα του τους Μάνο Κατράκη, Γιάννη Φέρτη και την Ξένια Καλογεροπούλου. Μια οικογένεια γλεντά στο σπίτι της για έναν γάμο, όταν ξημερώνει μία από τις μελανότερες ημέρες της σύγχρονης ιστορίας, καθώς Γερμανοί και Έλληνες συνεργάτες τους κυκλώνουν την Κοκκινιά και παίρνουν τους άνδρες για εκτέλεση. Ήταν 7 Αυγούστου 1944.
«Ουρανός»
Ο Τάκης Κανελλόπουλος, ένας προικισμένος καλλιτέχνης και ευαίσθητος άνθρωπος, υπογράφει την καλύτερη ταινία του, γυρισμένη με ελάχιστα μέσα. Πρόκειται για ένα δράμα με αντιηρωικό πνεύμα και λυρισμό.
Η ταινία του, γεμάτη μελαγχολία και ποιητική διάθεση, παρότι βρέθηκε στο επίσημο πρόγραμμα του Φεστιβάλ των Καννών το 1962 και απέσπασε πολλές διακρίσεις, ανάμεσά τους και την επιλογή της ως μία από τις δέκα καλύτερες της χρονιάς από τον Ομπσέρβερ, στην Ελλάδα παραμένει σχεδόν άγνωστη στο ευρύ κοινό. Το θέμα της βασίζεται στην αφήγηση ανθρώπων που επέζησαν από τον πόλεμο, ενώ τα κεντρικά πρόσωπα χάθηκαν στον πόλεμο του ’40. Παίζουν Τάκης Εμμανουήλ, Φαίδων Γεωργίτσης, Νίκη Τριανταφυλλίδη, Λάζος Τερζάς, Νίκος Τσαχιρίδης κ.ά.
«Το τελευταίο σημείωμα»
Σε μία από τις καλύτερες στιγμές της καριέρας του, ο Παντελής Βούλγαρης υπογράφει την πιο πρόσφατη ταινία του είδους. Ένα εξαιρετικό αντιστασιακό δράμα, όπου το συναίσθημα δένει με τα ντοκουμέντα της βαριάς ιστορίας που αφηγείται με έντονη συγκινησιακή φόρτιση.
Κεντρικό πρόσωπο είναι ο κομμουνιστής και συνδικαλιστής Ναπολέοντας Σουκατζίδης, ο οποίος συνελήφθη από το καθεστώς Μεταξά και παραδόθηκε στους Γερμανούς μαζί με άλλους πολιτικούς κρατούμενους. Θα βρεθεί στο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου, όπου ασκεί καθήκοντα διερμηνέα για τον διοικητή του, και ενώ μπορεί να σωθεί προτιμά να ακολουθήσει τους συγκρατούμενούς του και να εκτελεστεί μαζί τους στην Καισαριανή. Εξαιρετικός ο Αντρέας Κωνσταντίνου στον πρωταγωνιστικό ρόλο.
Για όσους απορούν γιατί λείπει από τον κατάλογο η αγαπημένη κωμωδία «Οι Γερμανοί Ξανάρχονται», που γύρισε το 1948 ο Αλέκος Σακελλάριος με τον συγκλονιστικό Βασίλη Λογοθετίδη, πρέπει να διευκρινιστεί ότι η ταινία δεν ήταν για τον πόλεμο, την κατοχή και την αντίσταση, αλλά για τη μεγαλύτερη πληγή της σύγχρονης ιστορίας μας, τον εμφύλιο.
