Η έννοια της φιλοτιμίας και οι λέξεις της ίδιας οικογένειας εμφανίζονται σε κείμενα αθηναίων ποιητών και πεζογράφων από το α’ μισό του 5ου αιώνα π.Χ., δείχνοντας πώς ο όρος πέρασε σταδιακά από το ατομικό χαρακτηριστικό στη δημόσια αρετή. Στην κλασική Αθήνα, η ανάγκη να συνδυαστούν οι προσωπικές επιδιώξεις με το συλλογικό συμφέρον ήταν ένα από τα βασικά ζητήματα της πολιτείας.
Η φιλοτιμία απέκτησε με τον χρόνο πολιτικό χαρακτήρα και έγινε ένα από τα κριτήρια αξιολόγησης στον δημόσιο βίο της Αθήνας, τόσο για εσωτερικά όσο και για εξωτερικά ζητήματα. Η εξέλιξη αυτή συνδέεται με τις πολιτικοκοινωνικές συνθήκες που διαμορφώθηκαν στα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ., μετά το τέλος του Πελοποννησιακού Πολέμου (431-404 π.Χ.), όταν η πόλη βγήκε ηττημένη, με αποδυναμωμένους δημοκρατικούς θεσμούς, βαριά πληγωμένο γόητρο και εξασθενημένη ισχύ.
Η μελέτη των επιγραφικών κειμένων της Αθήνας δείχνει ότι, ήδη από τις αρχές του 4ου αιώνα π.Χ., η φιλοτιμία συνδέθηκε με πρόσωπα που είχαν ευεργετήσει την πόλη και είχαν τιμηθεί για τις εξαίρετες υπηρεσίες τους. Έτσι, η φιλοτιμία αναγνωρίζεται ως πολιτική αρετή μέσα από την απονομή τιμών, προνομίων και διευκολύνσεων στους ευεργέτες.
Στα αττικά τιμητικά ψηφίσματα, που αυξάνονται με την πάροδο των ετών και αφορούν τόσο Αθηναίους όσο και ξένους, απαντούν το αφηρημένο ουσιαστικό φιλοτιμία, το ρήμα φιλοτιμέομαι, η μετοχή φιλοτιμούμενος και το επίρρημα φιλοτίμως. Τα ψηφίσματα αυτά εκδίδονται αποκλειστικά από την Εκκλησία του Δήμου όταν αφορούν ξένους, ενώ για Αθηναίους τη σχετική πρωτοβουλία μπορούν να αναλάβουν, πέραν της Εκκλησίας του Δήμου, η Βουλή, φυλές, δήμοι και θρησκευτικές ενώσεις.
*Στη φωτογραφία του παρόντος άρθρου, το βιβλίο του Ιωάννη Κ. Ξυδόπουλου «Αθήνα 405-386 π.Χ. Όψεις μιας μεταβαλλόμενης πραγματικότητας» (εκδόσεις Gutenberg, Αθήνα, 2025), το οποίο εξετάζει τις συνθήκες που διαμορφώθηκαν στην Αθήνα από το 405 π.Χ., αμέσως μετά την πανωλεθρία των Αθηναίων στους Αιγός Ποταμούς, έως το 387/386 π.Χ., όταν συνήφθη η Ανταλκίδειος ειρήνη, γνωστή και ως Ειρήνη του Βασιλέως.
Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Η έννοια της φιλοτιμίας (Μέρος Α’)
