Στα δύο τελευταία χρόνια μιας αμερικανικής προεδρίας, όταν η πλειοψηφία στο Κογκρέσο έχει χαθεί, τα ποσοστά αποδοχής έχουν υποχωρήσει απότομα και το κόμμα του αρχίζει να αναζητά τον διάδοχό του, ο ένοικος του Οβάλ Γραφείου —στην προκειμένη περίπτωση ο Ντόναλντ Τραμπ— μπορεί να νιώσει ότι η ισχύς του εξαντλείται. Η φράση-κλειδί σφαίρες επιρροής αποτυπώνει και το διεθνές διακύβευμα που περιγράφει το άρθρο.
Η εσωτερική νομοθετική διαδικασία, ιδιαίτερα σε μια περίοδο όπου η διακομματική συνεργασία είναι σχεδόν ανύπαρκτη, παραλύει. Όμως, όσο πλησιάζει το τέλος και οι πρόεδροι στρέφουν το βλέμμα στην υστεροφημία τους, υπάρχει ένας τομέας όπου εξακολουθούν να διαθέτουν δύναμη: ο υπόλοιπος κόσμος.
Στις τελευταίες εβδομάδες της προεδρίας του το 1992, ο Τζορτζ Μπους ο πρεσβύτερος έστειλε 28.000 Αμερικανούς στρατιώτες στη Σομαλία για να συμβάλουν στην αντιμετώπιση της πείνας. Για τον Μπιλ Κλίντον, ήταν μια ουτοπική προσπάθεια να φέρει ειρήνη στη Μέση Ανατολή, τερματίζοντας τη σύγκρουση μεταξύ Ισραηλινών και Παλαιστινίων. Ο Μπαράκ Ομπάμα αποκατέστησε τις διπλωματικές σχέσεις με την Κούβα, πραγματοποίησε ιστορική επίσκεψη στην Αβάνα και ολοκλήρωσε μια τελευταία, επιτυχημένη προσπάθεια για συμφωνία γύρω από το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν (σ.σ. αφού προηγουμένως κόντεψε να κηρύξει πόλεμο στην Τεχεράνη, ο οποίος αποφεύχθηκε κυρίως χάρη στον Βλαντίμιρ Πούτιν).
Ο Τραμπ στη ζώνη του λυκόφωτος
Σε 10 ημέρες, ο Ντόναλντ Τραμπ θα μπει στη δική του ζώνη του λυκόφωτος. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα χάσει τον έλεγχο της Βουλής των Αντιπροσώπων και δεν αποκλείεται να βρεθεί αντιμέτωπος και με Γερουσία υπό δημοκρατικό έλεγχο. Κάθε ελπίδα για ψήφιση εσωτερικών μέτρων —όχι ότι τον απασχόλησε ιδιαίτερα αυτό στα δύο πρώτα χρόνια της θητείας του— θα χαθεί. Αντί γι’ αυτό, θα αντιμετωπίσει μια σειρά ερευνών που ενδέχεται να οδηγήσουν, για άλλη μια φορά, σε διαδικασία μομφής εις βάρος του.
Στο διεθνές πεδίο, όμως, η εικόνα θα είναι διαφορετική. Και σε αντίθεση με τον Μπους τον πρεσβύτερο, τον Κλίντον και τον Ομπάμα, οι φιλοδοξίες του δεν θα είναι ειρηνικές. Τα πρώτα δύο χρόνια της δεύτερης θητείας του υπήρξαν καταστροφικά· τα τελευταία δύο θα μπορούσαν να είναι ακόμη χειρότερα.
Μόλις ολοκληρωθούν οι ενδιάμεσες εκλογές, οι ΗΠΑ φέρεται να σχεδιάζουν να ξαναρχίσουν τον αδιέξοδο πόλεμό τους με το Ιράν, πραγματοποιώντας ήδη ασκήσεις με τον ισραηλινό στρατό και αποσύροντας διπλωμάτες από την περιοχή. Η προδοσία της Ουκρανίας από τον Τραμπ βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη. Την περασμένη εβδομάδα, υποστήριξε ότι η Ρωσία, ειλικρινά, έχει συμπεριφερθεί σωστά στην Ουκρανία, ενώ ο απεσταλμένος του, Στιβ Γουίτκοφ, συναντήθηκε με τον Βλαντίμιρ Πούτιν στη Μόσχα, εκθειάζοντάς τον σε τηλεοπτική συνάντηση ως ανθρωπιστή.
Η σύνοδος ΗΠΑ, Ρωσίας, Κίνας και οι συνέπειες για τον κόσμο
Πέρα από έναν απερίσκεπτο πόλεμο στη Μέση Ανατολή και την πολιτική κατευνασμού στην Ευρώπη, διαγράφεται η σκιά μιας νέας παγκόσμιας τάξης, την οποία ο Τραμπ θα επιδιώξει αμείλικτα στα τελευταία χρόνια της θητείας του. Ο Πούτιν έχει προτείνει σύνοδο κορυφής μεταξύ του ιδίου, του Τραμπ και του Σι Τζινπίνγκ, η οποία θα γίνει στην Κίνα τον επόμενο μήνα.
Μια τέτοια πρωτοφανής συνάντηση, αν πραγματοποιηθεί, θα μπορούσε να έχει δυνητικά καταστροφικές συνέπειες για όλους μας. Και αυτό, γιατί οι τρεις ηγέτες έχουν φιλοδοξίες να αναδιαμορφώσουν τον τρόπο με τον οποίο κυβερνάται ο κόσμος, χωρίζοντάς τον ουσιαστικά σε σφαίρες επιρροής (σ.σ. κάτι που δεν είναι άγνωστο από την περίοδο που ακολούθησε τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, με οδυνηρά αποτελέσματα ειδικά για την Ελλάδα).
Μια σύνοδος κορυφής από μόνη της δεν θα μετέτρεπε μια ιδέα σε πραγματικότητα, όμως θα μας έβαζε σε έναν πολύ επικίνδυνο δρόμο. Στην Ευρώπη, οι επιπτώσεις θα ξεπερνούσαν την Ουκρανία, αν οι ΗΠΑ αρνηθούν να βοηθήσουν στην προστασία χωρών που απειλούνται από τη Ρωσία. Στην Ανατολική Ασία, η απόσυρση της αμερικανικής ασπίδας ασφαλείας θα δημιουργούσε τεράστια προβλήματα για την Ταϊβάν, τη Νότια Κορέα και την Ιαπωνία, αλλά και για την Αυστραλία.
Τα τελευταία δύο χρόνια έχουμε ακούσει πολύ για το τέλος της Δύσης· πλέον, μοιάζει να έφτασε η στιγμή κατά την οποία πολλοί από αυτούς τους φόβους θα γίνουν πραγματικότητα, σχολιάζει χαρακτηριστικά στον Guardian ο Στιβ Μπλούμφιλντ, πρώην διεθνής αναλυτής του Observer.
Ο Τραμπ θέλει να χωρίσει τον κόσμο σε σφαίρες επιρροής
Η φιλοδοξία της κυβέρνησης Τραμπ να χωρίσει τον κόσμο σε σφαίρες επιρροής και να ταχθεί στο πλευρό των απολυταρχικών ηγετών έναντι των δημοκρατών είναι προφανής εδώ και καιρό. Η περσινή Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας άσκησε σκληρή κριτική στους παραδοσιακούς συμμάχους των ΗΠΑ στην Ευρώπη και την Ανατολική Ασία.
Ωστόσο, αυτό που δεν ανέφερε ήταν το πιο σοκαριστικό. Τόσο η Ρωσία όσο και η Κίνα γλίτωσαν από την άμεση κριτική. Σε έξι παραγράφους που περιγράφουν την απειλή για την Ταϊβάν, η Κίνα δεν αναφέρθηκε ούτε μία φορά. Σε άλλα σημεία του εγγράφου, η Κίνα επαινέθηκε ως πλούσια και ισχυρή, που αξιοποιεί τον πλούτο και τη δύναμή της προς σημαντικό όφελός της. Το τμήμα για τον πόλεμο της Ρωσίας στην Ουκρανία παρέλειψε να εξηγήσει πώς ξεκίνησε και δεν πρότεινε ότι ο Πούτιν θα έπρεπε να ηττηθεί· αντίθετα, εστίασε στο πώς οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να βοηθήσουν την Ευρώπη και τη Ρωσία να αποκαταστήσουν τις σχέσεις τους.
Το 33σέλιδο έγγραφο αναφέρθηκε στη σημασία του ελέγχου του δυτικού ημισφαιρίου από τις ΗΠΑ, αλλά ξεκαθάρισε ότι, όσο οι ΗΠΑ διατηρούν την οικονομική κυριαρχία, δεν ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για την προστασία άλλων περιοχών του κόσμου. Οι υποθέσεις άλλων χωρών, ανέφερε χαρακτηριστικά, μας απασχολούν μόνο αν οι δραστηριότητές τους απειλούν άμεσα τα συμφέροντά μας. Για πάρα πολύ καιρό, υποστήριζε, οι σύμμαχοι της Αμερικής μάς έσυραν σε συγκρούσεις και αντιπαραθέσεις που ήταν κεντρικής σημασίας για τα δικά τους συμφέροντα, αλλά περιφερειακές ή άσχετες με τα δικά μας.
Τι επιδιώκουν Πούτιν και Σι;
Για τον Πούτιν, πρόκειται για μια επιτυχία που χτίστηκε μέσα σε σχεδόν τρεις δεκαετίες. Από καιρό θεωρούσε την αμερικανική υποστήριξη προς τη δημοκρατία στην Ανατολική Ευρώπη και την Κεντρική Ασία ως παρέμβαση στην αυλή της Ρωσίας. Τώρα, έχει απέναντί του έναν πρόεδρο των ΗΠΑ που συμφωνεί μαζί του. Ο Τραμπ έχει επίσης ανεβάσει τον Πούτιν σε πολύ υψηλότερο βάθρο από εκείνο που δικαιολογεί η ρωσική οικονομία και η τεχνολογική της υπεροχή.
Και ο Σι έχει χαιρετίσει τη ρητορική υποχώρηση των ΗΠΑ από την Ανατολική Ασία, ιδίως αν αυτό επιτρέπει στην Κίνα μεγαλύτερο έλεγχο των θαλάσσιων περιοχών στην Ανατολική και τη Νότια Κίνα. Η παγκόσμια κοινή γνώμη για την Κίνα έχει βελτιωθεί δραματικά, ενώ εκείνη για τις ΗΠΑ έχει υποχωρήσει. Όπως το έθεσε αυτή την εβδομάδα η Κρίστια Φρίλαντ, πρώην υπουργός Εξωτερικών του Καναδά, δεν υπήρξε πρόεδρος που να έχει ωφελήσει περισσότερο την Κίνα από τον Ντόναλντ Τραμπ.
Δεν διακυβεύεται μόνο ο εδαφικός έλεγχος. Και οι τρεις κυβερνήσεις βλέπουν τη δυνατότητα ενίσχυσης των οικονομικών δεσμών. Για τις ΗΠΑ και την Κίνα, τα σημαντικότερα ζητήματα είναι ο μελλοντικός έλεγχος των οικονομικών αλυσίδων εφοδιασμού και των τεχνολογικών πλατφορμών, ενώ οι πόροι ορυκτών καυσίμων της Ρωσίας αποτελούν επίσης βασικό παράγοντα. Και οι τρεις χώρες είναι βασικοί παίκτες στον επόμενο Διαστημικό αγώνα, τόσο από πλευράς εμπορικού όσο και στρατιωτικού ελέγχου.
Θα αλλάξει ριζικά η φύση της γεωπολιτικής εις βάρος της ΕΕ;
Αν αυτές οι τρεις χώρες αρχίσουν να συνεργάζονται εις βάρος της Ευρώπης και του υπόλοιπου κόσμου, αυτό θα μεταβάλει ριζικά τη φύση της γεωπολιτικής. Πριν από μια δεκαετία, οι συζητήσεις για έναν πολυπολικό κόσμο στηρίζονταν στην ιδέα ότι οι ΗΠΑ, η Κίνα και η Ευρωπαϊκή Ένωση ήταν τα τρία ισχυρότερα μπλοκ. Με κάποιον τρόπο, οι Βρυξέλλες έχουν αντικατασταθεί από τη Μόσχα.
Μέχρι σήμερα, ο υπόλοιπος δυτικός κόσμος έχει γενικά προσπαθήσει να τα βγάλει πέρα. Το ΝΑΤΟ εξακολουθεί να υπάρχει στα χαρτιά, οι σύνοδοι κορυφής του G7 και του G20 μπορεί να είναι χαοτικές, αλλά συνεχίζουν να πραγματοποιούνται. Οι αισιόδοξοι στο υπουργείο Εξωτερικών επισημαίνουν ότι ο Τραμπ παρευρέθηκε στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ και ότι η κυβέρνησή του εξακολουθεί να συμμετέχει ενεργά στις καθημερινές δραστηριότητες του ΟΗΕ.
Ο Καναδός πρωθυπουργός Μαρκ Κάρνεϊ μίλησε για ρήξη και προειδοποίησε ότι ο παλιός κόσμος της μεταψυχροπολεμικής εποχής δεν θα επιστρέψει, όμως παρά τις θερμές δηλώσεις του Εμανουέλ Μακρόν και την ανανεωμένη συζήτηση για το πώς μπορεί η Ευρώπη να προστατευθεί χωρίς τις ΗΠΑ, παραμένει η αίσθηση ότι όλοι περιμένουν να ολοκληρωθεί η θητεία του Τραμπ. Μια σύνοδος κορυφής των Μεγάλων Δυνάμεων κάνει αυτό το γεγονός πιο δύσκολο να αγνοηθεί.
Ενώ οι πρόεδροι των ΗΠΑ επιδιώκουν επιτυχίες στην εξωτερική πολιτική στους τελευταίους μήνες της θητείας τους, η ιστορία δείχνει ότι σπάνια τις πετυχαίνουν. Οι συνομιλίες της Κλίντον στο Καμπ Ντέιβιντ κατέρρευσαν, αφού ο Εχούντ Μπαράκ και ο Γιάσερ Αραφάτ δεν κατάφεραν να συμφωνήσουν. Ο Μπους θα έλεγε ότι η αρχική του παρέμβαση στη Σομαλία ανακούφισε μια πείνα, αλλά κατέληξε σε ταπείνωση. Μια αποτυχημένη επιδρομή εναντίον ενός πολέμαρχου οδήγησε στον θάνατο 18 Αμερικανών στρατιωτών και αρκετών εκατοντάδων Σομαλών. Η διπλωματία του Ομπάμα στην Κούβα και το Ιράν στέφθηκε με επιτυχία, αλλά και οι δύο συμφωνίες ακυρώθηκαν αμέσως από τον Ντόναλντ Τραμπ.
Ο Τραμπ θα ποζάρει στον φακό —και ίσως αυτό να είναι το μόνο που θέλει— αλλά δεν υπάρχει καμία εγγύηση ότι αυτή η αμφιλεγόμενη τριάδα θα γίνει μόνιμο γεωπολιτικό στοιχείο. Η εξωτερική πολιτική του Τραμπ έχει διχάσει το κίνημα MAGA και έχει σοκάρει τους παραδοσιακούς συντηρητικούς. Η Wall Street Journal χαρακτήρισε την προτεινόμενη σύνοδο κορυφής ως αναμφίβολα τη χειρότερη ιδέα της δεύτερης θητείας του Τραμπ.
Όμως, το ότι ο Τραμπ δεν θα κερδίσει δεν σημαίνει ότι οι ΗΠΑ δεν θα χάσουν. Θα βρεθεί στο Σεντσέν της Κίνας στην πιο αδύναμη στιγμή της προεδρίας του. Ένας 80χρονος ηγέτης σε φάση κουτσής πάπιας, καταδικασμένος να προχωρά με δυσκολία προς τον τερματισμό, ανίκανος να περάσει οποιοδήποτε νομοσχέδιο και απειλούμενος από δύο χαοτικά χρόνια ερευνών για τη φερόμενη διαφθορά του.
Απέναντί του θα βρίσκονται δύο αυταρχικοί ηγέτες στα πρώτα τους 70, οι οποίοι πιστεύουν ότι το μόνο πράγμα που τους εμποδίζει να κυβερνήσουν τις χώρες τους για άλλα δύο δεκαετίες είναι ο θάνατος. Πράγματι, με δεδομένες τις συζητήσεις τους, που καταγράφηκαν από ανοιχτό μικρόφωνο πέρυσι σχετικά με φάρμακα μακροζωίας, ίσως και οι δύο πιστεύουν ότι μπορούν να κυβερνήσουν για ακόμη περισσότερο.
Αν πραγματοποιηθεί, αυτή η σύνοδος κορυφής θα επαναφέρει τον Πούτιν στο προσκήνιο και θα επιβεβαιώσει τη θέση του Σι ως παγκόσμιου ηγέτη που δεν μπορεί να αγνοηθεί. Η εικόνα των τριών ηγετών θα καθορίσει αυτή την εποχή, κατά την οποία η διεθνής τάξη που βασίζεται σε κανόνες διαλύθηκε και άρχισε να διαμορφώνεται μια νέα, αβέβαιη περίοδος για τον πλανήτη.
