Γιατί παντρευόμαστε ακόμη το 2026; Παρότι ο γάμος χάνει έδαφος, παραμένει για πολλούς μια συνειδητή επιλογή με κοινωνικό, πρακτικό και συναισθηματικό βάρος.
Η ιστορία της παρακμής του γάμου έχει ξεκινήσει εδώ και αρκετό καιρό. Οι άνθρωποι παντρεύονται λιγότερο, παντρεύονται σε μεγαλύτερη ηλικία και έχουν πλέον περισσότερες επιλογές για να οργανώσουν τη ζωή τους χωρίς να περάσουν από την εκκλησία ή το δημαρχείο.
Η συμβίωση χωρίς γάμο είναι πολύ πιο συνηθισμένη, ενώ το σύμφωνο συμβίωσης έχει εξελιχθεί σε πραγματική εναλλακτική. Τα πιο πρόσφατα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ δείχνουν ότι το 2024 έγιναν στην Ελλάδα 36.649 γάμοι, έναντι 40.351 το 2023, καταγράφοντας πτώση 9,2%.
Την ίδια χρονιά πραγματοποιήθηκαν 14.486 σύμφωνα συμβίωσης. Η εικόνα μοιάζει να δείχνει μια κοινωνία που απομακρύνεται από τον γάμο, όμως το πιο ενδιαφέρον ερώτημα ίσως δεν είναι γιατί τόσοι άνθρωποι δεν παντρεύονται.
Είναι γιατί, παρά όλα αυτά, εξακολουθούν να παντρεύονται. Γιατί ένας άνθρωπος σήμερα, έχοντας τη δυνατότητα να συζήσει, να αποκτήσει παιδιά και να δημιουργήσει οικογένεια χωρίς γάμο, εξακολουθεί να επιλέγει να δεσμευτεί με αυτόν τον παλιό και ακριβό θεσμό;
Η κληρονομιά της πατριαρχίας δεν μπορεί να αγνοηθεί όταν μιλάμε για τον γάμο. Για αιώνες, στην ελληνική κοινωνία ο γάμος δεν ήταν κυρίως μια ένωση δύο ισότιμων ανθρώπων που επέλεγαν ο ένας τον άλλον, αλλά ένας θεσμός που οργάνωνε την περιουσία, την οικογένεια και τη μεταβίβαση της κοινωνικής θέσης από γενιά σε γενιά.
Για τις γυναίκες ειδικά, η οικονομική εξάρτηση, η περιορισμένη πρόσβαση στην εκπαίδευση και την εργασία και η προσδοκία ότι ο βασικός τους ρόλος θα είναι εκείνος της συζύγου και της μητέρας έκαναν τον γάμο συχνά περισσότερο κοινωνική αναγκαιότητα παρά προσωπική επιλογή.
Σήμερα πολλά από αυτά τα δεδομένα έχουν αλλάξει και η οικονομική και κοινωνική ανεξαρτησία των γυναικών έχει μεταμορφώσει τη σχέση τους με τον θεσμό. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η πατριαρχική κληρονομιά εξαφανίστηκε.
Τα κατάλοιπά της μπορεί να είναι πολύ πιο διακριτικά και, συχνά, να λειτουργούν ακόμη και όταν δεν τα αναγνωρίζουμε συνειδητά. Πολλές γυναίκες μπορεί να απορρίπτουν την ιδέα ότι χρειάζονται τον γάμο για να θεωρηθούν ολοκληρωμένες ή επιτυχημένες, και πράγματι να μην το πιστεύουν συνειδητά.
Κι όμως, οι κοινωνικές προσδοκίες που έχουν κληρονομηθεί από προηγούμενες γενιές μπορούν να παραμένουν βαθιά εσωτερικευμένες: στην ανάγκη για το δαχτυλίδι, στην προσδοκία ότι η σχέση θα αποκτήσει κάποια στιγμή επίσημη μορφή, στην ιδέα ότι το σπίτι, η οικογένεια και η μητρότητα αποτελούν τελικά τον φυσικό προορισμό μιας γυναίκας.
Δεν πρόκειται απαραίτητα για συνειδητές πεποιθήσεις, αλλά για πρότυπα που έχουν επαναληφθεί τόσο πολύ ώστε μοιάζουν αυτονόητα.
Αν ρωτήσει κανείς ένα ζευγάρι γιατί αποφάσισε να παντρευτεί, πιθανότατα θα πάρει μια απλή απάντηση: επειδή αγαπιόμαστε. Και πιθανότατα αυτή είναι η αλήθεια.
Μόνο που ο γάμος είναι μια τόσο μεγάλη απόφαση ώστε η αγάπη από μόνη της δεν εξηγεί πάντα γιατί δύο άνθρωποι αποφασίζουν να τη θεσμοθετήσουν.
Υπάρχουν τα παιδιά, η ανάγκη για σταθερότητα, το κοινό σπίτι, τα οικονομικά, η περιουσία, η κληρονομική και οικογενειακή διάσταση. Υπάρχει η επιθυμία μιας σχέσης που δεν θα είναι απλώς προσωπική υπόθεση δύο ανθρώπων αλλά θα αναγνωρίζεται και από την κοινωνία.
Για αρκετά ζευγάρια ο γάμος δεν αποτελεί την αρχή μιας κοινής ζωής. Είναι περισσότερο η επίσημη επιβεβαίωση μιας ζωής που έχει ήδη ξεκινήσει.
Πηγη: ΕΛΣΤΑΤ
Υπάρχει και μια λιγότερο ρομαντική πλευρά του γάμου: η ασφάλεια. Ο γάμος δημιουργεί ένα θεσμικό πλαίσιο γύρω από τη σχέση και επηρεάζει ζητήματα όπως η περιουσία, η κληρονομιά και η οικογενειακή ζωή.
Σε μια περίοδο κατά την οποία η οικονομική ανεξαρτησία δεν είναι εύκολη υπόθεση και η δημιουργία ενός σπιτιού απαιτεί συχνά χρόνια προσπάθειας, η αίσθηση ότι δύο άνθρωποι μοιράζονται επίσημα τις ευθύνες της ζωής μπορεί να έχει ιδιαίτερη αξία. Ο γάμος, επομένως, δεν είναι μόνο μια υπόσχεση αγάπης.
Είναι και μια υπόσχεση αλληλοϋποστήριξης. Στην Ελλάδα, ωστόσο, ο γάμος εξακολουθεί να συνδέεται στενά με την οικογένεια.
Η απόφαση για ένα παιδί αλλάζει τη σχέση. Από εκείνη τη στιγμή υπάρχουν κοινές ευθύνες, έξοδα, αποφάσεις, φροντίδα και ένας μακροχρόνιος σχεδιασμός. Για αρκετά ζευγάρια, ο γάμος λειτουργεί ως το θεσμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο θέλουν να μεγαλώσουν τα παιδιά τους.
Αυτό δεν σημαίνει ότι χρειάζεται γάμος για να δημιουργηθεί οικογένεια. Η ελληνική κοινωνία έχει πλέον περισσότερες μορφές οικογενειακής ζωής. Σημαίνει όμως ότι για πολλούς ανθρώπους ο γάμος εξακολουθεί να συμβολίζει την πιο ολοκληρωμένη μορφή οικογενειακής δέσμευσης.
Ένας λόγος που ο γάμος επιβιώνει ακόμη και σε μια κοινωνία όπου οι παλιές του προϋποθέσεις έχουν εξασθενήσει, είναι πως πέρα από παράδοση είναι και ένα είδος τελετουργίας.
Είναι η στιγμή κατά την οποία μια ιδιωτική σχέση γίνεται δημόσια. Οι φίλοι και οι συγγενείς συγκεντρώνονται, οι δύο άνθρωποι ανταλλάσσουν υποσχέσεις και η σχέση αποκτά μια επίσημη μορφή.
Δεν είναι μόνο η υπογραφή ενός εγγράφου. Είναι το πάρτι, οι φωτογραφίες, η οικογένεια, η τελετή και η δημόσια δήλωση ότι από εδώ και πέρα είμαστε μαζί.
Ίσως, μάλιστα, σε μια εποχή όπου πολλές παραδοσιακές τελετουργίες έχουν χάσει τη δύναμή τους, ο γάμος να παραμένει μία από τις ελάχιστες στιγμές κατά τις οποίες ολόκληρη η κοινωνική ομάδα συγκεντρώνεται για να γιορτάσει μια προσωπική μετάβαση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο γάμος παραμένει η μοναδική επιλογή. Το αντίθετο. Το 2024 καταγράφηκαν 14.486 σύμφωνα συμβίωσης. Το 2009 ήταν μόλις 161. Η μεταβολή είναι τεράστια.
Η εξέλιξη αυτή δείχνει ότι η ελληνική κοινωνία δεν εγκαταλείπει απαραίτητα τη δέσμευση. Εγκαταλείπει περισσότερο την ιδέα ότι υπάρχει ένας μόνο σωστός τρόπος για να δεσμευτούν δύο άνθρωποι.
Πηγη: ΕΛΣΤΑΤ
Η σχέση του γάμου με τη θρησκεία έχει επίσης αλλάξει. Για προηγούμενες γενιές, ο γάμος ήταν σε μεγάλο βαθμό θρησκευτική πράξη. Σήμερα όμως η πολιτική τελετή έχει γίνει απολύτως κανονικό μέρος της ελληνικής κοινωνικής ζωής.
Το 2024 έγιναν 19.695 θρησκευτικοί και 16.954 πολιτικοί γάμοι. Δηλαδή, σχεδόν οι μισοί γάμοι που πραγματοποιήθηκαν στην Ελλάδα ήταν πολιτικοί.
Ο γάμος, λοιπόν, απομακρύνεται από την αποκλειστικά θρησκευτική του λειτουργία. Κι όμως, κάτι από τη θρησκευτική του γλώσσα παραμένει.
Μιλάμε για πίστη, όρκους, αιώνια αγάπη, αφοσίωση, για πάντα. Ακόμη και όταν η τελετή γίνεται σε ένα δημαρχείο, η γλώσσα γύρω από αυτήν παραμένει συχνά σχεδόν ιερή.
Ίσως εδώ βρίσκεται το πιο ενδιαφέρον παράδοξο του σύγχρονου γάμου, γράφει σε άρθρο της στο The Conversation η συγγραφέας Devorah Baum.
Τι συμβαίνει όταν ένας θεσμός χάνει μέρος της θρησκευτικής του σημασίας αλλά εξακολουθεί να υπόσχεται κάτι που μοιάζει με θρησκευτική εμπειρία: νόημα, σωτηρία, συνέχεια και αιωνιότητα;
Ο πολιτισμικός ανθρωπολόγος Έρνεστ Μπέκερ ασχολήθηκε ακριβώς με το βαθύτερο υπόβαθρο αυτής της ανθρώπινης ανάγκης.
Στο The Denial of Death (Η άρνηση του θανάτου), ο Μπέκερ υποστήριξε ότι η επίγνωση της θνητότητάς μας βρίσκεται στον πυρήνα της ανθρώπινης ύπαρξης. Ο άνθρωπος γνωρίζει ότι θα πεθάνει και αναζητά τρόπους να δώσει στη ζωή του νόημα και μια αίσθηση υπέρβασης.
Μέσα σε αυτή τη σκέψη, ο έρωτας αποκτά ιδιαίτερη θέση. Ο Μπέκερ γράφει ότι ο ερωτικός σύντροφος γίνεται το θεϊκό ιδανικό μέσα στο οποίο ο άνθρωπος ολοκληρώνει τη ζωή του.
Ίσως η απάντηση να είναι πιο απλή απ’ όσο νομίζουμε. Οι άνθρωποι παντρεύονται επειδή έτσι έχουν συνηθίσει ότι εξελίσσονται τα πράγματα, επειδή αγαπιούνται, επειδή θέλουν να κάνουν οικογένεια, επειδή αναζητούν οικονομική ασφάλεια ή απλώς επειδή θέλουν να γιορτάσουν τη σχέση τους.
Αλλά σήμερα υπάρχει και κάτι που οι προηγούμενες γενιές δεν είχαν στον ίδιο βαθμό: η δυνατότητα της επιλογής.
Ο γάμος δεν είναι απαραίτητος για να αγαπηθούν δύο άνθρωποι, να ζήσουν μαζί ή να μεγαλώσουν μια οικογένεια. Είναι μία επιλογή ανάμεσα σε άλλες.
