Η Οδύσσεια ως μπλοκμπάστερ ανοίγει με εικόνες και ρυθμό που τραβούν αμέσως το βλέμμα. Ο Κρίστοφερ Νόλαν στήνει από τα πρώτα λεπτά ένα θέαμα που συνδέει τον ομηρικό μύθο με τη λογική της σύγχρονης χολιγουντιανής υπερπαραγωγής.
Είναι νύχτα στη μεγάλη αίθουσα του ανακτόρου της Ιθάκης. Ακούγεται η φωνή του ραψωδού, τον οποίο υποδύεται ο τράπερ Travis Scott, που χτυπά τη βακτηρία του όχι για να κρατήσει τον ρυθμό, αλλά μάλλον για να τραβήξει την προσοχή, και απαγγέλλει στίχους μιας ανορθόδοξης διασκευής των πρώτων στίχων της Οδύσσειας: Ένα πρόσωπο… Ένας στόλος… Ένας πόλεμος… Ένας άντρας… Μια σκέψη… Ένα τέχνασμα… Ένα τέχνασμα για να ρίξουν τα τείχη της Τροίας! Και να την κάψουν! Ένα δώρο… Τι σημαίνει; Δώρο των Θεών. Τα κοντινά στο πρόσωπο του τραψωδού εναλλάσσονται με εικόνες που ερμηνεύουν τα λόγια.
Βλέπουμε ένα στιγμιαίο πλάνο πλοίων τραβηγμένων στην άμμο, που είναι νορβηγικά ντρακάρ, επιστρέφουμε στον ραψωδό, μετά βλέπουμε το κύμα που χαϊδεύει την άμμο στο πρωινό φως, τους μνηστήρες που παρακολουθούν, έναν πολεμιστή όρθιο στην αμμουδιά με τον αέρα να σηκώνει ελαφρά τη χλαμύδα του και τον Δούρειο ίππο, ένα θεόρατο και κάπως μπαρόκ κατασκεύασμα 10 μέτρων, μισοχωμένο στην άμμο της παραλίας έξω από την Τροία. Ο τρόπος που το άλογο στέκεται καρφωμένο στην άμμο παραπέμπει στο τέλος του Πλανήτη των Πιθήκων, με το μισοχωμένο στην άμμο άγαλμα της Ελευθερίας και, άρα, στο τέλος του πολιτισμού.
Οι μνηστήρες, καθισμένοι γύρω από φωτιές που θα ταίριαζαν περισσότερο στο κλίμα του Γκόθαμ παρά στην Οδύσσεια, έχουν μπροστά τους φαγητό και ποτό, αλλά είναι μαγεμένοι από τα, όχι ιδιαίτερα ποιητικά εδώ που τα λέμε, λόγια του τράπερ. Κοιτούν προς τα αριστερά τους, εκεί όπου στέκεται ο ραψωδός, ενώ η κάμερα κάνει αργό τράβελινγκ προς τα δεξιά.
Το πλάνο δεν αφήνει το βλέμμα του θεατή να αναλύσει τι βλέπει, επειδή το καταιγιστικό μοντάζ αλλάζει τα πλάνα ανά δύο με τρία δευτερόλεπτα, με ρυθμό που θα ταίριαζε σε μουσικό βίντεο κλιπ και όχι στο στοχαστικό, υποτίθεται ποιητικό περιεχόμενο, τη φωνή του ραψωδού, τις εικόνες που μιλούν για χρόνο και πόλεμο και τον ένθετο ήχο των κυμάτων. Το ταχύτατο μοντάζ άσχετων εικόνων, αντί να εστιάζει το βλέμμα, το θολώνει, αντί να προκαλεί την κριτική σκέψη, προκαλεί την παθητική παρακολούθηση και την άκριτη αποδοχή του προϊόντος, αντί να επιτυγχάνει τη συμμετοχή του θεατή προκαλεί την παθητική κατανάλωση της εικόνας, ει δυνατόν με πανάκριβο ποπ κορν και αναψυκτικό.
Τα παραπάνω κρατούν περίπου μισό λεπτό. Η διαδοχή πλάνων από την Ιθάκη και πλάνων από την παραλία της Τροίας συγκλίνει στη δεύτερη, όπου ο νεαρός πολεμιστής Σίνων, που τον είδαμε όρθιο πριν και τον υποδύεται ο τρανς άντρας Έλιοτ Πέιτζ, βλέπει Τρώες καβαλάρηδες να έρχονται καλπάζοντας. Η κάμερα πετά χαμηλά πάνω από τα αφρισμένα κύματα του Αιγαίου, αν και η σκηνή είναι γυρισμένη στις ατλαντικές ακτές του Μαρόκου, και καταγράφει τη θυμωμένη, σχεδόν ρυθμική κίνησή τους καθώς πάνε να σκάσουν στην αμμουδιά.
Πίσω στον Σίνωνα, που πριν καλά καλά προλάβει να βάλει το κράνος του, οι καβαλάρηδες τον έχουν ήδη πετύχει με τα βέλη τους. Ένα γνώρισμα των σκηνών δράσης, όχι μόνο του Νόλαν, είναι ότι οι καβαλάρηδες έχουν ικανότητες Μπάτμαν: πετυχαίνουν τον Σίνωνα μόνο στον ώμο και στα άκρα, προφανώς επειδή δεν ήθελαν να τον σκοτώσουν πριν τον ανακρίνουν· το κάνουν ενώ καλπάζουν, όντας τουλάχιστον 50 μέτρα μακριά· και, τέλος, τα βέλη τους μόλις τον πετύχουν τον πετάνε ένα μέτρο πίσω και τον καρφώνουν πάνω στα πλευρά του Δούρειου ίππου, τέτοια τιτάνια ορμή έχουν. Επίσης, ενώ τα άλογα έρχονται καθαρά από τα δεξιά, ο Σίνων δέχεται τα βέλη από τα αριστερά.
Οι σκηνές δράσης στην Οδύσσεια είναι κακοχορογραφημένες και ακατανόητες, συγκρινόμενες με τις σκηνές δράσης του Τζάκι Τσαν ή του Τζον Γου, και χωρίς σεβασμό για τους χολιγουντιανούς νόμους της κινηματογραφικής συνέχειας, ούτε και για τους νόμους της φυσικής, αν και αυτό δεν είναι αναγκαστικά κακό αφού προσθέτει δραματικό εφέ. Αυτός είναι ο γενικός κανόνας όλων των υπερηρωικών ταινιών, δηλαδή όλων των ταινιών, του Χόλυγουντ.
Ένα με δύο δευτερόλεπτα μετά τα βέλη, οι καβαλάρηδες έχουν ήδη ξεπεζέψει και φτάσει στον παγιδευμένο Σίνωνα, ενώ στην πραγματική ζωή θα χρειάζονταν τουλάχιστον κάποιες δεκάδες δευτερόλεπτα. Ο τραυματισμένος Σίνων μοιάζει πλέον με gay icon, τον άγιο Σεβαστιανό, που μαρτύρησε με ακριβώς αυτόν τον τρόπο, τρυπημένος από βέλη, και αυτό λειτουργεί ως μετα-σχόλιο για τις δοκιμασίες της LGBTQ+ κοινότητας. Οι Τρώες ρωτούν τον πληγωμένο Σίνωνα-Σεβαστιανό τι σημαίνει, εννοώντας το άλογο, και εκείνος τους λέει ότι είναι δώρο για την Αθηνά.
Αυτό του χαρίζει πρόσκαιρα τη ζωή, επειδή, όπως θα ακουστεί πολλές φορές στην ταινία, είναι ο νόμος του Δία: αφού είναι δώρο για τους θεούς, ο αγγελιοφόρος δεν πρέπει να πεθάνει. Τα παραπάνω είναι το ακριβές ντεκουπάζ όσων έχουν συμβεί μέσα σε λιγότερο από ενάμιση λεπτό στην αρχή της ταινίας. Σε αυτό το ελάχιστο διάστημα, ο Νόλαν έχει ήδη πιάσει από τη μύτη κοινό και κριτικούς και τους κάνει ό,τι θέλει.
Μόνες εξαιρέσεις, λίγοι κλασικιστές πανεπιστημιακοί και οι δηλωμένοι ακροδεξιοί, όπως ο Έλον ή τα δικά μας φασιστοειδή. Η Οδύσσεια όχι μόνο έχει σπάσει τα ταμεία και αναμφισβήτητα θα μπει στις πιο κερδοφόρες της ιστορίας, αλλά, πράγμα σπάνιο για τέτοια ταινία, έχει εκμαιεύσει και τον σχεδόν ομόθυμο έπαινο ακόμα και των πιο ξινών κριτικών.
Σε αυτό το ενάμιση λεπτό έχει ήδη καθοριστεί ο χαρακτήρας της ταινίας: θα είναι μια στοχαστική αλλά και στυλιστικά και θεματικά εκλεκτικιστική υπερπαραγωγή με τόνους δράσης, που περιέχει σαφείς πολιτικές αναφορές, με αιχμή το ζήτημα της συμπερίληψης και της ορατότητας των σεξουαλικών και φυλετικών μειονοτήτων όπως αυτό εντάσσεται στον πολιτισμικό πόλεμο Δημοκρατικών – Ρεπουμπλικάνων. Οι μεν λένε ότι η συμπερίληψη, ο αντιρατσισμός και αυτό που αποκαλούν πολιτισμικό μαρξισμό είναι η παρακμή του αμερικανικού έθνους. Οι δε λένε ότι το MAGA, η υποτιθέμενη δηλαδή θεραπεία της πολιτισμικής ασθένειας και κατάρρευσης, είναι ακριβώς η παρακμή και η ασθένεια της υπερδύναμης. Ο Βρετανός Νόλαν παίρνει θέση αμέσως, και το κάνει με όρους του πολιτισμικού πολέμου που διεξάγεται στον αγγλοσαξονικό κόσμο για την παρακμή του πολιτισμού.
Τι είναι αυτό που συγκίνησε τον Κρίστοφερ Νόλαν για να φτιάξει τη δική του εκδοχή του ομηρικού έπους και, επίσης, γιατί η Οδύσσεια κατάφερε να ξεκινήσει έναν τόσο εκτεταμένο δημόσιο διάλογο για την πιστότητα ή μη του έργου στο αρχικό έπος;
Δεν υπάρχει χώρος εδώ ούτε καν για να αναφέρουμε ενδεικτικά τις προσπάθειες ερμηνείας των επών ως καταστατικών κειμένων της νεωτερικής ορθολογικότητας και του διαφωτισμού. Θα μείνουμε μόνο σε αυτήν την αναφορά που παίζει ρόλο για τον ίδιο τον Νόλαν, όπως και ο ίδιος έχει πει, στο ιδιαίτερα επιδραστικό στο Χόλυγουντ βιβλίο Ο Ήρωας με τα Χίλια Πρόσωπα του Joseph Campbell από το 1949. Ο Κάμπελ στον Ήρωα ενσωμάτωσε στοιχεία από την ψυχανάλυση, την εθνολογία καθώς και τα ψευδοφιλοσοφικά αρχέτυπα του Γιουνγκ, κατασκευάζοντας ένα μεγάλο αφήγημα για το Ταξίδι του Ήρωα, τον μονομύθο που είναι η βασική δομή όλων των μύθων.
Το ταξίδι του Ήρωα ενδιαφέρει το Χόλυγουντ τουλάχιστον από τα μισά της δεκαετίας του 60, όταν το ανακάλυψε πρώτα ο Κιούμπρικ και αργότερα ο Τζωρτζ Λούκας, που έγινε κάτι σαν ιεραπόστολός του, χρησιμοποιώντας το ρητά στο αρχετυπικό μπλοκμπάστερ, τον Πόλεμο των Άστρων. Το σύγχρονο μπλοκμπάστερ είναι στην πραγματικότητα μια μονοκαλλιέργεια του μονομύθου.
Ο μονομύθος είναι η αφήγηση που λέει ότι όλοι οι μύθοι έχουν την ίδια βασική τριμερή δομή, η οποία βρίσκεται και στην Οδύσσεια. Το Ταξίδι του Ήρωα χωρίζεται στην Αναχώρηση, τη Μύηση και την Επιστροφή. Πολύ συνοπτικά, ο Ήρωας δέχεται ένα κάλεσμα στην Περιπέτεια, γίνεται ο εκλεκτός που φεύγει από την καθημερινή ζωή για να αναλάβει μια αποστολή.
Ο ήρωας αρχικά αρνείται ή διστάζει, αλλά με τη βοήθεια υπερφυσικής παρέμβασης, ενός μέντορα, ενός σοφού οδηγού ή μιας καιόμενης βάτου, εξέρχεται από την πραγματικότητα και πεθαίνει συμβολικά. Στον κάτω κόσμο μυείται στα μυστήρια, έρχεται αντιμέτωπος με τους πιο επικίνδυνους και θανάσιμους εχθρούς του, δηλαδή με τον εαυτό του, το υποσυνείδητό του, τις φοβίες και τις αδυναμίες του. Το ταξίδι μπορεί να διαβαστεί έτσι ως εσωτερικό και όχι εξωτερικό, ως πορεία προς την αυτογνωσία και την υπέρβαση, γεμάτη δοκιμασίες και εμπόδια.
Σε αυτήν την αναζήτηση τον Ήρωα βοηθά η Θεά, δηλαδή η άνευ όρων αγάπη, η ομορφιά ή η σοφία. Συχνά εμφανίζεται ταυτόχρονα και η γήινη, υλική γυναίκα-πειρασμός ή αμαρτία, η Κίρκη, που ο Ήρωας πρέπει πάση θυσία να αποφύγει. Ο Ήρωας, κατά τη διάρκεια της μύησης, έρχεται αντιμέτωπος με τη φιγούρα της πατρικής εξουσίας την οποία πρέπει να υπερβεί, σπόιλερ: Λουκ, είμαι ο Πατέρας σου!, προκειμένου να κερδίσει το υπέρτατο αγαθό, τον σκοπό του ταξιδιού. Ο σκοπός, είτε είναι υλικός, π.χ. το Χρυσόμαλλο Δέρας, είτε άυλος, π.χ. η επιστροφή στην Ιθάκη, εκπροσωπεί πάντα κάποια πνευματική νίκη, κάτι που το ήξερε ήδη από το 1911 ο Καβάφης:
Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας,
τον άγριο Ποσειδώνα δεν θα συναντήσεις,
αν δεν τους κουβανείς μες στην ψυχή σου,
αν η ψυχή σου δεν τους στήνει εμπρός σου.
Έτσι, ο Ήρωας φτάνει στην Επιστροφή του, μια επιστροφή που αρχικά ο ίδιος και πάλι αρνείται. Ο Ήρωας γίνεται Κύριος των Δύο Κόσμων, του πνευματικού και του υλικού, και μπορεί πλέον να ζήσει στο παρόν, ελεύθερος και από τον φόβο για το μέλλον και από τις τύψεις για το παρελθόν, έχοντας ενηλικιωθεί…
Και ζήσαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα.
Το σχήμα του Κάμπελ είναι ερμηνευτικό του αρχαίου μύθου. Το σύγχρονο Χόλυγουντ τον διάβασε αντίστροφα, ως οιονεί θρησκευτικό, αν και κάπως new age, κανόνα, ως οδηγίες χρήσης για το πώς κατασκευάζονται σύγχρονοι μύθοι. Με τα λόγια του ίδιου του Νόλαν: Νομίζω ότι [η Οδύσσεια] είναι μέσα μας, μέσα σε όλους μας, στην πραγματικότητα. Και όταν αρχίζεις να την αναλύεις και να την διασκευάζεις για ταινία ανακαλύπτεις ότι όλα τα άλλα φιλμ – και τα φιλμ που έχω δουλέψει εγώ – είναι, ξέρεις, είναι όλα βγαλμένα από την Οδύσσεια. Η Emma [Thomas] το έθεσε σωστά όταν της είπα πρώτη φορά για το πρότζεκτ: είναι θεμελιώδες [foundational]. Η Οδύσσεια είναι ο πρωταρχικός μύθος που βρίσκεται μέσα μας εκ γενετής, από κατασκευής, είναι ένας οντολογικός μύθος ή ένας αυτοσκοπός.
Όλα τα μπλοκμπάστερ δράσης χρησιμοποιούν τη βασική αυτή συνταγή, απλοποιημένη όμως, ενισχύοντας τη μανιχαϊστική λογική της ιστορίας ως πάλης του Καλού, δηλαδή του ήρωα, κατά του Κακού, δηλαδή του Κάτω κόσμου, και τελειώνοντας φυσικά με το αναγκαστικό χάπι εντ, ακόμα κι αν υπάρχει μια μεταμοντέρνα πινελιά αποδόμησης, με τον ήρωα να έχει μια σκοτεινή πλευρά και τους κακούς να είναι περίεργα συμπαθείς, όπως ο Τζόκερ, για παράδειγμα, που απέκτησε τις δικές του ταινίες.
Δείτε τη λίστα των πιο επιτυχημένων σε εισπράξεις ταινιών όλων των εποχών, λίστα στην οποία σύντομα θα μπει και η Οδύσσεια σε κορυφαίες θέσεις. Ο κατάλογος θα ήταν ίσως πιο αντικειμενικός αν χρησιμοποιούσε τον αριθμό εισιτηρίων και όχι τις εισπράξεις, επειδή λόγω πληθωρισμού αυτομάτως δεν περιέχει παλιότερες ταινίες. Για τους δικούς μας σκοπούς όμως αυτό μας βολεύει, επειδή έτσι έχουμε μια εικόνα της δημοφιλίας των ταινιών τις τελευταίες μόνο δεκαετίες.
Μέσα στις 50 πρώτες από αυτές τις ταινίες, και αν αφήσουμε στην άκρη τις ταινίες κινουμένων σχεδίων, δεν υπάρχει ούτε μία που να μην αφορά υπερήρωες, είτε αυτοί είναι οι Avengers, είτε οι Jedi του Star Wars, είτε ο James Bond και ο Harry Potter. Καμιά από τις 50 πρώτες δεν ασχολείται με καθημερινούς ανθρώπους, με τη μοναδική μερική εξαίρεση του Τιτανικού, που είναι και η μόνη ταινία του καταλόγου που επιζεί από τον προηγούμενο αιώνα. Και ελάχιστες μιλούν για ηρωίδες και όχι ήρωες: βρίσκουμε λ.χ. το Frozen 2, που είναι καρτούν, και την Barbie, βασισμένη στην κούκλα, όχι ακριβώς πραγματικούς χαρακτήρες.
Όλες αυτές οι ταινίες ακολουθούν την ίδια ακριβώς πορεία: γέννηση του ήρωα, κάλεσμα στην περιπέτεια, κάθοδος στον Άδη, νίκη επί των προσωπικών δαιμόνων, επιστροφή και θρίαμβος. Σε όλες τους η όποια θεματική διαφοροποίηση, αυτό που ξεχωρίζει τη μία από την άλλη, χάνεται και γίνεται δευτερεύουσα σε σχέση με την πρωτεύουσα θέση που έχει το πάντα βίαιο ταξίδι του Ήρωα.
Φυσικά και οι ταινίες του Νόλαν ακολουθούν συνειδητά την ίδια δομή, για αυτό και οι ήρωές του είναι τόσο ίδιοι όλοι μεταξύ τους. Η δημοσιογράφος στη συνέντευξη του Νόλαν στο Time παρατηρεί:
Όταν μίλησα με τον Ματ Ντέιμον, τον ρώτησα: Τι σκέφτηκες όταν διάβασες το σενάριο; Και αυτός είπε: Είχε την αίσθηση του Oppenheimer. Υποθέτω ότι αυτό ήταν μια ενσυνείδητη επιλογή. Ο Νόλαν συγκατανεύει και συμπληρώνει ότι ο Οδυσσέας είναι και αυτός ένας καταστροφέας κόσμων όπως και ο Οππενχάιμερ. Ο τελευταίος, στη δική του Περιπέτεια, ανακαλύπτει πρακτικά μόνος του τη βόμβα. Η αναγνώριση του γεγονότος αυτού ήταν η δική του κάθοδος στον κάτω κόσμο. Οι παραλληλισμοί ήταν προφανείς σε μένα όταν αποφάσιζα πώς θα διασκεύαζα την Οδύσσεια.
Αλλά στην πραγματικότητα αυτός ακριβώς είναι και ο Σκοτεινός Ιππότης, ο Μπάτμαν, στον οποίο αναφορά είναι και η πανοπλία του Αγαμέμνονα. Η Οδύσσεια μπορεί να ιδωθεί σαν να ήταν η Περιπέτεια του Φωτεινού ιππότη Οδυσσέα. Το γεγονός ότι όλο το κύριο καστ έχει παίξει σε υπερηρωικές ταινίες βοηθά σε αυτήν την οπτική.
Η Οδύσσεια ακολουθεί τη δομή της τριλογίας του Μπάτμαν, ενός ήρωα που επίσης σπάει, παθαίνει ένα είδος PTSD και μένει κλεισμένος για χρόνια στην έπαυλή του μέχρι να τον τραβήξει έξω η Θεά, δηλαδή η Κατγούμαν, την οποία έπαιζε η Ανν Χάθαγουεϊ, που στην Οδύσσεια παίζει την Πηνελόπη. Παρόμοια, ο Οδυσσέας όταν σπάει καταλήγει να αποκλειστεί για χρόνια στο νησί της Καλυψώς, όπου εκείνη τον γιατροπορεύει δίνοντάς του φάρμακα, άνθη λωτού.
Στο τέλος, στην Επιστροφή του, ο Μπάτμαν καταφέρνει να καταστείλει το κίνημα Occupy, το οποίο καθοδηγεί ο Bane, ένας υπερ-δημαγωγός, υβρίδιο Μουσολίνι και Τσε Γκεβάρα· ο Οδυσσέας εξολοθρεύει τον Joker-Αντίνο και τη συμμορία του, τους Μνηστήρες. Έτσι οι δύο υπερήρωες καταφέρνουν να επιστρέψουν στην ουτοπική τους Πατρίδα, τη liberal Αμερική του Ομπάμα. Και οι δύο επιστρέφουν από το τραύμα τους και, πρακτικά χωρίς βοήθεια, διορθώνουν με βίαιο τρόπο όλα τα κοινωνικά κακά.
Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και το PTSD από το οποίο υποφέρει ο Οδυσσέας, το τραύμα που κουβαλά επειδή θεωρεί τον εαυτό του υπεύθυνο για την παραβίαση του Νόμου του Δία στην καταστροφή της Τροίας. Ο Οδυσσέας και η φαρμακευτική και λογοθεραπευτική αγωγή που εφαρμόζει πάνω του η Καλυψώ δεν μεταδίδουν κάποιο αντιπολεμικό μήνυμα. Αντίθετα, είναι υποχρεωτικό στοιχείο πλοκής, αφού ο ήρωας πρέπει να βρεθεί στον Κάτω Κόσμο και από εκεί να βγει με τη βοήθεια της Θεάς, που εδώ είναι η Καλυψώ.
Ο Οδυσσέας της ταινίας αφηγείται την ιστορία του στην Καλυψώ, όχι στους Φαίακες, όπως στο έπος, και η αφήγηση είναι τμήμα της θεραπείας του, ενδεχομένως και όλη φανταστική. Προσέξτε όμως και το πώς η θεραπεία από την Καλυψώ είναι ένα δομικά διαφορετικό επεισόδιο από την αφήγηση των πεπραγμένων του ήρωα στην αυλή των Φαιάκων, όπως γίνεται στην Οδύσσεια. Στην περίπτωση του έπους, έχουμε ένα καταπληκτικό παραμύθι που αφηγείται ο γνωστός ψεύτης ήρωας στον Αλκίνοο και την αυλή του, στο πρώτο φλάσμπακ στην ιστορία της λογοτεχνίας.
Το ντύσιμο των ενοχών του Οδυσσέα για την απώλεια των συντρόφων του στην ταινία είναι κάτι εντελώς διαφορετικό και εξηγεί γιατί οι Φαίακες και το κωμικό επεισόδιο της συνάντησης του γυμνού Οδυσσέα με τη Ναυσικά λείπουν εντελώς. Η δημιουργική ασάφεια του ποιο κομμάτι είναι αλήθεια και ποιο ψέμα γίνεται πεζό στοιχείο της πραγματικότητας. Μην ξεχνάμε ότι η ταινία ξεκινά με τη φράση An era of apparent magic, που μπορεί να διαβαστεί διττά, είτε ως μια εποχή προφανούς ή πραγματικής μαγείας, είτε ως μια εποχή που νόμιζαν ότι είχε μαγεία, αλλά στην πραγματικότητα…
Γενικά υπάρχουν άπειρες ατελέσφορες, μισοχωνεμένες ή απλώς αδιάφορες ιδέες που είναι άτακτα ριγμένες μέσα στην ταινία, χωρίς οργανική σύνδεση με τα υπόλοιπα περιεχόμενα. Είναι όμως τόσο πολλές που ο καθένας μπορεί εύκολα να βρει ερμηνευτικά νήματα αν θέλει να τα βρει, έστω κι αν αυτά είναι τυχαία και ασύνδετα. Συνέβησαν όλα αυτά που βλέπουμε ή είναι παραισθήσεις; Αδιάφορο, καμία από τις δύο ερμηνείες δεν οδηγεί σε κλείσιμο της ιστορίας, αλλά σε κατάρρευσή της.
Για παράδειγμα, ο Οδυσσέας έπασχε από PTSD όχι επειδή ο ίδιος συμμετείχε στη σφαγή, αλλά επειδή μηχανεύτηκε τον Δούρειο Ίππο. Ο ίδιος δεν σκότωσε κανέναν, αλλά είναι τόσο ευαίσθητος που βυθίστηκε στην κατάθλιψη, μετά από δέκα χρόνια πολέμου, όταν είδε τη σφαγή. Δεν μαθαίνουμε μάλιστα για κανέναν άλλον από τους Αχαιούς, αυτούς που έσφαξαν, βίασαν και πυρπόλησαν, που να έχει το ίδιο πρόβλημα. Ευτυχώς, είτε ήταν αλήθεια όσα είδαμε είτε ψευδαισθήσεις, δεν έχει σημασία, επειδή όταν ο Οδυσσέας θεραπεύεται από την ψυχική του ασθένεια, σφάζει με τη βοήθεια του πιστού του τόξου δεκάδες μνηστήρες χωρίς τύψεις. Μόνο μετά τη σφαγή τον βλέπουμε επιτέλους να χαμογελά ξανά. Βγάζει νόημα;
Το ίδιο συμβαίνει με δεκάδες άλλα προσεκτικά διαλεγμένα στοιχεία, που όμως δεν έχουν καμία απολύτως λογική. Τα κράνη και οι στολές του Οδυσσέα και των συντρόφων του είναι απομιμήσεις των στολών των Πελεσέτ, ίσως δηλαδή των Φιλισταίων, ενός από τους Λαούς της Θάλασσας, όπως τους εικονογράφησαν οι Αιγύπτιοι. Στην ταινία λέγεται ρητά ότι οι Αχαιοί είναι οι Λαοί της Θάλασσας που έφεραν μια εποχή σκότους, το τέλος του πολιτισμού.
Ο Οδυσσέας, σε μια από τις πιο αστείες ατάκες του, λέει ότι η εποχή μας του χαλκού καταρρέει, την ώρα που η εποχή αυτή ονομάστηκε έτσι από τους σύγχρονους αρχαιολόγους, και μάλιστα το λέει από μια Ιθάκη που καθόλου δεν έχει καταστραφεί. Η εισβολή των Λαών της Θάλασσας και το τέλος της εποχής του Χαλκού είναι στοιχεία που μας λέγονται και δεν μας δείχνονται, είναι γεγονότα που δεν φαίνεται πουθενά να συμβαίνουν, ενώ στην Ιθάκη όλα πάνε καλά και ο Οδυσσέας χαμογελά ξανά.
Πέρα από την ιστορική σαλάτα, που είναι δικαίωμα του δημιουργού να παίζει με την ιστορία, το εύρημα δεν βγάζει νόημα, είναι απλώς ένδειξη ότι ο Νόλαν ήθελε να παίξει με τον μεταμοντέρνο τροπισμό Εμείς ήμασταν τα πραγματικά τέρατα. Οι ήρωες έχουν μια σκοτεινή πλευρά, οι Αχαιοί ήταν χειρότεροι από τα τέρατα που πολεμούσαν. Μας το λένε οι ίδιοι. Πολύ κινηματογραφικό.
Ναι, με το εύρημα της μαύρης Ελένης έπεσε διάνα, όπως φαίνεται από τις υστερικές αντιδράσεις της ακροδεξιάς, και μπράβο του Νόλαν. Για ποιο λόγο όμως έπρεπε η Ελένη και η Κλυταιμνήστρα, που στον μύθο ήταν ετεροθαλείς αδελφές, να είναι δίδυμες αδερφές; Ποιο στοιχείο της δράσης ενισχύεται έτσι; Υπήρχαν άραγε δύο ωραίες Ελένες, δύο πιο όμορφες γυναίκες του κόσμου;
Γιατί ο Δούρειος Ίππος θάφτηκε ο μισός στην άμμο, με αποτέλεσμα οι ήρωες που είναι κλεισμένοι μέσα να πνίγονται, σαν από τις ίδιες τους τις αμαρτίες; Ο λόγος είναι η αισθητική αναφορά στον Πλανήτη των Πιθήκων, που έπρεπε σώνει και καλά να μπει κι αυτή κάπου. Ο Νόλαν λέει στη συνέντευξη ότι είχε αυτή την εικόνα στο κεφάλι του από όταν προετοιμαζόταν να σκηνοθετήσει την Τροία το 2004, που τελικά την σκηνοθέτησε ο Βόλφγκανγκ Πέτερσεν. Είχε μια ιδέα που δεν εντάσσεται λογικά στο υπόλοιπο έργο. Δεν πειράζει, την εφάρμοσε ούτως ή άλλως.
Η χρωματική του παλέτα είναι αυθαίρετη, υποτίθεται ότι αναπαριστά τα αισθήματα και την κατάσταση των ηρώων. Η ξασπρισμένη στο φιλμ άμμος του Μαρόκου, τα ηλιασμένα χρώματα στην Πύλο, τα αποκορεσμένα δέρματα ώστε να δίνουν την αίσθηση του πουσαρισμένου ασπρόμαυρου φιλμ, όλα είναι απλώς τεχνικός ναρκισσισμός. Είναι τεχνικές που επιτυγχάνονται πολύ δύσκολα σε φιλμ, αντίθετα με την ψηφιακή εγγραφή. Η χρήση αυτών των ακριβών τεχνικών δημιουργεί μια ψεύτικη, τεχνητή εικόνα.
Ο κόσμος αυτός μπορεί να φαίνεται μεσογειακός σε έναν Αμερικάνο ίσως, αλλά στα δικά μας μάτια κάτι δεν πάει καλά. Δυσκολευτήκαμε πολύ να αναγνωρίσουμε το πολύ οικείο τοπίο της σπηλιάς του Νέστορα στην Πύλο, όπου γυρίστηκε η σκηνή του Πολύφημου, λόγω του έντονου ηλιασμού και των τόσο αλλαγμένων χρωμάτων. Ακόμα χειρότερα, η σκηνή που ο Μενέλαος και ο Τηλέμαχος κυνηγάνε σε ένα ανοιξιάτικο λιοχώραφο κάπου στην Πελοπόννησο είναι θαρρείς γυρισμένη σε στούντιο.
Η αυθεντικότητα είναι ψευδής: η σκηνή θα μπορούσε να είχε γυριστεί αλλού και όχι στην Πύλο, αφού δεν βλέπουμε τα χρώματα της Πύλου. Η σκηνή απλώς δείχνει την υπεροπτική τεχνική αξιοσύνη του συνεργείου του Νόλαν που μπορεί να παίζει με τα χρώματα στο πανάκριβο φιλμ, όχι τη φύση στη μυκηναϊκή Πελοπόννησο.
Τέλος, πού βρίσκονται ο Κουροσάβα και ο Ταρκόφσκι, που ο ίδιος ο Νόλαν είπε ότι τον επηρέασαν σε αυτήν την ταινία; Ο Ταρκόφσκι έπρεπε να ζει σε προσεκτικά προετοιμασμένα πλάνα, με πανταχού παρόν το υγρό στοιχείο, ελαφρά μονόχρωμα σε ψυχρούς τόνους του μπλε ή της σέπιας, που αφήνουν το μάτι του θεατή να πλανηθεί στις λεπτομέρειες.
Η ομοιότητα που συνειδητά επιχείρησε να πετύχει ο Νόλαν καταστρέφεται από το καταιγιστικό μοντάζ. Το μάτι δεν προλαβαίνει να διατρέξει πλάνα που διαδέχονται το ένα το άλλο αστραπιαία. Η κορυφαία ταρκοφσκική σκηνή θα έπρεπε να είναι η βουτηγμένη σε πρωσικό μπλε σκηνή του κάτω κόσμου, με το υγρό στοιχείο να παριστάνεται από το μαύρο αίμα της θυσίας, αν είχε όντως γυριστεί με τον τρόπο του Ταρκόφσκι, αλλά μόνο συγκλονιστική δεν είναι, ίσως να μπορούσαμε να την πούμε και κάπως άβολα κωμική λόγω του βαρύγδουπου ξύλινου διαλόγου.
Όσο για τον Κουροσάβα, αυτός έπρεπε να ζει στην κίνηση, ειδικά στην κίνηση στρατευμάτων, που βρίσκεται σε αντίστιξη με την κίνηση της κάμερας. Και αυτή η αναφορά πάει χαμένη, ο σκηνοθέτης δεν φαίνεται να ξέρει τι θέλει να πει. Ο Νόλαν φαίνεται να θεωρεί ότι η χαοτική, διαρκής κίνηση της κάμερας μπορεί να υποκαταστήσει το προσεκτικό blocking, δηλαδή την τοποθέτηση των ηθοποιών στο πλάνο και την κίνησή τους σε αυτό.
Η υπερκινητικότητα των κάδρων και η ταχύτατη διαδοχή των πλάνων τελικά δημιουργούν το αντίθετο, στατικές, ακίνητες σκηνές, αντί για τις ρέουσες σαν ποτάμι σκηνές του Κουροσάβα. Ειδικά οι σκηνές από την καταστροφή της Τροίας, με το καμένο ξόανο της Αθηνάς και τη σφαγή της ιέρειας της θεάς, κάποια στιγμή θα διδάσκονται στις σχολές κινηματογράφου ως παράδειγμα κούφιου γιγαντισμού προς αποφυγή.
Ακόμα περισσότερο που έτσι υποβαθμίζει και το ωραίο εύρημα της σκηνής: η ιέρεια που άδικα σφάζουν οι Αχαιοί είναι το κομβικό σημείο όλης της ταινίας, το σημείο εκκίνησης του PTSD του Οδυσσέα. Την ιέρεια την παίζει η Zendaya, που παίζει στην υπόλοιπη ταινία και την Αθηνά, τη μόνη θεά που εμφανίζεται στο έργο και την οποία μόνο ο Οδυσσέας μπορεί να δει. Η σκηνή θα μπορούσε να νοηματοδοτεί την apparent magic που είδαμε πιο πριν. Δεν το κάνει, μένει ατελέσφορη, χωρίς συνέχεια.
Η Αθηνά είναι απλώς η Αθηνά, η μόνη θεά που εμφανίζεται, και το γιατί μόνο αυτή και κανένας άλλος θεός μένει τελικά ανεξήγητο, αφού η σκηνή της σφαγής υποβιβάζεται και χάνει την κεντρικότητά της. Ένα σημαντικό θέμα στην ταινία είναι η ξενία, ή ο νόμος του Δία. Όπως λέει ο ίδιος ο Νόλαν, δεν χρησιμοποίησα τον όρο ξενία, επειδή δεν θες να ρίξεις τόσους πολλούς νέους όρους στο κοινό σου.
Πολύ σωστά. Αυτός είναι φαίνεται ο λόγος που τουλάχιστον ανά δεκάλεπτο ακούμε κάποιον χαρακτήρα να μας εξηγεί στα σοβαρά πως αυτό ή το άλλο είναι ο Νόμος του Δία. Είναι το ηθικό δίδαγμα της ταινίας: να φέρεσαι καλά στους επισκέπτες και να μην προσβάλεις τους ξενιστές σου, αλλιώς το Κάρμα θα σε τιμωρήσει.
Λοιπόν, οι liberals, δηλαδή ας πούμε χοντρικά οι υποστηρικτές του κόμματος των Δημοκρατικών, βρήκαν ότι η ταινία είναι ένα πολύ ισχυρό χαστούκι κατά της διεθνούς αντίδρασης. Ο συνήθης λόγος που αναφέρεται είναι ο δικαιωματισμός και η συμπερίληψη. Ωστόσο, όχι λίγες φωνές βρήκαν εξίσου, αν όχι πιο σημαντική, την έμφαση στην ξενία. Εδώ, λχ, ένας βουλευτής των Εργατικών και κάτοχος διδακτορικού στις κλασικές σπουδές, εξηγεί γιατί η ξενία είναι το κυριότερο πολιτικό γνώρισμα της ταινίας, πολύ σημαντικότερο από τη συμπερίληψη:
Όμως η ματιά του Νόλαν πάνω στη ξενία είναι αδιαμφισβήτητα εκσυγχρονισμένη. Στα δικά μου μάτια, μοιάζει με μια αλληγορία για το διεθνές σύστημα κανόνων που κλονίζεται. Είτε πρόκειται για την κρατική κυριαρχία που υπονομεύεται από τη Ρωσία, είτε για το διεθνές δίκαιο της θάλασσας που απειλείται από τη Κίνα, είτε για την περιφρόνηση του Ντόναλντ Τραμπ προς την παγκόσμια πολυμερή συνεργασία σε όλα τα επίπεδα, από το εμπόριο και την άμυνα μέχρι την κλιματική κρίση, η διεθνής τάξη πραγμάτων που βασίστηκε σε κανόνες και δημιουργήθηκε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο βρίσκεται υπό απειλή. Αυτό κι αν είναι αντιπολεμικό μήνυμα.
Η ακρίβεια της μεταφοράς του έπους, για την οποία τόση συζήτηση έγινε, ουδέποτε ήταν ζήτημα, επειδή εξ ορισμού μια ακριβής μεταφορά της Οδύσσειας είναι αδύνατη, κάτι που συζητήθηκε εκτενώς στην Περιφρόνηση του Γκοντάρ. Ανεξάρτητα από τις προθέσεις του σκηνοθέτη, οι θεατές θα δουν στην ταινία ένα σχόλιο για το σήμερα.
Τα κριτήρια αρετής του ομηρικού Οδυσσέα είναι ακριβώς τα αντίθετα από τα liberal κριτήρια: καλός και περήφανος είναι ο άρχοντας που σκοτώνει, διαγουμίζει, βιάζει, αρπάζει δούλους, σκοτώνει με ατιμωτικό και βασανιστικό τρόπο τις δούλες που τον πρόδωσαν, ακόμα και κακομεταχειρίζεται τα ζώα, σφάζοντάς τα ως θυσία στους θεούς και μετά τρώγοντάς τα. Οι ήρωες των ομηρικών επών δεν ήταν απ’ όσο γνωρίζουμε βίγκαν.
Ο Οδυσσέας του Νόλαν είναι ακριβώς το αντίθετο: νοιάζεται για τα θύματα του πολέμου, απαγορεύει την κακομεταχείριση των ξένων, σε αντίθεση με τον Μενέλαο που χαρακώνει την Ελένη, είναι προσεκτικός και αντιμετωπίζει τις γυναίκες με σεβασμό, κανένας από το τσούρμο του δεν εμφανίζεται να βιάζει, παθαίνει PTSD εκεί που έπρεπε να είναι περήφανος για τα κατορθώματά του, ακόμα και αρνείται να φάει τη σούπα με κρέας που του δίνει η Κίρκη, σούπα που ίσως περιέχει έναν σύντροφό του, δεν είναι βέβαιο. Είναι, δηλαδή, ένας στρατιώτης με ήθος, όπως ακριβώς αυτοδιαφημίζονται σήμερα οι στρατοί των ΗΠΑ και του Ισραήλ, και ο Νόλαν είναι ακριβώς τόσο ειλικρινής όσο και οι στρατοί αυτοί.
Ο Οδυσσέας σέβεται τον Νόμο του Δία με θρησκευτική ευλάβεια, γιατί η ξενία της ταινίας είναι τελικά ο Χριστιανικός χρυσός κανόνας του κατά Ματθ. 7:12: κάνε στους άλλους αυτό που θες να σου κάνουν. Η χρήση του χριστιανισμού δεν είναι ξένη στον Νόλαν. Στο Interstellar αφηγείται μια New Age εκδοχή του Χριστιανικού δράματος ως Περιπέτειας του Ήρωα: ο πρωταγωνιστής έχει αρχικά JC, είναι 33 ετών, θυσιάζεται πέφτοντας στον τάφο, τη Μαύρη τρύπα, για να σωθούν οι άλλοι, αλλά ανασταίνεται ανακαλύπτοντας και ευαγγελιζόμενος τη σωτηρία στην αγάπη.
Το γεγονός ότι δεν είναι πραγματικά διασκευή της Οδύσσειας φαίνεται και από την πλήρη έλλειψη χιούμορ. Οι πιο αστείες σκηνές της Οδύσσειας, ο Κανένας που τύφλωσε τον Πολύφημο και η γυμνή εμφάνιση του Οδυσσέα στη Ναυσικά και τα κορίτσια της, δεν υπάρχουν. Δεν είναι τυχαίο: ο Οδυσσέας είναι σαν τον Μπάτμαν, ένας ήρωας που σηκώνει το βάρος των πράξεών του και τις αμαρτίες του κόσμου, ειδικά του Τηλέμαχου, που κατέβηκε στον κάτω κόσμο, δεν γελάει και δεν κάνει σεξ.
Επίσης οι Φαίακες θα ήταν πρόβλημα για έναν παραπάνω λόγο, αφού στο έπος αυτοί έβαλαν το καράβι που τον επέστρεψε στην Ιθάκη. Στην ταινία, όμως, ο Οδυσσέας κάνει αυτό που του λέει η Καλυψώ: σταμάτα τη μάχη, παράδωσε τον έλεγχο και ζήσε. Αυτό είναι ένα άλμα πίστης που δεν έχεις κάνει ως τώρα, Οδυσσέα. Ένα λουθηρανικό άλμα πίστης στην Οδύσσεια!
Τελικά, ο Οδυσσέας κάνει το άλμα πίστης, ξαπλώνει πάνω στη σχεδία του με τα χέρια ανοιγμένα, σαν εσταυρωμένος, και ο Ποσειδώνας με τη θεία χάρη του τον στέλνει πίσω στην πατρίδα. Αυτό το άλμα πίστης είναι και η μόνη ελπίδα για όλους μας, είτε μιλάμε για μια Τραμπική, παράλογη Αμερική, όπως σε αυτήν την ταινία, είτε για έναν κόσμο με την κλιματική κρίση να έχει αρχίσει να βγαίνει εκτός ελέγχου, όπως στο Interstellar, είτε για μια Αμερική με τα πλήθη να έχουν εντελώς τρελαθεί και να απαιτούν το αδύνατο, όπως στον Σκοτεινό Ιππότη που καταστέλλει το Occupy.
Το αρχέτυπο του Οδυσσέα, η εικόνα της επιστήμης και της ευφυΐας που επηρέασε τον Διαφωτισμό, έκανε λάθος, το ίδιο λάθος που έκανε και ο Οππενχάιμερ: ήταν υπερβολικά έξυπνος. Η κατά Νόλαν λύση για τα προφανή αδιέξοδα της liberal Δύσης δεν είναι ούτε περισσότερη εξυπνάδα από τις ελίτ, ούτε φυσικά κάποιου τύπου δημοκρατία. Η λύση είναι μια βίαιη μεν, μυημένη δε ηγεσία, που αποδέχεται την κατάσταση: οι ηγέτες μας χρειάζεται να αναγνωρίσουν τα λάθη τους και να αλλάξουν τα πάντα, ώστε τα πάντα να μείνουν τα ίδια. Έτσι θα επιστρέψουμε όλοι μαζί στην ανύπαρκτη ουτοπία για την οποία νοιώθουμε νόστο, την πατρίδα μας, την Αμερική του Ομπάμα.
Να σημειώσουμε επίσης ότι η εικόνα του υπερήρωα-εσταυρωμένου είναι ένα κουρασμένο κλισέ στα υπερηρωικά μπλοκμπάστερ. Οι υπερήρωες πολύ συχνά εμφανίζονται στον ρόλο του εσταυρωμένου, του αίροντος τις αμαρτίες του κόσμου· το έχουν κάνει ο Σούπερμαν, ο Σπάιντερμαν, ο Γούλβεριν, ο Μπάτμαν, γιατί όχι και ο Οδυσσέας;
Φυσικά όλα αυτά, οι θρησκευτικές αναφορές, το Ταξίδι του Ήρωα, η πολιτική θεολογία, δεν είναι παρά ρηχές και πρόχειρες αναφορές αρχετύπων που έχουν ήδη χρησιμοποιηθεί κατά κόρον και είναι οικείες στον θεατή, με σκοπό να προσθέσουν ένα ψεύτικο βάθος στην αφήγηση. Ο Νόλαν είναι ο βασιλιάς του ψευδοδιανοουμενίστικου υπερηρωικού μπλοκμπάστερ. Και τα μπλοκμπάστερ έχουν τη δική τους πολιτισμική λογική, αυτήν του κεφαλαίου.
Ο Μπάτμαν-Οδυσσέας είναι ένας άρχοντας, δηλαδή ένας σύγχρονος πολιτικός, στρατιωτικός ή πλούσιος. Στην ταινία μπορεί να εμφανίζονται μια μαύρη γυναίκα σε διπλό βασιλικό και ανυπότακτο ρόλο και ένας τρανς άντρας σε ρόλο πιστού και ηρωικού ξαδέρφου του Οδυσσέα, αλλά είναι γενικά αόρατες οι κατώτερες τάξεις, με τη μοναδική εξαίρεση της δούλης της Πηνελόπης που προδίδει την κυρά της, όπως οι μάζες προδίδουν τη δημοκρατία στον Σκοτεινό Ιππότη.
Ο Όμηρος βάζει τις δούλες που πήγαν με τους Μνηστήρες να έχουν ατιμωτικό και βασανιστικό θάνατο από τα χέρια του Τηλέμαχου, αλλά ο Νόλαν λέει ότι αναγκάστηκε να κόψει αυτή τη σκηνή λόγω του πόσο μισογυνική ήταν. Οι επιλεκτικές λίμπεραλ ευαισθησίες βλέπουν τις μαύρες γυναίκες, αλλά δεν βλέπουν τις δούλες, ένα είδος αντίστροφης intersectionality.
Ο Μεγάλος άνδρας, ο Ήρωας που καταφέρνει να αλλάζει το πεπρωμένο του, είναι το βασικό μοτίβο όλων των υπερηρωικών ταινιών. Αυτός είναι και ο ήρωας του αναρχοκαπιταλισμού της Άυν Ραντ, ο ευγενής και ανώτερος καπιταλιστής που δημιουργεί την τεχνολογία, άρα και την ιστορία. Αυτοί είναι και οι υπερήρωες όπως ο Μπρους Γουέιν, ο Μπάτμαν, ή ο Iron Man, ο Τόνυ Σταρκ, αμφότεροι έμποροι όπλων.
Αυτή εξάλλου είναι και η αυτοσυνείδηση του Τραμπ, ενώ οι οπαδοί του Έλον στην Αμερική τον αποκαλούν χαϊδευτικά Άιρον Μαν. Η αυθόρμητη μυθολογία της εποχής μας μοιάζει σε αυτό με την αυθόρμητη μυθολογία της μυκηναϊκής εποχής: η ιστορία ανήκει στους κυρίαρχους.
Με όλη την ορατότητα μειονοτήτων και τη συμπερίληψη, η κατά Νόλαν Οδύσσεια είναι ένα έπος των κυρίαρχων υπερηρώων του σήμερα, αυτών που πάσχουν από τύψεις για όσα τους ανάγκασαν να κάνουν οι αντικειμενικές συνθήκες, ή οι όμοιοί τους, ο Αγαμέμνονας ή, γιατί όχι, ο Τραμπ. Είναι αδιάφορο ότι, παρά τα λεγόμενα της ταινίας, PTSD δεν παθαίνουν οι στρατηγοί αλλά μόνο οι φαντάροι, αφού η ταινία δεν ασχολείται ουσιαστικά με τους δεύτερους, εκτός όταν αμφισβητούν τον Οδυσσέα.
Οι επιλεκτικές λίμπεραλ ευαισθησίες δεν περιλαμβάνουν το ότι τα γυρίσματα έγιναν στη Δυτική Σαχάρα, που σύμφωνα με τον ΟΗΕ και το διεθνές δίκαιο θεωρείται μη αυτοδιοικούμενο ή υπό κατοχή έδαφος. Η περιοχή προσαρτήθηκε από το Μαρόκο το 1975 και το γύρισμα έγινε σε συμφωνία και με κίνητρα που έδωσε το τελευταίο. Είναι κάπως σαν να γύρισε την ταινία στην κατεχόμενη Κύπρο, παίρνοντας άδεια και χρηματοδότηση από τουρκικές αρχές.
Και βέβαια ο Νόλαν στην καριέρα του έχει πολύ προσεκτικά αποφύγει κάθε αναφορά στη Μέση Ανατολή και στο Ισραήλ. Ποτέ δεν έχει συμμετάσχει στις πολλές ανοιχτές επιστολές ανθρώπων του Χόλυγουντ για το ζήτημα, ποτέ δεν έχει κάνει σχετικές δηλώσεις παρά την προφανή πολιτική του στάση: σκεφτείτε, γιατί η Τροία σε καμιά περίπτωση δεν μας αφήνει να την παραλληλίσουμε με τη Γάζα, παρά το μεσογειακό ή μεσανατολικό τοπίο, παρά τη συνάφεια του θέματος και της περιοχής, την αναφορά στους Πελεσέτ, δηλαδή τους Φιλισταίους, δηλαδή τους Παλαιστίνιους, παρά την ολική καταστροφή της Τροίας και τον φόνο αμάχων;
Επειδή έγινε συνειδητή προσπάθεια να μην υπάρχουν πραγματικές αναφορές στη Γάζα, να μην υπάρχουν αναφορές γενικά στον ιμπεριαλιστικό πόλεμο. Αλλά φτάνει με τη μιζέρια, ας σταματήσουμε τη χυδαία αντι-ιμπεριαλιστική προπαγάνδα με την ξύλινη γλώσσα και ας βυθιστούμε στην ποίηση της ταινίας.
Ο Ήρωας λοιπόν γύρισε από τον κάτω κόσμο, διόρθωσε τα σφάλματά του και έσφαξε 108 μνηστήρες βρίσκοντας ξανά το χαμόγελό του. Αμέσως μετά αφήνει το βασίλειο στα χέρια του Τηλέμαχου, ενός κάπως βουτυρομπεμπέ που τον ενηλικίωσε η μνηστηροφονία. Φεύγοντας προς τη Δύση, για να τιμήσουν τους νεκρούς, ή κάτι τέτοιο, ο Οδυσσέας και η πιστή Πηνελόπη θα μας φιλέψουν και με τον πιο πεζό, αντι-ποιητικό, ξύλινο διάλογο που έχει ακουστεί στο σινεμά από την εποχή του πιο επιθετικού σοσιαλιστικού ρεαλισμού:
Οδυσσέας: Ο Τηλέμαχος θα γίνει βασιλιάς. Εμείς θα πάμε στην άγνωστη Δύση… μαζί.
Πηνελόπη (δακρυσμένη από ευτυχία): Πάρε το πιο γρήγορο πλοίο σου… και το καλύτερο πλήρωμα… και πάμε για τον ορίζοντα.
Οδ: Κυνηγώντας τον ήλιο που δραπετεύει…
Πην: Γιατί όλες οι ιστορίες θα γίνουν τραγούδια;
Οδ: Επειδή τα τραγούδια θα είναι αυτό που θα έχουν να θυμούνται αυτοί από μας που μπορούσαν να γράψουν. [Μάλλον το ανάποδο ήθελε να πει εδώ, αυτοί που ΔΕΝ μπορούν να γράψουν, τρέχα γύρευε, δεν είναι η μόνη μπαρούφα που λέγεται.]
Πηνελόπη (με βλέμμα στραμμένο στον Μπατ-Οδυσσέα): Ο πολιτισμός θα ακμάσει ξανά!
Μπατ-Οδυσσέας: Μια νέα αυγή θα χαράξει πάνω από έναν σπασμένο κόσμο. Και τα λάθη μας, για μια ακόμα φορά, θα ξεχαστούν. (Απειλητικές εικόνες από το άγαλμα της Αθηνάς στην Τροία να καίγεται και να πέφτει).
Ο Κρίστοφερ Νόλαν παίρνει θέση αμέσως, και το κάνει με όρους του πολιτισμικού πολέμου που διεξάγεται στον αγγλοσαξονικό κόσμο για την παρακμή του πολιτισμού.
Το σύγχρονο μπλοκμπάστερ είναι στην πραγματικότητα μια μονοκαλλιέργεια του μονομύθου.
Η Οδύσσεια ως μπλοκμπάστερ ανοίγει με εικόνες και ρυθμό που τραβούν αμέσως το βλέμμα.
Πηγή περιεχομένου: in.gr
