Η επιστροφή 80.000 αντικειμένων από αυτόχθονες κοινότητες φέρνει στο προσκήνιο μια από τις πιο αμφισβητούμενες συλλογές των Μουσείων του Βατικανού. Πρόκειται για ιερά κειμήλια, ταφικά αντικείμενα και αναπαραστάσεις προγόνων που, όπως αναφέρεται, αποκτήθηκαν κυρίως μέσω καθολικών ιεραποστόλων.
«Ο Πάπας Λέων ΙΔ΄ θα μπορούσε να αλλάξει τα πράγματα. Μπορεί και πρέπει να αναλάβει δράση»
Επισήμως, πολλά από τα αντικείμενα αυτά παρουσιάζονται ως «δώρα» προς την Καθολική Εκκλησία. Όμως, έναν αιώνα μετά τη δημιουργία της συλλογής, ιστορικοί και εκπρόσωποι αυτόχθονων λαών αμφισβητούν τις συνθήκες υπό τις οποίες αποκτήθηκαν και ζητούν την επιστροφή τους στις κοινότητες προέλευσης.
Όπως αναφέρει η δημοσιογράφος Τζοάνα Μούρχεντ σε εκτενές ρεπορτάζ της στον Guardian, το θέμα αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα καθώς το Βατικανό ετοιμάζεται να γιορτάσει τα 400 χρόνια από τον καθαγιασμό της Βασιλικής του Αγίου Πέτρου. Την ίδια ώρα, ωστόσο, αποφεύγει να προβάλει τη συμπλήρωση ενός αιώνα από τη δημιουργία του Εθνολογικού Μουσείου του.
Μια συλλογή που οι περισσότεροι επισκέπτες αγνοούν
Η Μούρχεντ επισκέφθηκε το Anima Mundi, όπως ονομάζεται πλέον το πρώην Εθνολογικό Μουσείο του Βατικανού, και διαπίστωσε ότι πρόκειται για έναν χώρο που ελάχιστοι επισκέπτες επιλέγουν να δουν από κοντά.
Ενώ χιλιάδες άνθρωποι περιμένουν επί ώρες για να μπουν στην Καπέλα Σιστίνα και στις Αίθουσες του Ραφαήλ, η συγκεκριμένη συλλογή, που βρίσκεται σε υπόγειο χώρο κοντά στην κεντρική είσοδο, παραμένει σχεδόν άδεια.
Κι όμως, τα εκθέματά της αφηγούνται ιστορίες πολιτισμών από την Αφρική, την Ασία, την Αμερική και την Ωκεανία.
Στις προθήκες της υπάρχουν ξυλόγλυπτα των Εμπερά από τον Παναμά και την Κολομβία, που απεικονίζουν προστατευτικά πνεύματα και προγόνους, αλλά και μια μορφή κροκοδείλου από την Παπούα Νέα Γουινέα, η οποία συνδέεται με τη δημιουργία του κόσμου.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν γλυπτά από την Κεντρική Αφρική που κατασκευάζονταν μετά τον θάνατο παιδιών. Οι μητέρες τα φρόντιζαν, τα έπλεναν και τα τάιζαν, πιστεύοντας ότι μέσα τους διατηρούσαν το πνεύμα του παιδιού που είχαν χάσει.
Η συλλογή περιλαμβάνει επίσης ταφικούς στύλους από τη Μαδαγασκάρη, μια πολυνησιακή λειψανοθήκη και ένα γλυπτό των Αζτέκων που απεικονίζει τον Κετσαλκοάτλ, τη θεότητα με τη μορφή φτερωτού φιδιού.
Ανάμεσα στα εκθέματα βρίσκεται και ένα λίθινο εργαλείο από τη Νότια Αφρική, ηλικίας περίπου δύο εκατομμυρίων ετών, το οποίο θεωρείται το αρχαιότερο αντικείμενο των Μουσείων του Βατικανού.
Πώς συγκεντρώθηκαν χιλιάδες αντικείμενα στη Ρώμη
Η δημιουργία της συλλογής συνδέεται με μια μεγάλη έκθεση που διοργάνωσε ο Πάπας Πίος ΙΑ΄ το 1925, με στόχο να προβάλει την παγκόσμια παρουσία της Καθολικής Εκκλησίας.
Για τις ανάγκες της, ιεραπόστολοι από διάφορες περιοχές του κόσμου κλήθηκαν να στείλουν στη Ρώμη πολιτιστικά και θρησκευτικά αντικείμενα των κοινοτήτων στις οποίες δραστηριοποιούνταν.
Η έκθεση προσέλκυσε περίπου ένα εκατομμύριο επισκέπτες και διήρκεσε έναν χρόνο. Όταν ολοκληρώθηκε, πολλά από τα αντικείμενα δεν επέστρεψαν ποτέ στους τόπους προέλευσής τους.
Τον Νοέμβριο του 1926 αποτέλεσαν τη βάση για τη δημιουργία του Εθνολογικού Μουσείου του Βατικανού, το οποίο στεγάστηκε αρχικά στο Παλάτι του Λατερανού. Το 1973 μεταφέρθηκε στα Μουσεία του Βατικανού, ενώ το 2019 μετονομάστηκε σε Anima Mundi, δηλαδή «Ψυχή του Κόσμου».
Σύμφωνα με τη Μούρχεντ, παρά τη σημασία της εκατονταετηρίδας, το Βατικανό δεν φαίνεται διατεθειμένο να την αναδείξει. Μάλιστα, πηγή από το εσωτερικό του ανέφερε στον Guardian ότι έχει αποφασιστεί να κρατηθούν χαμηλοί τόνοι γύρω από τη συγκεκριμένη επέτειο.
«Δεν είναι απλώς αντικείμενα, είναι πρόγονοι»
Το βασικό ερώτημα αφορά τον τρόπο με τον οποίο αποκτήθηκαν αυτά τα κειμήλια.
Οι καθολικοί ιεραπόστολοι διέθεταν σημαντική πολιτική, κοινωνική και θρησκευτική επιρροή σε κοινότητες που συχνά βρίσκονταν σε εξαιρετικά ευάλωτη θέση. Γι’ αυτό και η παρουσίαση των αντικειμένων ως οικειοθελών δωρεών προκαλεί αμφισβητήσεις.
Η ιστορικός τέχνης Γκλόρια Μπελ, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο ΜακΓκίλ του Μόντρεαλ και συγγραφέας του βιβλίου Eternal Sovereigns: Indigenous Artists, Activists, and Travelers Reframing Rome, χαρακτηρίζει τη συλλογή «ανησυχητική αποικιοκρατική συλλογή».
Μιλώντας στον Guardian, υποστηρίζει ότι έχει εντοπίσει στοιχεία σύμφωνα με τα οποία ιεραπόστολοι λεηλάτησαν τάφους στον Καναδά προκειμένου να εξασφαλίσουν αντικείμενα για την έκθεση του 1925.
Για την ίδια, η αντίληψη ότι όλα τα εκθέματα ήταν δώρα δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.
«Αυτά είναι πολιτιστικά κειμήλια, όχι απλώς εκθέματα. Είναι πρόγονοι και, όταν απομακρύνθηκαν, οι δεσμοί διακόπηκαν», επισημαίνει.
Η Μπελ, η οποία έχει καταγωγή από τον αυτόχθονα λαό των Μετίς του Καναδά, επικρίνει επίσης τον τρόπο παρουσίασης της συλλογής.
Όπως εξηγεί, οι επισκέπτες δεν ενημερώνονται επαρκώς για την ιστορική δράση των ιεραποστόλων και τις συνέπειές της στους αυτόχθονες πληθυσμούς.
Ιδιαίτερη αναφορά κάνει στη βίαιη καταστολή της πολιτιστικής ταυτότητας των Πρώτων Εθνών, των Μετίς και των Ινουίτ στον Καναδά, την οποία συνδέει με τις γενοκτονικές πρακτικές των καθολικών ιεραποστολών.
Παράλληλα, επισημαίνει ότι ήδη από την πρώτη έκθεση του 1925, οι ιεραπόστολοι παρουσίαζαν τους προγόνους των αυτοχθόνων ως «τρόπαια του Πάπα». Κατά την εκτίμησή της, η ίδια αντίληψη εξακολουθεί να αποτυπώνεται στον τρόπο έκθεσης των αντικειμένων.
Το Βατικανό αρνήθηκε να παραχωρήσει συνέντευξη στον Guardian για το θέμα.
Οι πρώτες επιστροφές και η συγγνώμη του Πάπα Φραγκίσκου
Παρά τις αντιδράσεις, ορισμένα αντικείμενα έχουν ήδη επιστραφεί στις χώρες και στις κοινότητες από τις οποίες προέρχονται.
Το 2022 επαναπατρίστηκαν τρεις περουβιανές μούμιες, ενώ το 2025 το Βατικανό επέστρεψε στον Καναδά ένα καγιάκ των Ινουβιαλούιτ και ακόμη 61 αντικείμενα.
Η τελευταία αυτή κίνηση πραγματοποιήθηκε τρία χρόνια μετά τη δημόσια συγγνώμη του Πάπα Φραγκίσκου προς τους αυτόχθονες λαούς του Καναδά για τον ρόλο της Καθολικής Εκκλησίας στο σύστημα οικοτροφείων, μέσω του οποίου χιλιάδες παιδιά απομακρύνθηκαν από τις οικογένειές τους και υποβλήθηκαν σε πρακτικές βίαιης αφομοίωσης.
Ωστόσο, για την Μπελ, οι επιστροφές αυτές αποτελούν μόνο ένα μικρό μέρος όσων πρέπει να γίνουν.
Η ιστορικός εκφράζει την ελπίδα ότι ο Πάπας Λέων ΙΔ΄, ο οποίος έχει εργαστεί επί χρόνια ως ιεραπόστολος στο Περού, θα αντιμετωπίσει το ζήτημα με μεγαλύτερη ευαισθησία.
Ένα επιπλέον εμπόδιο είναι το ιδιαίτερο νομικό καθεστώς του Βατικανού, το οποίο, ως κυρίαρχο κράτος, υπόκειται στη δική του νομοθεσία.
Αντίθετα, στις Ηνωμένες Πολιτείες υπάρχει από το 1990 ειδικό νομικό πλαίσιο που προβλέπει διαδικασίες επιστροφής ανθρώπινων λειψάνων και πολιτιστικών αντικειμένων στους αυτόχθονες πληθυσμούς.
Οι αντιδράσεις είχαν ξεκινήσει ήδη από το 1925
Η συζήτηση για την προέλευση των αντικειμένων δεν είναι καινούργια.
Όπως υπενθυμίζει η Μούρχεντ, ήδη κατά τη διάρκεια της έκθεσης του 1925 υπήρχαν άνθρωποι που αμφισβητούσαν την ηθική της διοργάνωσης.
Ανάμεσά τους ήταν ο Άντονι Μάρτιν Φερνάντο, ένας Αβορίγινας ακτιβιστής από την Αυστραλία, ο οποίος είχε ταξιδέψει στην Ευρώπη για να καταγγείλει τη μεταχείριση του λαού του.
Ο Φερνάντο βρέθηκε στη Ρώμη και μοίραζε ενημερωτικά φυλλάδια στους επισκέπτες της έκθεσης, διαμαρτυρόμενος για τις συνθήκες υπό τις οποίες οι αυτόχθονες λαοί έχαναν την πολιτιστική τους κληρονομιά.
Αξιοσημείωτο είναι ότι ο ίδιος ήταν αφοσιωμένος καθολικός, όπως και αρκετοί από όσους έχουν ασκήσει κριτική στη συλλογή κατά τη διάρκεια του τελευταίου αιώνα.
Μια επέτειος που φέρνει το Βατικανό αντιμέτωπο με το παρελθόν του
Εκατό χρόνια μετά τη δημιουργία του Εθνολογικού Μουσείου, το ζήτημα δεν περιορίζεται στην ιστορική αξία των εκθεμάτων ή στον τρόπο παρουσίασής τους.
Αφορά κυρίως το ποιος έχει το δικαίωμα να κατέχει αντικείμενα που για ορισμένες κοινότητες δεν είναι έργα τέχνης, αλλά αναπόσπαστα στοιχεία της θρησκευτικής, πολιτιστικής και οικογενειακής τους ταυτότητας.
Για την Γκλόρια Μπελ, η συμπλήρωση ενός αιώνα θα μπορούσε να αποτελέσει αφορμή για μια ουσιαστική αλλαγή στη στάση της Καθολικής Εκκλησίας.
Η ίδια χαρακτηρίζει την έκθεση του 1925 και το μουσείο που δημιουργήθηκε στη συνέχεια «μνημείο της παπικής απληστίας», καλώντας τον σημερινό Πάπα να αναλάβει πρωτοβουλίες.
«Ο Πάπας Λέων ΙΔ΄ θα μπορούσε να αλλάξει τα πράγματα. Μπορεί και πρέπει να αναλάβει δράση», τονίζει.
Το ερώτημα που αναδεικνύεται μέσα από το ρεπορτάζ του Guardian είναι αν το Βατικανό θα επιλέξει να επανεξετάσει την προέλευση της συλλογής και να προχωρήσει σε νέες επιστροφές ή αν χιλιάδες αντικείμενα με βαθιά σημασία για τους αυτόχθονες λαούς θα εξακολουθήσουν να εκτίθενται μακριά από τις κοινότητες στις οποίες ανήκουν.
