Η φροντίδα και εργασία στην Ελλάδα αναδεικνύει έντονες ανισότητες ανάμεσα σε γυναίκες και άντρες, με τις οικογενειακές υποχρεώσεις να επηρεάζουν διαφορετικά την καθημερινότητα και την επαγγελματική πορεία τους. Αυτό δείχνουν τα στοιχεία έρευνας που συνδέεται με εκδήλωση για το ζήτημα.
Θεωρητικά, η φροντίδα των οικείων προσώπων —του παιδιού, των ηλικιωμένων γονιών, του πάσχοντα συγγενή— είναι κάτι που γίνεται με την καρδιά. Η λέξη «υποχρέωση» δίπλα στη λέξη «φροντίδα» μοιάζει να ξενίζει, αφού αν δεν φροντίσουμε εμείς οι ίδιοι τα αγαπημένα μας πρόσωπα, ποιος θα το κάνει; Και ποιος θα φροντίσει μετά για εμάς, αν όχι οι δικοί μας άνθρωποι;
Το ίδιο παράταιρη μοιάζει η έκφραση «οικονομία της φροντίδας». Αν η φροντίδα συνδέεται με την αγάπη, το νοιάξιμο και τη στοργή, είναι δύσκολο να αποτιμηθεί σε χρήμα. Ωστόσο, σε επίπεδο υπηρεσιών η φροντίδα αγοράζεται και πουλιέται, παρέχεται και προσφέρεται, με ή χωρίς αντίτιμο, κοστίζει και παράγει. Σε ένα κράτος πρόνοιας η φροντίδα των πολιτών, με την έννοια των υποστηρικτικών υπηρεσιών για παιδιά, ηλικιωμένους και χρονίως πάσχοντες, είναι πρωτίστως ευθύνη της πολιτείας. Γι’ αυτό άλλωστε πληρώνουμε φόρους, εισφορές και κρατήσεις από τον μισθό μας.
Στην ελεύθερη αγορά, οι υπηρεσίες φροντίδας συνιστούν ένα ευρύ πεδίο οικονομικής δραστηριότητας, που περιλαμβάνει από οργανωμένες δομές έως μια μεγάλη γκρίζα ζώνη υποαμοιβόμενης και ημι-ανασφάλιστης ή μαύρης εργασίας. Στον αναπτυσσόμενο κόσμο, και όχι μόνο, η οικονομία της φροντίδας είναι κυρίως άτυπη και μη αμειβόμενη, ενώ σχεδόν αυτονόητα αφορά πρωτίστως τις γυναίκες.
Η φροντίδα στην οικογένεια μοιράζεται, θεωρητικά, ανάμεσα στα μέλη της. Ωστόσο, ακόμη και σε χώρες που πρωτοπορούν στην ισότητα των φύλων, όπως η Σουηδία, οι γυναίκες αφιερώνουν 29% περισσότερο χρόνο σε μη αμειβόμενες εργασίες: 220 λεπτά ημερησίως έναντι 171, σύμφωνα με παλαιότερη έρευνα του ΟΟΣΑ. Στην ίδια έρευνα διαπιστώθηκε ότι σε 23 ευρωπαϊκές χώρες οι γυναίκες ξοδεύουν κατά μέσο όρο 262 λεπτά τη μέρα, σχεδόν τεσσεράμισι ώρες, σε μη αμειβόμενη εργασία, 83% ή δύο ώρες περισσότερες από ό,τι οι άντρες. Η εργασία φροντίδας αποτελεί το μεγαλύτερο μέρος της απλήρωτης δουλειάς.
Στην Ελλάδα, η ψαλίδα στην απλήρωτη εργασία γυναικών και ανδρών φτάνει το 173%, το δεύτερο υψηλότερο ποσοστό μετά την Πορτογαλία (242%).
Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα της ΕΛΣΤΑΤ, ο ένας στους τρεις εργαζόμενους στην Ελλάδα δυσκολεύεται να συνδυάσει την εργασία με τις οικογενειακές υποχρεώσεις φροντίδας των παιδιών ή εξαρτώμενων ενηλίκων. Με αυτό ακριβώς το θέμα ασχολείται η εκδήλωση «Φροντίδα και Εργασία» που πραγματοποιείται στο WHEN Hub (Σωκράτους 29, Αθήνα), την Τετάρτη 4 Νοεμβρίου, από τις 18.00 έως τις 20.00.
Την εκδήλωση συνδιοργανώνει ο οργανισμός για την επαγγελματική ενδυνάμωση των γυναικών WHEN. Ο έτερος φορέας είναι η Challedu (από το Challenge και Education), μη κερδοσκοπικός οργανισμός που εστιάζει στην έρευνα και την ανάπτυξη εκπαιδευτικών και κοινωνικών παιχνιδιών.
Οι δύο οργανισμοί συμμετείχαν στο ευρωπαϊκό έργο CAREdiZO, μαζί με εταίρους από τρεις ακόμη χώρες της ΕΕ: Κύπρο, Βουλγαρία και Λιθουανία. Στόχος του έργου είναι η εξάλειψη του έμφυλου χάσματος στην κατανομή της φροντίδας, μέσα από την ενίσχυση οργανισμών και επιχειρήσεων με καινοτόμα ψηφιακά εργαλεία κατάρτισης και δικτύωσης. Στην Ελλάδα, η έμφαση δίνεται στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις (Μμε), οι οποίες αποτελούν τον μεγαλύτερο εργοδότη, καλύπτοντας σχεδόν το 85% των θέσεων εργασίας.
Στο πλαίσιο του έργου πραγματοποιήθηκε έρευνα σε δείγμα περίπου 100 εργαζομένων, για το πώς κατανέμονται οι ευθύνες φροντίδας μεταξύ ανδρών και γυναικών. Τα αποτελέσματα είναι εξαιρετικά διαφωτιστικά, καθώς καταγράφουν τάσεις που «ξεφεύγουν» από τα ραντάρ της ΕΛΣΤΑΤ. Από τους συμμετέχοντες στην έρευνα, το 85,1% απάντησε ότι έχει ευθύνες φροντίδας.
Από όσους έχουν ευθύνες φροντίδας παιδιών, τα ποσοστά είναι σχετικά μοιρασμένα: το 60% είναι γυναίκες και το 40% άντρες. Το ίδιο ισχύει και για τη φροντίδα μελών της οικογένειας με αναπηρία ή χρόνια ασθένεια: το 55,6% είναι γυναίκες και το 44,4% άνδρες.
Όταν η έρευνα φτάνει στη φροντίδα των ηλικιωμένων γονέων, τα ποσοστά αλλάζουν: το 81,8% είναι γυναίκες και μόνο το 18,2% άντρες.
Τέλος, η φροντίδα βρεφών και νηπίων πέφτει 100% σε γυναικείους ώμους.
Η πλειονότητα των συμμετεχόντων στην έρευνα (89,2%) δήλωσε ότι έχει σύζυγο ή σύντροφο. Κανένας άνδρας δεν δήλωσε αποκλειστικός φροντιστής, σε αντίθεση με το 10,3% των γυναικών. Το 41,7% των γυναικών απάντησε ότι έχει τον κύριο ρόλο στην φροντίδα, έναντι του 8% των ανδρών.
πηγή: CAREdiZO
Η παροχή φροντίδας επηρέασε σημαντικά τις επαγγελματικές επιλογές για το 60,4% των γυναικών, έναντι μόλις 20% των ανδρών.
Ωστόσο, οι άνδρες θεωρούν ότι η παροχή φροντίδας επηρέασε ως ένα βαθμό την επαγγελματική τους σταδιοδρομία σε ποσοστό 56%, έναντι 27,1% των γυναικών. Με άλλα λόγια, οι άντρες, παρότι αφιερώνουν λιγότερες ώρες και αναλαμβάνουν λιγότερα καθήκοντα φροντίδας, θεωρούν ότι κάνουν «θυσίες» σε πολύ μεγαλύτερο ποσοστό από ό,τι οι γυναίκες.
Μόλις το 12% των γυναικών θεωρεί ότι οι ευθύνες φροντίδας δεν επηρέασαν την επαγγελματική του σταδιοδρομία, έναντι 25% των ανδρών.
Μια άλλη διαφορά αφορά το πώς αντιλαμβάνονται τον ρόλο τους οι άντρες και πώς οι γυναίκες. Μόλις το 41,7% των γυναικών θεωρεί ότι οι ευθύνες κατανέμονται εξίσου μεταξύ των συντρόφων. Το ίδιο πιστεύει το 68% των ανδρών, φανερώνοντας ένα σαφές χάσμα στις αντιλήψεις των δύο φύλων για το τι σημαίνει ισότητα.
Σχεδόν για μία στις δύο γυναίκες, οι ώρες που αφιερώνουν στη φροντίδα των άλλων ισοδυναμούν με δεύτερη δουλειά: το 18,7% αφιερώνει από 31 έως 40 ώρες την εβδομάδα, έναντι μόλις 4% των ανδρών.
Η μία στις τέσσερις γυναίκες (25%) δουλεύει υπερωρίες φροντίζοντας παιδιά, γονείς ή συγγενείς, αφιερώνοντας πάνω από 40 ώρες την εβδομάδα. Για τους άνδρες το αντίστοιχο ποσοστό είναι 12%.
Το 96,6% των γυναικών και το 85,7% των ανδρών θεωρούν ότι δεν κατανέμονται ισόποσα οι ευθύνες φροντίδας.
Το 93,1% θεωρεί ως βασική αιτία της άνισης κατανομής τα κοινωνικά πρότυπα και τις παραδοσιακές αντιλήψεις.
Δεύτερος πιο συχνός παράγοντας είναι η έλλειψη υποστηρικτικών δομών (72,4%). Το 37,9% των ερωτώμενων κατονόμασε τους χαμηλούς μισθούς και τα μικρά εισοδήματα, ενώ το 35,6% θεωρεί πως πρόκειται για ζήτημα προσωπικής επιλογής.
Στην ερώτηση για τις αλλαγές που θα βοηθούσαν ώστε να επιτευχθεί μια πιο ισότιμη κατανομή των ευθυνών φροντίδας, η πλειοψηφία των συμμετεχόντων στην έρευνα (79,3%) υπογράμμισε την ανάγκη οικονομικά προσιτών υπηρεσιών φροντίδας και περισσότερων επιλογών ευέλικτης εργασίας και για τα δύο φύλα (71,3%).
Η ενθάρρυνση των ανδρών να αναλάβουν σε μεγαλύτερο βαθμό ρόλους φροντίδας αποτέλεσε επίσης συχνή απάντηση (67,8%), όπως και η ανάγκη υποστηρικτικών πολιτικών στο εργασιακό περιβάλλον (66,7%), οι πολιτικές εξίσωσης των γονικών αδειών (65,5%) και η ύπαρξη διαθέσιμων υπηρεσιών φροντίδας (60,9%). Τις εκστρατείες κοινωνικής ευαισθητοποίησης για την προώθηση της ισότιμης κατανομής της φροντίδας επέλεξε ως απάντηση το 57,5%.
