Η λαχτάρα για τρυφερότητα και η δίψα για σκληρότητα μπορεί να πηγάζουν από την ίδια πληγή, λέει στο ο σκηνοθέτης της ταινίας «Oasis», Γιάνις Λεντς, περιγράφοντας το περιβάλλον βίας, φόβου και αποκλεισμού στο οποίο κινούνται οι τρεις νεαροί ήρωες. Η ταινία προβλήθηκε στο πρόγραμμα Ανοιχτοί Ορίζοντες του 67ου Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, αφού είχε αποσπάσει το Βραβείο της Επιτροπής στο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας, στο τμήμα Orizzonti.
Σε ένα βίντεο που γίνεται viral, ένας μαθητής απειλεί τους συμμαθητές του και το σχολείο σε μια γερμανική πόλη κοντά σε αμερικανική στρατιωτική βάση βυθίζεται σε κύκλο κλιμακούμενης βίας. Τρία παιδιά που νιώθουν περιθωριοποιημένα, πιεσμένα από εκπαιδευτικούς και γονείς, βρίσκουν καταφύγιο σε κοντινό δάσος, όπου το παιχνίδι σκληραίνει και μετατρέπεται σε τελετουργία, μέχρι να έρθουν στην επιφάνεια παλιές πληγές και να αλλάξουν τα όρια μεταξύ τους.
Ο Γιάνις Λεντς, που επέστρεψε από τη Βιέννη στη μικρή πόλη της νότιας Γερμανίας όπου μεγάλωσε, λέει πως ήρθε αντιμέτωπος με μνήμες από τα σχολικά του χρόνια και το αυστηρό, άκαμπτο εκπαιδευτικό σύστημα. Από αυτά τα συναισθήματα γεννήθηκε η πρώτη του μεγάλου μήκους ταινία μυθοπλασίας, με πρωταγωνιστές τους Άντριου, Λούκας και Μάγια, τρεις φίλους που προσπαθούν να φτιάξουν τον δικό τους ασφαλή τόπο μέσα σε ένα περιβάλλον βίας και φόβου.
«Πρόθεσή μου δεν ήταν να αντιγράψω την πραγματικότητα ή να την αναπαράγω, αλλά να βρω εικόνες που παραπέμπουν σε κάτι πιο οικουμενικό», τόνισε ο σκηνοθέτης της κινηματογραφικής συμπαραγωγής Γερμανίας – Αυστρίας. Ο ίδιος εξήγησε ότι το σημείο εκκίνησης ήταν η επιστροφή του στη Γερμανία και ειδικά στην περιοχή όπου μεγάλωσε, αλλά και το γεγονός ότι είχε πλέον δικό του παιδί, καθώς ο γιος του γεννήθηκε στη Βιέννη και αργότερα πήγε σχολείο στη Γερμανία.
Ο Λεντς, ο οποίος συνέγραψε το σενάριο μαζί με τον Αλεξάντερ Ντίρνιγκερ, είπε ότι βρέθηκε ανάμεσα σε δύο γενιές: στη δική του, με τις αναμνήσεις από την παιδική ηλικία, και σε εκείνη του γιου του, που μεγάλωνε και πήγαινε σχολείο. «Παρατήρησα, λοιπόν, ότι πολλά πράγματα δεν είχαν αλλάξει. Μόνο η εξωτερική τους μορφή είχε αλλάξει. Zητήματα όπως ο εκφοβισμός, ο κοινωνικός αποκλεισμός παραμένουν ουσιαστικά ίδια», ανέφερε, εξηγώντας την αφετηρία του έργου του.
Επιδίωξή του, όπως σημείωσε, ήταν να αναζητήσει οικουμενικά συναισθήματα με τα οποία θα μπορούσαν να ταυτιστούν πολλοί άνθρωποι και να τα μεταφέρει στον κινηματογράφο μέσα από εικόνες. Η προσέγγιση αυτή, είπε, διαμορφώθηκε με στόχο να αποτυπωθεί όχι μόνο το γεγονός, αλλά και η εσωτερική του διάσταση.
Μιλώντας για τη βία, υποστήριξε ότι πρόκειται για κοινωνικό πρόβλημα. «Τα άτομα που εκδηλώνουν βίαιη συμπεριφορά λειτουργούν ουσιαστικά ως συμπτώματα μιας κοινωνίας που είναι, κατά κάποιον τρόπο, άρρωστη. Επίσης, θεωρώ ότι η βία μεταβιβάζεται από το ένα άτομο στο άλλο», ανέφερε.
«Αυτό ακριβώς προσπαθώ να δείξω: ότι τα θύματα μπορούν, με τη σειρά τους, να γίνουν θύτες, και το αντίστροφο. Δεν πρόκειται για δικαιολόγηση καμίας πράξης βίας, αλλά, όταν κάποιος βιώνει βία, αυτή πρέπει κάπως να βρει διέξοδο, να βγει από μέσα του, από το σώμα του», τόνισε ο σκηνοθέτης και πρόσθεσε:
«Αυτό προσπαθώ να αναδείξω μέσα από τους χαρακτήρες των νέων, το πώς προσπαθούν να διαχειριστούν τον πόνο και την ταπείνωση που βιώνουν στην καθημερινότητά τους, δουλεύοντας, κατά κάποιον τρόπο πάνω στον πόνο που είναι εγκλωβισμένος στο σώμα τους».
Ο Γιάνις Λεντς υπογράμμισε ότι συνεργάστηκε με επαγγελματίες ηθοποιούς, οι οποίοι όμως υποδύονται πρόσωπα 15-17 ετών. Όπως είπε, η διαδικασία δεν ήταν δύσκολη, καθώς προηγήθηκε πολύς χρόνος προετοιμασίας, ακόμη και πριν από το κάστινγκ.
«Τους γνώρισα μιλώντας μαζί τους -μέσω Zoom ή τηλεφωνικά- για το τι πραγματεύεται η ταινία, πώς την αντιλαμβάνονται οι ίδιοι και ποιες προκλήσεις ενέχουν οι ρόλοι τους. Ήθελα να βεβαιωθώ ότι κατανοούν πραγματικά την κατεύθυνση του έργου και το πού οδηγεί όλο αυτό. Μετά συζητήσαμε πολύ για το σενάριο, διαβάζαμε τις σκηνές και τις αναλύαμε. Στο στάδιο της προετοιμασίας, συνεργαστήκαμε με μια υπεύθυνη συντονισμού οικειότητας (intimacy coordinator)· ήταν παρούσα από τις πρώτες πρόβες και φρόντιζε να δημιουργήσει μια χορογραφία, ώστε όλοι να νιώθουν ασφαλείς και να γνωρίζουν ακριβώς τι πρόκειται να συμβεί. Συνεργαστήκαμε μαζί της και στα γυρίσματα. Έτσι, δημιουργήθηκε ένας ασφαλής χώρος για όλους, όπου ο καθένας μπορούσε να εκφράσει ελεύθερα πώς ένιωθε. Και νομίζω ότι αυτό λειτούργησε εξαιρετικά, καθώς η διαδικασία έγινε πολύ πιο εύκολη», σημείωσε.
Το δάσος με τις ουλές του παρελθόντος
Τα γυρίσματα πραγματοποιήθηκαν σε δύο σχολεία, το ένα εκ των οποίων είναι εκείνο στο οποίο φοίτησε ο ίδιος ο Λεντς, καθώς και σε δάσος κοντά στα σύνορα Γερμανίας – Βελγίου, όπου υπάρχουν κατάλοιπα από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, όπως καταφύγια.
«Ήταν πολύ σημαντικό να παρουσιάσω το δάσος, όχι όμως με μια ρομαντική ματιά. Στη γερμανική ιστορία, και συγκεκριμένα κατά την περίοδο του Γ’ Ράιχ, το δάσος χρησιμοποιήθηκε για λόγους προπαγάνδας, συνδεόμενο με την εθνική ταυτότητα και άλλα παρόμοια ζητήματα. Ήταν λοιπόν σημαντικό για μένα να μην παρουσιάσω το δάσος με ρομαντικό τρόπο, αλλά να αναδείξω τα “σημάδια” που φέρει -τα καταφύγια, τα ερείπια- ως ουλές του παρελθόντος. Ήθελα επίσης να φέρω στο φως τα φαντάσματα εκείνης της εποχής, τα οποία δυστυχώς επανεμφανίζονται σήμερα, για παράδειγμα στον πολιτικό στίβο», τόνισε ο Γιάνις Λεντς.
Αναφερόμενος στο χάσμα μεταξύ γενεών, εκτίμησε ότι γίνεται όλο και πιο δύσκολο να υπάρξει επικοινωνία, καθώς συμβαίνουν πολλά πράγματα σε chatrooms και άλλους χώρους, για τα οποία οι γονείς δεν έχουν την παραμικρή ιδέα. «Δεν γνωρίζουν τι συμβαίνει εκεί. Εδώ ακριβώς πιστεύω ότι ξεκινά η έλλειψη επικοινωνίας», είπε, διευκρινίζοντας ωστόσο ότι δεν ήθελε να παρουσιάσει τους γονείς ως αδιάφορους.
«Νοιάζονται στην πραγματικότητα, αλλά βρίσκονται σε αδιέξοδο: δεν ξέρουν πώς να διαχειριστούν το πρόβλημα, καθώς είναι κάτι τόσο αφηρημένο, κάτι που, κατά μία έννοια, ξεπερνά τις δυνατότητές τους», σημείωσε.
«Στην ταινία γνωρίζουν ότι υπάρχει μόνο ένα βίντεο, αυτό από την αυλή του σχολείου, αλλά αγνοούν την ύπαρξη άλλου βίντεο, στο οποίο το ίδιο πρόσωπο εμφανίζεται ως θύμα. Έτσι, το ίδιο πρόσωπο γίνεται αντικείμενο διαφορετικών ερμηνειών από διαφορετικές γενιές: η παλαιότερη γενιά το βλέπει ως θύτη, ενώ οι νεότεροι -που γνωρίζουν και τα άλλα βίντεο- ξέρουν ότι είναι, ταυτόχρονα, και θύμα. Ήθελα, λοιπόν, να αναδείξω αυτή την αμφισημία και το πώς επηρεάζεται η πραγματικότητά μας ή πώς μπορεί να αλλάξει η αντίληψή μας για τους ανθρώπους ανάλογα με τις πληροφορίες που λαμβάνουμε γι’ αυτούς», υπογράμμισε.
Η όαση είναι η συντροφικότητα
Για το ζήτημα της βίας, ο σκηνοθέτης ξεκαθάρισε ότι δεν προτείνει λύση μέσα από την ταινία. «Το μόνο που μπορώ να κάνω, νομίζω, είναι να θέσω τα δικά μου ερωτήματα στο κοινό και, στη συνέχεια, να τα συζητήσουμε. Ήθελα να δημιουργήσω μια ταινία που δεν τελειώνει με τους τίτλους τέλους, αλλά συνεχίζεται μετά, μέσα από τη συζήτηση μεταξύ πραγματικών ανθρώπων».
«Αυτό, λοιπόν, είναι κάτι που πιστεύω ότι μπορεί να πετύχει ο κινηματογράφος. Και για μένα έχει νόημα να δημιουργώ κάτι που ωθεί τους ανθρώπους να συζητούν, να επικοινωνούν και αυτό μπορεί να οδηγήσει στην εξεύρεση λύσης», συμπλήρωσε.
Χαρακτήρισε τη σημερινή εποχή πολύ δύσκολη για να μεγαλώνει κανείς και εκτίμησε ότι οι νέοι έρχονται αντιμέτωποι με πολλές απειλές και βάρη, όπως ο φόβος του πολέμου, η κοινωνική ανισότητα και τα πολιτικά ζητήματα. «Πολλοί νέοι καταφεύγουν όλο και περισσότερο σε μια μορφή διαφυγής από την πραγματικότητα, όμως και αυτό δεν είναι λύση», επισήμανε.
Ο σκηνοθέτης ανέφερε ότι, κατά τη συγγραφή του σεναρίου και τη δημιουργία της ταινίας, ήταν πολύ σημαντικό να μην κρίνει κανέναν, αλλά να προσπαθήσει να καταλάβει από πού πηγάζουν οι προθέσεις τους. Σε αυτό το σημείο διαπίστωσε ότι «η λαχτάρα για τρυφερότητα και η δίψα για σκληρότητα και καταστροφή μπορεί να πηγάζουν από την ίδια πληγή».
Η όαση δεν είναι το δάσος, τόνισε ο Λεντς αναφερόμενος στον τίτλο της ταινίας, εξηγώντας ότι ήθελε μέσα σε αυτές τις δύσκολες και σκοτεινές συνθήκες να φωτίσει κάτι που δημιούργησαν οι ίδιοι οι ήρωες για τον εαυτό τους.
«Είναι κάτι που δημιουργούν οι ίδιοι. Είναι κάτι άυλο. Είναι η συντροφικότητα μεταξύ τους, ανάμεσα στους τρεις τους. Και είναι ένας χώρος αποκλειστικά για εκείνους. Δεν πρόκειται για κάποια γεωγραφική τοποθεσία, είναι κάτι ιδεατό», υπογράμμισε.
(τις συν. φωτογραφίες παραχώρησε το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης)
Κατερίνα Γιαννίκη
