Στη Θεσσαλονίκη, η συζήτηση για την αντικειμενική πραγματικότητα και το κυνήγι της βεβαιότητας έβαλε στο επίκεντρο την αβεβαιότητα που διατρέχει τον χρόνο και τις αποφάσεις μας. Ο Επαμεινώνδας Χριστοφιλόπουλος χρησιμοποίησε το παράδειγμα της πόλης το 1915 για να δείξει πώς τα απρόβλεπτα γεγονότα μπορούν να αλλάξουν ριζικά την ιστορία.
«Φανταστείτε ότι βρισκόμαστε σε μια αίθουσα στη Θεσσαλονίκη πάνω από έναν αιώνα πριν, το 1915. Περίπου οι μισοί άνθρωποι στην αίθουσα είναι Εβραίοι και οι υπόλοιποι Χριστιανοί και Μουσουλμάνοι.
Αυτή ήταν τότε η πόλη. Και ξαφνικά αρχίζουν και σκάνε τα απρόσμενα γεγονότα, οι λεγόμενοι μαύροι κύκνοι. Το πρώτο γεγονός είναι ότι, κάποια χρόνια αργότερα, φεύγουν οι Μουσουλμάνοι, με την ανταλλαγή των πληθυσμών. ‘Έπειτα από 15-20 χρόνια φεύγουν οι Εβραίοι με το Ολοκαύτωμα και μένουν στην αίθουσα οι Ελληνες. Αυτά είναι γεγονότα που άλλαξαν ραγδαία αυτή την πόλη και που κανείς δεν μπορούσε να τα προβλέψει. Αλλά έτσι είναι η πραγματικότητα. Κι όμως, ακόμη και σε μια πόλη που η νεότερη ιστορία της είναι γεμάτη από απρόσμενα γεγονότα, εμείς επιμένουμε να θεωρούμε ότι το μέλλον έχει γραμμική εξέλιξη»: χρησιμοποιώντας αυτό το παράδειγμα, ο επικεφαλής της Έδρας UNESCO για την Έρευνα του Μέλλοντος, Επαμεινώνδας Χριστοφιλόπουλος, πρόεδρος του MOMUS, περιέγραψε απόψε, στη Θεσσαλονίκη, μια πραγματικότητα στην οποία η αβεβαιότητα είναι συνεχής στην πορεία του χρόνου.
Μιλώντας στο πλαίσιο εκδήλωσης της σειράς δημόσιου διαλόγου «ΣΗΜΕΙΟ ΕΠΑΦΗΣ» του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας, στην οποία συμμετείχε ακόμη ο δημοσιογράφος Άρης Δημοκίδης, δημιουργός του podcast «Σκληρές αλήθειες» της LIFO, υπό τον συντονισμό της Ανθής Στρατάκη, ο κ.Χριστοφιλόπουλος πρόσθεσε: «το μέλλον είναι αβέβαιο και μη προβλέψιμο, επειδή δεν υπάρχει. Για αυτό και (στη στρατηγική προόραση) γίνονται ασκήσεις βασισμένες σε σενάρια, για να πάρουμε καλύτερες αποφάσεις, επιδιώκοντας να μη μένουμε σε εκείνες τις αντιλήψεις για το μέλλον, που ο καθένας μας έχει μέσα του. Ανοιγόμαστε σε όλα τα ενδεχόμενα για το μέλλον και οι ασκήσεις γίνονται για να αλλάξει ο τρόπος που σκεφτόμαστε. Υπάρχουν μεν κάποια σταθερά μοτίβα, βασισμένα σε μεγάλες δυνάμεις αλλαγής, όπως η κλιματική κρίση ή το δημογραφικό, αλλά αν βασίζουμε τα σενάριά μας μόνο σε αυτά τα μοτίβα, τότε χάνουμε το μέλλον, γιατί ακριβώς το μέλλον δεν εξελίσσεται2 γραμμικά».
Οι άνθρωποι είμαστε οι αντιφάσεις μας και η πολλή πληροφορία είναι θόρυβος
Όταν ο Αρης Δημοκίδης σχεδιάζει ένα επεισόδιο και κάνει έρευνα για το podcast του, το όνομα του οποίου είναι εμπνευσμένο από την αγγλική φράση «hard facts», στόχος του είναι να απογυμνώνει όσα συμβαίνουν από τις δικές του σκέψεις και απόψεις «ή από τις απόψεις των πολλών ή των λίγων» και να μένει μόνο στην ουσία, ακριβώς επειδή υπάρχει όλη αυτή η αβεβαιότητα. «Αυτό δεν είναι κάτι εύκολο και δεν το πετυχαίνεις πάντα στον απόλυτο βαθμό. (Αυτό που μπορείς να κάνεις όμως είναι να συνειδητοποιήσεις) ότι όλοι οι άνθρωποι είμαστε οι αντιφάσεις μας, κανένας δεν είναι μόνο άσπρο ή μαύρο, οι περισσότεροι είμαστε προς το γκρίζο (…) Είναι πολύ σημαντικό να έχουμε στο μυαλό μας ότι όλα αυτά που ξέρουμε (για ένα γεγονός) είναι αυτά που έχουν αφηγηθεί οι άμεσα εμπλεκόμενοι, οι οποίοι πολλές φορές μπορεί να παρουσιάσουν τον ρόλο τους στην ιστορία καλύτερο από ό,τι ήταν στην πραγματικότητα ή να μη θυμούνται πολύ καλά (…)» επισήμανε, προσθέτοντας ότι πολλές φορές πέντε διαφορετικοί άνθρωποι, που ήταν παρόντες στο ίδιο γεγονός, θα παρουσιάσουν ισάριθμες εκδοχές του.
Στο μεταξύ, καθώς η πληροφορία γύρω μας πληθαίνει, η αβεβαιότητα ότι μπορούμε να προσεγγίσουμε την αντικειμενική πραγματικότητα (που ήταν και το θέμα της αποψινής εκδήλωσης) αυξάνεται: «Η περισσότερη πληροφορία είναι θόρυβος (…) και πάρα πολλά πράγματα πλέον στο Διαδίκτυο είναι γραμμένα από την Τεχνητή Νοημοσύνη (…) Το θέμα δεν είναι η ποσότητα (της διαθέσιμης πληροφορίας), αλλά να μπορείς να την κοσκινίσεις, για να βρεις αν είναι αξιόπιστη ή όχι. Επίσης, νομίζω ότι είναι πολύ σημαντικό να ψάχνουμε στοχευμένα ακριβώς τις πληροφορίες που χρειαζόμαστε (…), να εστιάζουμε εκεί και να τεστάρουμε ποιες από αυτές είναι αληθινές και ποιες όχι (…) Νομίζω πως όσο περισσότερα πράγματα διαβάζουμε ή ψάχνουμε ή βρίσκουμε, τόσο πιο πολύ σε σύγχυση μπορεί να μας φέρουν» συμπλήρωσε.
Θεωρίες συνωμοσίας και γιατί το να ψάχνουμε τη βεβαιότητα μάς δημιουργεί περισσότερο άγχος
Σε αυτό το τοπίο αβεβαιότητας, οι ψευδείς ειδήσεις (fake news) ανθούν και την ίδια στιγμή τα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) συχνά προβάλλουν μια στρεβλή εικόνα αυτοπεποίθησης, αρνούμενα να παραδεχθούν άγνοια ή ότι κάποια δεδομένα είναι αμφισβητούμενα, ενισχύοντας έτσι την ψευδαίσθηση μιας ανύπαρκτης βεβαιότητας. Επιπλέον, όπως επισημάνθηκε από την Ανθή Στρατάκη, συντονίστρια της δράσης «ΕπικοινωνΙΤΕ»οι αλγόριθμοι των μέσων κοινωνικής δικτύωσης ενισχύουν τις προκαταλήψεις των χρηστών, προωθώντας περιεχόμενο που επιβεβαιώνει τις ήδη υπάρχουσες πεποιθήσεις τους. Αυτή η ανάγκη επιβεβαίωσης, ειπώθηκε στη συζήτηση, καθιστά τους ανθρώπους ευάλωτους σε ακόμη περισσότερα fake news, τα οποία γίνονται ευκολότερα πιστευτά όταν εξυπηρετούν συναισθηματικές ή πολιτικές σκοπιμότητες, εναρμονισμένες με τις προσωπικές πεποιθήσεις ενός ατόμου. Όταν δε η αβεβαιότητα γίνεται αβάσταχτη, οι θεωρίες συνωμοσίας προσφέρουν εύκολες εξηγήσεις, αλλά και έναν μηχανισμό απόδοσης ευθυνών για τα προβλήματα της καθημερινότητας ή και της προσωπικής ζωής, όπως επισήμανε ο Επαμεινώνδας Χριστοφιλόπουλος, προσθέτοντας ότι οι θεωρίες συνωμοσίας διαμορφώνονται διαφορετικά, ανάλογα με τον πολιτικό χώρο.
«Προσπαθούμε να βρούμε ασφάλεια στη βεβαιότητα. Αυτό όμως είναι αδύνατο (…) και το να ψάχνουμε τη βεβαιότητα απλά μας δημιουργεί περισσότερο άγχος» εκτίμησε, επισημαίνοντας πως ακριβώς επειδή η ζωή είναι γεμάτη αβεβαιότητες, χρειάζεται να αλλάξουμε ριζικά τον τρόπο σκέψης μας. Στη νέα εποχή της ραγδαιας τεχνολογικής εξέλιξης δε, οι αβεβαιότητες αυξάνονται ταχύτερα από ποτέ, καθώς αν 100 χρόνια πριν υπήρχε σχετική σταθερότητα, πχ, ως προς το επάγγελμα που έκανε κατά τη διάρκεια της ζωής του ένας άνθρωπος, ίσως στο μέλλον να χρειαστεί να αλλάξει πέντε ή οκτώ δουλειές. «Η σιγουρά είναι η άγκυρα και το βαρίδιο» πρόσθεσε χαρακτηριστικά υποστηρίζοντας πως λειτουργεί σαν εμπόδιο που εμποδίζει την εξέλιξη, αφού η διαρκής αναζήτηση απόλυτης σιγουριάς ακινητοποιεί τη σκέψη και τη δράση, ενώ η πραγματικότητα είναι από τη φύση της αβέβαιη και μεταβαλλόμενη. Αντίθετα με την ακαμψία της σιγουριάς, επισήμανε, η αμφιβολία και η αποδοχή της αβεβαιότητας είναι αυτές που κινούν την επιστήμη, την εξερεύνηση και τη δημιουργικότητα. Η απαλλαγή από την απαίτηση για βεβαιότητα, τόνισε, λειτουργεί απελευθερωτικά, καθώς επιτρέπει τη δημιουργική προσαρμογή στις πραγματικές συνθήκες.
Είναι η δυσπιστία εξίσου ωφέλιμη με την αμφιβολία; Όπως επισήμανε ο Άρης Δημοκίδης, ως άνθρωπος δεν είναι ιδιαίτερα δύσπιστος στην προσωπική του ζωή και θεωρεί ότι το ιδανικό θα ήταν να μην υπάρχει λόγος για δυσπιστία, ωστόσο στη δουλειά του αισθάνεται την ανάγκη να είναι δύσπιστος και να διασταυρώνει κάθε πληροφορία. Διατύπωσε δε την εκτίμηση ότι (σε ένα περιβάλλον που κυριαρχείται από ψευδείς ειδήσεις), πιθανώς η δυσπιστία απέναντι σε ό,τι βλέπουμε θα μεγαλώνει και ενδεχομένως οι άνθρωποι να μην προλαβαίνουν μέσα στον καταιγισμό της πληροφορίας να κρίνουν απευθείας τι συμβαίνει ή να λένε «αυτό θα το ψάξω». Πιθανώς δε να υπάρξουν κάποιοι που θα είναι καχύποπτοι απέναντι στα πάντα και κάποιοι που θα είναι σε όλα δεκτικοί. Στις σκανδιναβικές χώρες, πρόσθεσε, η δυσπιστία είναι πολύ χαμηλή, επειδή οι πολίτες έχουν εμπιστοσύνη στους θεσμούς, στη χώρα τους και κυρίως ο ένας στον άλλον, κάτι που τους κατατάσσει ανάμεσα στους ευτυχέστερους ανθρώπους στον κόσμο. Αντίθετα, στην Ελλάδα υπάρχει διάχυτη δυσπιστία.
Τα trolls των εκλογών, οι Πούτιν και Τραμπ και γιατί τα παιδιά δεν χρειάζεται να μαθαίνουν ρομποτική
Απαντώντας σε ερώτημα σχετικό με το αν πρόκειται να δημιουργηθεί στο μέλλον μια δικτατορία της πληροφορίας, ο Επαμεινώνδας Χριστοφιλόπουλος επισήμανε ότι καταγράφονται εκλογικές διαδικασίες που έχουν επηρεαστεί από trolls, ενώ ο Άρης Δημοκίδης απάντησε πως η πληροφορία αξιοποιείται και μεγεθύνεται ήδη από δικτάτορες ή «ανθρώπους που θα ήθελαν να είναι δικτάτορες», όπως ο Πούτιν και ο Τραμπ, που τη χρησιμοποιούν «για να σπείρουν τη διχόνοια, για να εξάψουν τα πάθη για να μας κάνουν να νιώσουμε ότι δεν υπάρχει (…) ούτε καλό ούτε κακό και όλα επιτρέπονται» είπε χαρακτηριστικά.
Ερωτηθείς για το εκπαιδευτικό σύστημα, ο κ.Χριστοφιλόπουλος επισήμανε πως ένα παιδί που αρχίζει τώρα το σχολείο, θα βγει στην κοινωνία το 2045 χωρίς κανένα τυπικό εφόδιο για εκείνη την εποχή, γι’ αυτό η εκπαίδευση πρέπει να επενδύσει στη δημιουργικότητα και την κριτική σκέψη. Μάλιστα χαρακτήρισε ως «αστείο» το γεγονός ότι οι γονείς σπεύδουν να στείλουν τα παιδιά τους να μάθουν ρομποτική και προγραμματισμό, ενώ αυτό που στην πραγματικότητα απαιτείται είναι η επιστροφή σε βασικές ανθρώπινες δεξιότητες, όπως η γραφή, η φαντασία και η χειρωνακτική δημιουργία._
