Το τραγούδι «Το Όνειρο» του Ευαγόρα Καραγιώργη, αφιερωμένο στην κατεχόμενη Κερύνεια και βραβευμένο με το 1ο βραβείο στον Διαγωνισμό Σύνθεσης Κυπριακού Τραγουδιού το 1992, έγινε ορόσημο για τη χρήση της κυπριακή διάλεκτο στην έντεχνη μουσική. Ο δημιουργός του δέχθηκε όμως απειλητικά τηλεφωνήματα και μηνύματα, επειδή είχε σπάσει ένα «ταμπού», σε μια περίοδο που μέχρι και τα μέσα της δεκαετίας του 1990 η χρήση της κυπριακής διαλέκτου στη δημόσια σφαίρα τελούσε υπό αυστηρούς κοινωνικούς περιορισμούς.
Η διεύρυνση των λειτουργιών της κυπριακής διαλέκτου στον γραπτό και στον προφορικό δημόσιο λόγο αποτυπώνεται στα ευρήματα έρευνας των Σπύρου Αρμοστή και Μάνου Βραχίμη με τίτλο «Τα παραδοσιακά όρια της κοινωνικής διγλωσσίας: η κυπριακή ελληνική στη σύγχρονη δημόσια σφαίρα», την οποία παρουσίασε ο κ. Αρμοστής στο 11ο Διεθνές Συνέδριο «50 χρόνια από την επίσημη άρση της διγλωσσίας στην Ελλάδα: επαναπροσεγγίσεις με την ευκαιρία μιας επετείου», που διοργάνωσε το Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών [Ίδρυμα Μ. Τριανταφυλλίδη] του ΑΠΘ, στο Τελλόγλειο Ίδρυμα Τεχνών.
Ο κ. Αρμοστής, Επίκουρος Καθηγητής Γλωσσολογίας στο Τμήμα Αγγλικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κύπρου, εξήγησε ότι τα ευρήματα δείχνουν μια σταδιακή επαναδιαπραγμάτευση των γλωσσικών ορίων, με την τοπική ποικιλία να αποκτά μεγαλύτερη ορατότητα και κύρος, ενώ συνυπάρχει με την κυριαρχία της τυπικής γλώσσας. Από τις απαντήσεις των συμμετεχόντων προκύπτει η χρήση της ελληνικής κυπριακής μέσα στο πλαίσιο της διγλωσσίας σε σχέση με τα τυποποιημένα ελληνικά, με τη διάλεκτο να έχει επεκταθεί σε σύγχρονα μέσα όπως τα social media, η διαφήμιση και οι δημόσιες διαμαρτυρίες, γεγονός που αποτυπώνει την αποδοχή της σε διαφορετικά θέματα και κοινωνικά πεδία.
Συγκεκριμένα, τα αποτελέσματα δείχνουν ότι, παρότι η Κοινή Νέα Ελληνική διατηρεί το προβάδισμα στα σοβαρά θέματα, η Αστική Κυπριακή (Μεσόλεκτος) καταγράφει πολύ υψηλά ποσοστά αποδοχής και σημαντική αποδοχή συγκεντρώνει η Χωριάτικη Κυπριακή σε ορισμένους τομείς. Στον προφορικό λόγο, το 89,0% των συμμετεχόντων τάσσεται υπέρ της επέκτασης της κυπριακή διάλεκτο (38,4% σε ορισμένους πρόσθετους τομείς και 50,6% σε όλους τους τομείς και τα θέματα), ενώ μόλις το 11,0% υποστηρίζει τη διατήρηση των παραδοσιακών περιορισμών. Στον γραπτό λόγο, το 79,6% ζητά επέκταση της κυπριακής διαλέκτου (46,5% σε ορισμένους πρόσθετους τομείς και 33,1% σε όλους τους τομείς), ενώ το 20,4% θεωρεί ότι οι περιορισμοί πρέπει να παραμείνουν.
Όπως επισήμανε ο κ. Αρμοστής, «η διεύρυνση των λειτουργιών της κυπριακής διαλέκτου δεν προϋποθέτει την άρση της διγλωσσίας ούτε την κατάργηση της κοινής ελληνικής». Η Κοινή Ελληνική παραμένει ο βασικός θεσμικός κώδικας και το σημείο αναφοράς για τα επίσημα δελτία ειδήσεων και τα διοικητικά έγγραφα. Παράλληλα, η Κυπριακή Ελληνική διαθέτει «αφανές κύρος», καθώς συνδέεται με φυσικότητα, ειλικρίνεια, άνεση και αυθεντικότητα, λειτουργώντας ως ισχυρός δείκτης αλληλεγγύης και τοπικής ταυτότητας. Η αναδυόμενη αστική μεσόλεκτος προσφέρει τη «χρυσή τομή», επιτρέποντας δημόσιο λόγο με σοβαρότητα και κύρος, χωρίς εγκλωβισμό στο φολκλόρ ή πλήρη αφομοίωση από την πρότυπη ελληνική.
Το αυστηρό μοντέλο της κοινωνικής διγλωσσίας και η επανάσταση των Greeklish
Περιγράφοντας τη γλωσσική πραγματικότητα που είχε επικρατήσει για δεκαετίες στην Κύπρο, ο κ. Αρμοστής εξήγησε ότι η χώρα κινούνταν εντός του αυστηρού μοντέλου της κοινωνικής διγλωσσίας (diglossia), όπως το διατύπωσε το 1959 ο γλωσσολόγος Τσαρλς Φέργκιουσον, σύμφωνα με το οποίο δύο διαφορετικές ποικιλίες της ίδιας γλώσσας συνυπάρχουν σε μια κοινότητα με αυστηρά διαχωρισμένους κοινωνικούς ρόλους. Σε αυτό το διγλωσσικό περιβάλλον, η Κοινή Νέα Ελληνική λειτουργούσε ως η «υψηλή ποικιλία» (High variety) και κυριαρχούσε στη διοίκηση, την εκπαίδευση, τους θεσμούς, τη δικαιοσύνη και τα επίσημα μέσα μαζικής ενημέρωσης, ενώ η Κυπριακή Ελληνική περιοριζόταν ως η «χαμηλή ποικιλία» (Low variety) στην καθημερινή προφορική επικοινωνία, την οικογένεια και τις ανεπίσημες συναναστροφές.
Κάθε προσπάθεια να χρησιμοποιηθεί η διάλεκτος σε σοβαρά, τραγικά ή εθνικά θέματα συναντούσε έντονες κοινωνικές αντιδράσεις, καθώς θεωρούνταν αδιανόητη η εκφορά «σοβαρού λόγου» στη ντοπιολαλιά. Η κυπριακή διάλεκτος θεωρούνταν κατάλληλη μόνο για το αστείο, το γραφικό και το παραδοσιακό, ενώ η Κοινή Νέα Ελληνική παρουσιαζόταν ως ο μόνος επεξεργασμένος κώδικας που μπορούσε να εκφράσει υψηλά νοήματα.
Τη μεγάλη ανατροπή στη σχέση των Κυπρίων με τον γραπτό διαλεκτικό λόγο έφεραν στα τέλη της δεκαετίας του 1990 και στις αρχές της δεκαετίας του 2000 οι τεχνολογικές εξελίξεις της εποχής, με την εισαγωγή των γραπτών μηνυμάτων SMS, των δωματίων συνομιλίας (IRC), των πρώτων ιστολογίων (blogs) και του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, τα οποία διαμόρφωσαν ένα νέο είδος επικοινωνίας που οι γλωσσολόγοι ονομάζουν «πληκτρολογούμενη προφορικότητα», όπου οι χρήστες γράφουν όπως ακριβώς μιλούν.
Τα Greeklish έδωσαν λύση στο αδιέξοδο της γραφής της κυπριακής διαλέκτου, καθώς επέτρεψαν την εύκολη καταγραφή ιδιομορφιών και φωνημάτων της Κυπριακής που δεν αποδίδονται άμεσα με το αλφάβητο της νέας ελληνικής. Η ψηφιακή τριβή αύξησε κατακόρυφα την ορατότητα της διαλέκτου και εδραίωσε τη νομιμοποίησή της στη δημόσια σφαίρα, ενώ σταδιακά η χρήση της μεταφέρθηκε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, σε αναρτήσεις ιστολογίων, σε συνθήματα στους τοίχους και τελικά στην πεζογραφία και τη λογοτεχνία, με χρήση πλέον και του ελληνικού αλφαβήτου.
Σήμερα, όπως επισήμανε ο κ. Αρμοστής, η κυπριακή διάλεκτος έχει απενοχοποιηθεί πλήρως και έτσι τα πανό και τα πλάκατ των διαδηλώσεων γράφονται στην κυπριακή διάλεκτο, ενώ και η εγχώρια ραπ και hip-hop σκηνή την έχει υιοθετήσει πλήρως – ένας Κύπριος ράπερ θεωρείται μη αυθεντικός αν εκφράζει τα βιώματά του σε γλωσσική μορφή που δεν είναι η φυσική του. Παράλληλα, στη διαφήμιση η διάλεκτος χρησιμοποιείται για να δημιουργεί οικειότητα, ενώ εμφανίζεται ακόμη και σε σύγχρονα μυθιστορήματα, στο θέατρο και στον κινηματογράφο, αλλά και στη μετάφραση κλασικών και πολιτικών κειμένων υψηλής διανόησης, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το Κομμουνιστικό Μανιφέστο.
