Η εξέγερση του Πολυτεχνείου ζωντανεύει μέσα από το ντοκιμαντέρ «Μαρτυρίες» του Νίκου Καβουκίδη, που καταγράφει όσα συνέβησαν στο ιστορικό κτήριο της Πατησίων και στους γύρω δρόμους λίγες ημέρες πριν από την εισβολή του τανκ στην πύλη. Το φιλμ παρακολουθεί επίσης τα γεγονότα που ακολούθησαν, μέχρι και τον πρώτο εορτασμό της επετείου των φοιτητών.
Πρωί 17ης Νοεμβρίου 1973 και οι χώροι του Πολυτεχνείου είναι γεμάτοι φοιτητές, με συζητήσεις και συνθήματα γραμμένα στους τοίχους. Το σούρουπο, τανκς κατεβαίνουν τη λεωφόρο Αλεξάνδρας και παρατάσσονται μπροστά από το Πολυτεχνείο, ενώ ο εκφωνητής του αυτοσχέδιου ραδιοφωνικού σταθμού απευθύνεται στον ελληνικό λαό και τον καλεί να ενωθεί με τον αγώνα τους.
Την επόμενη ημέρα, τα τανκς παραμένουν στο σημείο, η Πατησίων καθαρίζεται με μάνικες και τα κάγκελα εμφανίζονται παραμορφωμένα, πεσμένα πάνω στην άσφαλτο.
«Πολύ πριν μπουν στο Πολυτεχνείο οι φοιτητές, κατέγραψα την κατάληψη που έκαναν στη Νομική, στην ταράτσα. Έλεγαν συνθήματα, τραγουδούσαν τραγούδια του Θεοδωράκη, μετά από εκεί έγιναν και οι πρώτες συλλήψεις. Έχω πλάνα από όλα αυτά», ανέφερε ο Νίκος Καβουκίδης.
Ο σκηνοθέτης και διευθυντής φωτογραφίας του παλιού και νέου ελληνικού κινηματογράφου είπε ότι από μικρός ήθελε να καταγράφει τα κοινωνικοπολιτικά γεγονότα και ότι το 1973 κινήθηκε από την ίδια ανάγκη. Είχε το εργαστήριό του δύο τετράγωνα πίσω από το Πολυτεχνείο.
«Εκφωνητές στο Πολυτεχνείο ήταν δύο φίλοι, ο Δημήτρης Παπαχρήστος και ο Λάμπρος Παπαδημητράκης, που μάλιστα ακούγονται στο ντοκιμαντέρ. Όταν μπήκαν οι φοιτητές στο Πολυτεχνείο, μου το είπαν και θέλησα να μπω. Στην αρχή δεν άφηναν να μπαίνει όποιος να ‘ναι, αλλά επειδή ήξερα τα παιδιά, με άφηναν. Έμπαινα από τη Στουρνάρα και άρχισα να τραβώ και να καταγράφω», θυμήθηκε.
Οι καταγραφές αυτών των δύο ημερών πριν από την εισβολή του τανκ συνοδεύονται από ηχητικά ντοκουμέντα του ίδιου, ο οποίος κατέγραψε και μέρος όσων εξέπεμπαν οι φοιτητές από τον αυτοσχέδιο ραδιοφωνικό σταθμό.
Το βράδυ της 17ης Νοεμβρίου ο κ. Καβουκίδης βρισκόταν στη Λεωφόρο Αλεξάνδρας. «Τραβούσα που κατέβαιναν τα άρματα. Με το που τα είδα, φαντάστηκα ότι πάνε στο Πολυτεχνείο», είπε.
«Εκεί τράβηξα και τα τελευταία πλάνα μου, γιατί μου είχε τελειώσει το φιλμ. Άφησα τη μηχανή και το μαγνητόφωνο (σ.σ. η μηχανή δεν κατέγραφε ήχο) στο θέατρο που έπαιζε η γυναίκα μου, στο θέατρο Πορεία, και πήγα προς το Πολυτεχνείο, για να δω τι γίνεται».
Νωρίτερα, στα ραδιοκύματα ακουγόταν ο εκφωνητής από το Πολυτεχνείο: «… πώς είναι δυνατόν να κοιμηθείς, όταν τα τανκ έχουν στηθεί μπροστά στις πύλες του Πολυτεχνείου και σημαδεύουν τα παιδιά σου; Πώς είναι δυνατόν να κρυφτείς; Δε μπορούμε να το πιστέψουμε. Για αυτό ακόμα, αυτή τη στιγμή, αγωνιζόμαστε. Να έρθεις κοντά μας. Γιατί πρέπει να κατεβείς σήμερα, αυτή τη στιγμή που το μαθαίνεις, να συνεχίσεις τον αγώνα μας. Κι αν αυτή τη στιγμή μας πιάσουν και αν αυτή τη στιγμή μας σκοτώσουν, ναι, δε φοβόμαστε να πεθάνουμε […]. Αδέρφια μας στρατιώτες, δεν θα σηκώσετε όπλο. […] Αδέλφια μας, στρατιώτες! Αδέρφια μας στρατιώτες! Πώς είναι δυνατόν να σκοτώσετε τα αδέρφια σας! Όλοι πιστεύουμε στη λευτεριά και εγώ πρώτος αρχίζω τον Εθνικό Ύμνο. Από τα Κόκκαλα βγαλμένη… […]».
«Βλέπω το τανκ, πού να πάω, έφυγα για λίγο προς το εργαστήριό μου, που ήταν πιο πάνω, στη Νοταρά», συνέχισε τη δική του αφήγηση ο κ. Καβουκίδης.
Εκείνη την ώρα, το τανκ εισέβαλε στον χώρο του Πολυτεχνείου. Φοιτητές έφυγαν και αναζήτησαν καταφύγιο στα γύρω σπίτια, με τον κ. Καβουκίδη να περιγράφει όσα ακολούθησαν.
«Φτάνοντας στο εργαστήριο και ανοίγοντας την πόρτα ακούω μια φωνή από το βάθος, “Κύριε Νίκο, κύριε Νίκο, μην κλείνεις, θέλουμε να μπούμε μέσα”. Ήταν ένα γειτονάκι, σπούδαζε ηλεκτρολόγος. Μαζί του ήταν γύρω στα 18 παιδιά, φοιτητές, αγόρια και κορίτσια. Τους άνοιξα και μπήκαν. Κάθισαν και συζητούσαμε μέχρι τις 4, 5 η ώρα τα ξημερώματα. Αυτό που μου έκανε εντύπωση ήταν ότι οι γυναίκες ήταν πολύ δυναμικές, ήταν, ας πούμε, “μπροστάρες” στον φοιτητικό αγώνα. Μπορώ να πω ότι τα παιδιά δεν ήταν τρομοκρατημένα. Αντιμετώπιζαν πολύ δυναμικά τα όσα συνέβαιναν.
»Την άλλη μέρα, πάλι αστυνομία, κατέβρεχαν, καθάριζαν… Οι φοιτητές μαζεύτηκαν, τους κυνήγησαν και εκεί σκοτώθηκαν πολλοί. Οι αύρες μπήκαν στην πόλη. Ομόνοια, Σύνταγμα, βλέπεις τις εικόνες στις “Μαρτυρίες”. Βαράγανε στο ψαχνό. Ένας από αυτούς ήταν και ο νεαρός που μου φώναξε “να μπούμε, να μπούμε!”. Ήταν 21 ετών».
Έναν χρόνο μετά, στην πρώτη επέτειο της εξέγερσης του Πολυτεχνείου, ο Γιάννης Ρίτσος απαγγέλλει «τούτο το χώμα είναι δικό τους και δικό μας» και το συγκεντρωμένο πλήθος αρχίζει να τραγουδά.
Άλλη μία καθηλωτική στιγμή του ντοκιμαντέρ.
Μία φοιτήτρια μιλά και εξηγεί γιατί τα αιτήματα του Πολυτεχνείου παρέμεναν έναν χρόνο μετά:
ελεύθερη και δημοκρατική Παιδεία σε μια ελεύθερη και ανεξάρτητη Ελλάδα παραμένει το βασικό αίτημα, είπε, προσθέτοντας ότι το 1975 οι φοιτητές συνέχιζαν να παλεύουν για τα ίδια προβλήματα που είχαν θέσει σε ολόκληρη τη δικτατορία, με κορύφωμα τη θυσία τους στο Πολυτεχνείο.
«Σήμερα αυτό το αίτημα περνάει από το αίτημα της κάθαρσης και του εκδημοκρατισμού σε όλα τα επίπεδα της ζωής. Στην πορεία του αγώνα μας συνειδητοποιήσαμε την ταυτότητα των προβλημάτων μας με τον εργαζόμενο λαό και συνεχίσαμε ενωμένη τον αγώνα μας. Και θα τον συνεχίσουμε σε πείσμα όλων εκείνων που εξακολουθούν να μας λένε, όπως και στη διάρκεια της δικτατορίας, ότι είμαστε μειοψηφία αναρχικών και ταραξιών».
Στο ντοκιμαντέρ περιλαμβάνονται πλάνα από την πρώτη πορεία προς την Πρεσβεία των ΗΠΑ, την άφιξη Καραμανλή, την επιστροφή εξορισθέντων στο Πόρτο Ράφτη, ανάμεσά τους οι Παντ. Βούλγαρης, Σπ. Χαλβατζής και Ν. Κιάος, καθώς και από τους εορτασμούς για το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος σχετικά με την κατάργηση της Βασιλείας.
Επίσης, υπάρχουν πλάνα από τις προεκλογικές ομιλίες της Ενωμένης Αριστεράς, με τον Θεοδωράκη να τραγουδά μαζί με το πλήθος τη Ρωμιοσύνη, αλλά και από το ΠΑΣΟΚ, την Ένωση Κέντρου και τη Νέα Δημοκρατία.
«Εγώ πάντα τραβούσα φάτσα-φόρα. Απέναντι από τα τανκ και τις αύρες και κινδύνευα για αυτό. Αλλά αυτά τα πλάνα που είναι στις “Μαρτυρίες” είναι καταπληκτικά. Ήμουν πάντα μέσα στον κόσμο», υπογράμμισε.
Ο κ. Καβουκίδης μιλά σε κάθε ευκαιρία για τη δύναμη της εικόνας, λέγοντας ότι εκείνη δεν χάνεται όσος χρόνος κι αν περάσει. Αυτό, όπως είπε, ήταν και το κίνητρο για να καταγράφει τα κοινωνικοπολιτικά γεγονότα. «Πίστευα πάντα, από μικρός, στη δύναμη της εικόνας. Η εικόνα είναι ντοκουμέντο. Δεν μπορείς να αμφισβητήσεις εάν αυτό που βλέπεις είναι σωστό», κατέληξε.
Αθηνά Καστρινάκη
![]()
