Κάτω από τη γη, στο σπήλαιο Αγγίτη της Δράμας, εξελίσσεται ένας αθέατος κόσμος με μοναδική βιοποικιλότητα. Η πρόσφατη επιστημονική έρευνα στο σπήλαιο Αγγίτη, στο πλαίσιο του προγράμματος «Βιοποικιλότητα στους Αρχαιολογικούς Χώρους ΙΙ» (ΒΙΑΣ ΙΙ), ανέδειξε ένα ιδιαίτερο υπόγειο οικοσύστημα που συνδυάζει φυσικό, γεωλογικό και αρχαιολογικό ενδιαφέρον.
Τουλάχιστον 24 διαφορετικά είδη έχουν καταγραφεί στο σπήλαιο, ανάμεσά τους τρία ενδημικά, δηλαδή οργανισμοί που έχουν βρεθεί μόνο στη συγκεκριμένη περιοχή και πουθενά αλλού στον κόσμο.
Το σπήλαιο του Αγγίτη εντάχθηκε τον Οκτώβριο του 2025 στο ΒΙΑΣ ΙΙ, πρόγραμμα του υπουργείου Πολιτισμού που υλοποιείται σε συνεργασία με το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο, τον Οργανισμό Φυσικού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής και το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών. Το σπήλαιο του Αγγίτη, ή σπήλαιο του Μααρά, συνδυάζει σημαντικό αρχαιολογικό χώρο και σπάνιο οικοσύστημα.
Για τον βιολόγο και μεταδιδακτορικό ερευνητή στο Πανεπιστήμιο Κρήτης Σάββα Παραγκαμιάν, που συμμετείχε στην ερευνητική ομάδα, ο Αγγίτης δεν είναι ένα ακόμη σπήλαιο. «Θα έλεγα με απόλυτη βεβαιότητα πως αποτελεί το σημαντικότερο υπόγειο ποτάμι της χώρας, είναι μοναδικό στο είδος του. Είναι ένα σπήλαιο φαινόμενο», δήλωσε στο ΑΠΕ – ΜΠΕ, εξηγώντας ότι η αξία του είναι αρχαιολογική, βιολογική και γεωλογική.
Ένας υπόγειος υγρότοπος με είδη που ζουν στο σκοτάδι
Ο Καλούστ Παραγκαμιάν, διακεκριμένος Έλληνας βιοσπηλαιολόγος και διευθυντής ΙΝΣΠΕΕ, αλλά και πατέρας του Σάββα, περιγράφει τον Αγγίτη ως έναν υπόγειο υγρότοπο που σχηματίζει ένα σημαντικό οικοσύστημα. Όπως αναφέρει, τα νερά του λεκανοπεδίου του Κάτω Νευροκοπίου καταλήγουν, μεταξύ άλλων, στον υπόγειο ποταμό του σπηλαίου, ο οποίος διασχίζει το βουνό και εκβάλλει στην πεδιάδα, στηρίζοντας τον φυσικό πλούτο της περιοχής και παρέχοντας σπουδαίες υπηρεσίες στην τοπική κοινωνία.
Η έρευνα του ΒΙΑΣ ΙΙ είχε στόχο να καταγράψει και να τεκμηριώσει την κατάσταση του φυσικού περιβάλλοντος του σπηλαίου, να φωτογραφίσει την πανίδα, να εκτιμήσει την κατάσταση των πληθυσμών των ενδημικών ειδών και να εντοπίσει ζώα που μέχρι σήμερα δεν είχαν καταγραφεί.
Η επιστημονική ομάδα απαρτιζόταν από τους Σάββα Παραγκαμιάν, Ολυμπία Μπατσιάμη, Αλεξάνδρα Σαμολαδά, Ιωάννα Μυλωνά, Παναγιώτη Καρακουλάκη, Καλούστ Παραγκαμιάν και Χρήστο Πέννο, ενώ σημαντική ήταν και η συνδρομή του Σπηλαιολογικού Συλλόγου Πρωτέα Θεσσαλονίκης.
Η βιοποικιλότητα του Αγγίτη δεν περιορίζεται στον αριθμό των ειδών. Ξεχωρίζουν οι οργανισμοί που εξελίχθηκαν και επιβιώνουν αποκλειστικά ή κυρίως σε αυτό το περιβάλλον, ανάμεσά τους ένα ενδημικό κολεόπτερο, ένα είδος σκαθαριού που συνδέθηκε με το συγκεκριμένο σπήλαιο, αλλά και υδρόβιοι οργανισμοί στον υπόγειο ποταμό κατά μήκος του σπηλαίου.
«Η ζωή μέσα στο σπήλαιο έχει τις δικές της ιδιαιτερότητες», σημειώνει στο ΑΠΕ – ΜΠΕ ο κ. Παραγκαμιάν, «περιλαμβάνει μέχρι και μικρά υδρόβια ζώα. Όπως για παράδειγμα ένα ενδημικό αμφίποδο που μοιάζει σαν μια μικρή γαρίδα, μόλις 5 χιλιοστά σε μήκος. Είναι χωρίς μάτια, τυφλό, με λευκό χρώμα και βρίσκεται μέσα σε μικρές γούρνες δεξιά κι αριστερά περπατώντας κατά μήκος του σπηλαίου. Ενώ η γνωστή Πετροκαραβίδα του ποταμού, επιστημονική ονομασία Austropotamobius torrentium, όταν βρίσκεται έξω στο ποτάμι, είναι σκούρα καφέ και με σκληρό εξωσκελετό, ενώ όταν βρίσκεται μέσα στο σπήλαιο αποκτά γαλάζια απόχρωση. Πρόκειται για μια από τις πιο χαρακτηριστικές εικόνες που αναδεικνύουν πόσο διαφορετικές είναι οι συνθήκες ζωής στον υπόγειο κόσμο του σπηλαίου».
Όπως εξηγεί ο Σάββας Παραγκαμιάν, τα ζώα αυτά μπορεί να είναι μικροσκοπικά, όμως η παρουσία τους είναι σημαντικός δείκτης για την κατάσταση του οικοσυστήματος και της περιοχής Natura 2000. Ιδιαίτερα τα υπόγεια νερά έχουν καθοριστικό ρόλο, καθώς μέσω αυτών μεταφέρονται τα θρεπτικά συστατικά που χρειάζονται οι οργανισμοί για να επιβιώσουν. Η επιστημονική έρευνα βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη και, όπως επισημαίνει, το σπήλαιο «χρειάζεται περαιτέρω μελέτη», αφού υπάρχουν πολλά ακόμη στοιχεία της υπόγειας πανίδας που πρέπει να διερευνηθούν, να τεκμηριωθούν και να προστατευτούν.
Από το ΒΙΑΣ ΙΙ στην ανάγκη μεγαλύτερης προστασίας
Η έρευνα στον Αγγίτη εντάσσεται σε ένα ευρύτερο εγχείρημα που επιχειρεί να αναδείξει τη σχέση φυσικής βιοποικιλότητας και πολιτιστικής κληρονομιάς. Το ΒΙΑΣ ΙΙ αποτελεί συνέχεια του πρώτου προγράμματος, στο οποίο είχαν καταγραφεί περισσότερα από 10.460 είδη χλωρίδας και πανίδας σε 20 εμβληματικούς αρχαιολογικούς χώρους, ανάμεσά τους η Ακρόπολη, η Ολυμπία, οι Δελφοί και η Δήλος.
Στο νέο πρόγραμμα, συνολικού προϋπολογισμού 1.090.120 ευρώ, έχουν ενταχθεί το σπήλαιο και οι πηγές του Αγγίτη, καθώς και το σπήλαιο του Ευριπίδη στη Σαλαμίνα, με αναγνώριση της πολιτιστικής σημασίας των σπηλαίων. Το πρόγραμμα συντονίζεται από το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, υπό την εποπτεία του καθηγητή Παναγιώτη Παφίλη.
Ο σπηλαιολόγος και επίκουρος καθηγητής του τμήματος Γεωλογίας του ΑΠΘ Χρήστος Πέννος παρακολουθεί εδώ και χρόνια το σπήλαιο του Αγγίτη σε διαφορετικές εποχές του χρόνου, έχοντας τοποθετήσει ειδικό εξοπλισμό για την καταγραφή των μεταβολών στη στάθμη του νερού και άλλων παραμέτρων.
Στην πρόσφατη αποστολή συμμετείχε και ο διακεκριμένος Έλληνας βιολόγος και σπηλαιολόγος Καλούστ Παραγκαμιάν, ο οποίος είχε μελετήσει τις πηγές του Αγγίτη τη δεκαετία του 1990. Στόχος της νέας έρευνας είναι η επαναβεβαίωση και η πληρέστερη τεκμηρίωση των ειδών που ζουν στο σπήλαιο, ώστε η επιστημονική γνώση να αποτελέσει βάση για την προστασία του.
Το σπήλαιο του Αγγίτη είναι κάτι πολύ περισσότερο από ένα εντυπωσιακό φυσικό τοπίο. Είναι ένας ζωντανός υπόγειος κόσμος, όπου το νερό, η γεωλογία και η ζωή συνυπάρχουν σε ένα οικοσύστημα που παραμένει σε μεγάλο βαθμό αθέατο. Όσο οι επιστήμονες κατεβαίνουν βαθύτερα για να καταγράψουν κάθε μορφή ζωής, τόσο γίνεται σαφές πως η προστασία του Αγγίτη δεν αφορά μόνο ένα σπήλαιο, αλλά έναν ολόκληρο κόσμο που έχει διαμορφωθεί κάτω από τη γη και πρέπει να παραμείνει ζωντανός.
– Τις φωτογραφίες παραχώρησε ο κ. Σάββας Παραγκαμιάν
