Πώς μετατρέπεται η αγωνία, η μοναξιά ή το τρακ σε εικόνα; Στο storyboard πριν το γύρισμα, εκεί όπου οι λέξεις του σεναρίου γίνονται σχέδια, σκηνές και πλάνα, εστιάζει το εργαστήριο που πραγματοποιήθηκε στο Short Film Hub του 49ου Φεστιβάλ Ταινιών Μικρού Μήκους Δράμας.
Στο εργαστήρι «Από τη σελίδα στο πλάνο. Storyboard: Η ταινία πριν το γύρισμα» αναλύθηκε αυτή η τεχνική, με συντονιστές τον σκηνοθέτη, παραγωγό, storyboard artist και sound designer Πάνο Παππά και τη σεναριογράφο, σκηνοθέτιδα και μοντέζ Δέσποινα Χαραλάμπους. Οι δύο τους, μιλώντας στο Αθηναϊκό/Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων, εξήγησαν γιατί το storyboard είναι ένα πολύτιμο και κυρίως δωρεάν εργαλείο για τον σκηνοθέτη.
«Το κίνητρό μας γι’ αυτό το workshop είναι να τονίσουμε τη μεγάλη σημασία που έχει το storyboard, δηλαδή να κάνεις κάποια σχέδια με τα οποία θα εικονοποιήσεις το σενάριο πριν αρχίσεις τα γυρίσματα, διότι βοηθούν πάρα πολύ στην οικονομία», εξηγεί η Δέσποινα Χαραλάμπους, περιγράφοντας μια διαδικασία που, παρότι χρήσιμη, δεν απαιτεί ούτε ιδιαίτερες γνώσεις ούτε εξοπλισμό. Όπως σημειώνει, η δουλειά της εικονοποίησης του σεναρίου, «από λεξούλες σε εικονίτσες», πρέπει να έχει γίνει πριν από το γύρισμα.
Το storyboard, όπως εξηγούν, δεν είναι απλώς μια σειρά από ωραία σχέδια. Είναι ο τρόπος με τον οποίο ο σκηνοθέτης δοκιμάζει στο χαρτί τις αποφάσεις που θα κληθεί να πάρει στο γύρισμα: πού θα μπει η κάμερα, τι θα χωρέσει στο κάδρο, τι θα μείνει εκτός, πότε θα γίνει ένα cut, πώς θα κινηθούν οι χαρακτήρες και πώς θα εξελιχθεί ο ρυθμός μιας σκηνής. «Είναι μια λεπτομερής εργασία πάνω στη δομή και την οπτική του σκηνοθέτη επί του σεναρίου, είναι η μέθοδος του ίδιου του σκηνοθέτη προκειμένου να ορίσει τις βασικές παραμέτρους της δουλειάς του, ένα έργο που αφορά τον ίδιο», σημειώνει ο Πάνος Παππάς.
Για τον ίδιο, το storyboard είναι στην ουσία «η πιο φτηνή σκηνοθεσία». «Είναι τσάμπα. Κάθεσαι σπίτι σου και το κάνεις. Απλώς πρέπει να έχεις την πειθαρχία να κάθεσαι στο χαρτί και να δουλεύεις προσπαθώντας να λύσεις τα προβλήματα που θα προκύψουν. Είναι ο πιο φτηνός τρόπος να κάνεις λάθη, διότι όταν θα συμβούν, το σκίζεις και αρχίζεις ένα νέο», λέει χαρακτηριστικά.
«Πριν από την κάμερα, πιάσε το μολύβι!»
Στο εργαστήριο οι δύο εισηγητές στάθηκαν ιδιαίτερα στο ότι για να δημιουργήσει κανείς storyboard δεν χρειάζεται να ξέρει να ζωγραφίζει. Στόχος δεν είναι να προκύψει ένα αυτόνομο εικαστικό έργο, αλλά να αποτυπωθεί με τον πιο απλό τρόπο η κινηματογραφική σκέψη του σκηνοθέτη. «Νομίζω πάρα πολλοί φοβούνται να πιάσουν μολύβι», λέει η κ. Χαραλάμπους. Όπως εξηγεί, η εικόνα ενός εντυπωσιακού storyboard, σχεδιασμένου από επαγγελματία εικονογράφο, μπορεί να λειτουργήσει αποτρεπτικά για έναν νέο σκηνοθέτη που θεωρεί ότι πρέπει να είναι εξίσου καλός στο σχέδιο. «Δεν είναι απαραίτητο να ξέρει να ζωγραφίζει. Αυτό που θα κάνει μπορεί να είναι μουτζούρες, κάτι πραγματικά γρήγορο και βιαστικό, που όμως να αποτυπώνει τι θέλει να δείξει σε κάθε πλάνο», προσθέτει.
Ο κ. Παππάς θεωρεί μάλιστα ότι η υπερβολική προσήλωση στην αισθητική του σχεδίου μπορεί να απομακρύνει τον δημιουργό από τον πραγματικό στόχο. «Άλλο είναι μια αυτόνομη τέχνη, όπως είναι το κόμικ, και άλλο είναι το εργαλείο ενός δημιουργού. Το storyboard είναι εργαλείο. Δεν χρειάζεται να είναι τέλειο, χρειάζεται να σου δείχνει αυτό που θέλεις να γυρίσεις», επισημαίνει.
Στη διάρκεια του εργαστηρίου ο κ. Παππάς εξήγησε ότι το storyboard δεν χρησιμοποιείται με τον ίδιο τρόπο σε κάθε κινηματογραφικό είδος. Στο ντοκιμαντέρ ή σε μια ταινία δρόμου μπορεί να λειτουργεί περισσότερο ως ενδεικτικός οδηγός, ενώ σε μια ταινία επιστημονικής φαντασίας, όπου ο σχεδιασμός των χώρων, των εφέ και της δράσης απαιτεί μεγαλύτερη ακρίβεια, μπορεί να γίνει ιδιαίτερα λεπτομερές.
Παρουσιάστηκαν χαρακτηριστικά παραδείγματα από την ιστορία του κινηματογράφου, όπως τα storyboards του Σολ Μπας για την «Ψυχώ» του Άλφρεντ Χίτσκοκ και του Μάρτιν Σκορσέζε για τον «Ταξιτζή». Σε αυτά αποτυπώνεται με σαφήνεια η οπτική αντίληψη των δημιουργών, πριν αυτή μεταφερθεί στην οθόνη.
Για τον Πάνο Παππά, «ένα storyboard λειτουργεί όπως μια παρτιτούρα στη μουσική». Η προετοιμασία αυτή δεν σημαίνει ότι αφαιρεί από τον σκηνοθέτη τη δημιουργικότητα. Αντίθετα, του επιτρέπει να έχει ήδη επεξεργαστεί τις βασικές επιλογές του, ώστε στο γύρισμα να μην αναγκάζεται να ανακαλύψει από την αρχή τι πρόκειται να κάνει. «Μια καλή εικαστική δουλειά προετοιμασίας, όπως είναι η παρτιτούρα στη μουσική, σου επιτρέπει να σώσεις το έργο σου ακόμα κι αν δεν είναι καλός ο ηθοποιός ή τουλάχιστον να προσπαθήσεις να κάνεις τη δουλειά πιο εξελιγμένη, να φαίνεται κάτι με εικαστικό τρόπο», αναφέρει.
«Είναι δουλειά που πρέπει να την έχεις φανταστεί από πριν. Δεν γίνεται να πας στο γύρισμα και να σκέφτεσαι εκεί τι πλάνα σκοπεύεις να γυρίσεις, ενώ σε περιμένουν δεκάδες άνθρωποι και σου απευθύνονται για πολλά διαφορετικά θέματα. Δεν πρόκειται να έχεις τη συγκέντρωση για να το κάνεις επιτόπου», επιμένει η κ. Χαραλάμπους.
Η διαδικασία, ωστόσο, δεν είναι απαραίτητα γραμμική. Ο σκηνοθέτης δεν χρειάζεται να ξεκινήσει από το πρώτο πλάνο και να προχωρήσει μέχρι το τελευταίο. «Θα πρέπει να ξεκινήσει από τις πιο δυνατές σκέψεις, από τις πιο δυνατές εικόνες, εκείνες είναι εξάλλου που θα καθοδηγήσουν και τη συνολική ροή», σημειώνει ο Πάνος Παππάς.
Και όσο προχωρά η προετοιμασία, το storyboard μπορεί να αλλάζει. Ένας χώρος μπορεί να αποδειχθεί διαφορετικός από αυτόν που είχε φανταστεί ο σκηνοθέτης, ένα πλάνο μπορεί να μην μπορεί να πραγματοποιηθεί και μια άλλη λύση να αποδειχθεί καλύτερη. Γι’ αυτό και δεν αποτελεί άκαμπτο σχέδιο, αλλά εργαλείο που επικαιροποιείται μέχρι το γύρισμα.
Στο δεύτερο μέρος του εργαστηρίου, οι συμμετέχοντες πέρασαν από τη θεωρία στην πράξη. Δούλεψαν πάνω σε απόσπασμα σεναρίου της Δέσποινας Χαραλάμπους και είδαν το αντίστοιχο storyboard, ενώ ο Πάνος Παππάς σχεδίασε ζωντανά παραδείγματα, δείχνοντας πώς ακόμη και με λίγες γραμμές μπορεί να καταγραφεί μια σκηνοθετική επιλογή.
* Τις φωτογραφίες παραχώρησαν οι κ. Παππάς και Χαραλάμπους
