Ένας κρατούμενος γράφει τα πρώτα ποιήματα της ζωής του για να μιλήσει στις δύο κόρες του που τον περιμένουν έξω. Ένας άλλος φαντάζεται τον εαυτό του στο 2050, ως άνθρωπο που κάνει πάντα το καλό και φροντίζει τους άλλους. Και μέσα στο μάθημα, ένας κρατούμενος επιστρέφει από το γραφείο των φυλάκων με την είδηση ότι ο εισαγγελέας έχει υπογράψει την αποφυλάκισή του, για να αγκαλιάσει σε λίγο καιρό ξανά τον τετράχρονο γιο του.
Η αίθουσα γεμίζει αγκαλιές και αυτές είναι μόνο μερικές από τις στιγμές που έχει ζήσει ο Βασίλης Μανουσάκης, διδάσκων στο Πανεπιστήμιο Πατρών, σύμβουλος ψυχικής υγείας και συγγραφέας, στις φυλακές όπου διδάσκει δημιουργική γραφή. Εκεί, η γραφή τούς δίνει τη δυνατότητα να μιλούν για τη ζωή τους, τις δυσκολίες του εγκλεισμού και όσα ονειρεύονται για το μέλλον.
Δεν είναι τυχαίο ότι ανάμεσα στα αγαπημένα ποιήματα των μαθητών του βρίσκονται τα «Τείχη» και η «Ιθάκη» του Κωνσταντίνου Καβάφη. Το πρώτο γίνεται αφορμή να μιλήσουν για τα τείχη που τους περιβάλλουν, αλλά και για εκείνα που κουβαλούν μέσα τους, ενώ το δεύτερο τους οδηγεί στη διαδρομή που τους έφερε μέχρι τη φυλακή και στο ταξίδι που ελπίζουν να συνεχίσουν πέρα από αυτήν.
Είναι πολύ ενθαρρυντικό το πώς οι έγκλειστοι συμμετέχουν και συζητάνε για τα δικά τους τείχη (εσωτερικά και εξωτερικά) ή για το δικό τους ταξίδι στη ζωή, που τους έφερε εκεί ή που ελπίζω να τους φέρει κάποια στιγμή έξω από τα τείχη αυτά», λέει ο Βασίλης Μανουσάκης στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων.
Σε αυτή την ανάγκη για έκφραση βασίζεται το πρόγραμμα «Μια ιστορία δρόμος», που υλοποιείται στις φυλακές Αγίου Στεφάνου Πατρών, με τη συμμετοχή περισσότερων από 30 κρατουμένων. Πρόκειται για πρωτοβουλία του Πανεπιστημίου Πατρών που επιχειρεί, μέσα από την ποίηση, την πεζογραφία, το θέατρο και την αφήγηση, να δώσει στους συμμετέχοντες χώρο να εκφραστούν και να επικοινωνήσουν.
«Δάσκαλε, ψυχολόγος είσαι;»
Η διαδρομή του Βασίλη Μανουσάκη στις φυλακές ξεκίνησε το καλοκαίρι του 2023, όταν συμμετείχε σε εκπαιδευτική συνάντηση με τον Πορτογάλο Ζοζέ Αγκουιάρ, διευθυντή εκπαίδευσης στις φυλακές Πέντονβιλ του Λονδίνου. «Η εκπαίδευση αυτή μού άλλαξε εντελώς την αντίληψη για τον κόσμο και από εκείνο το καλοκαίρι ακόμα απέκτησα έναν καινούριο σκοπό», θυμάται.
Την ίδια χρονιά βρέθηκε για πρώτη φορά μέσα στις φυλακές Κορυδαλλού, για να διδάξει δημιουργική γραφή σε 32 κρατούμενους, Έλληνες και αλλοδαπούς. Η διαδρομή μέσα από τους «στενούς, δαιδαλώδεις διαδρόμους», αφού είχε αφήσει στην πύλη το κινητό και την ταυτότητά του, όπως περιγράφει, του έχει μείνει χαραγμένη στη μνήμη, όπως και η πρώτη συνάντηση με τους μαθητές του. Τους χαιρέτησε όλους με χειραψία και τους ζήτησε να πουν το όνομά τους και τον τόπο καταγωγής τους, με τους ίδιους να αρχίζουν αυθόρμητα να αφηγούνται τις ιστορίες τους. «Μέχρι που ένας κρατούμενος είπε γελώντας: Δάσκαλε, γιατί θέλεις να μάθεις τόσες ιστορίες; Ψυχολόγος είσαι; Όταν απάντησα ναι, άρχισαν τα σχετικά αστεία και όλη η τάξη χαλάρωσε». Ήταν η αρχή μιας εμπειρίας που, όπως εξηγεί, τον επηρέασε βαθιά ακόμη και στον τρόπο με τον οποίο βλέπει τη ζωή.
Οι ιστορίες που γράφονται μέσα στη φυλακή
Οι άνθρωποι που παρακολουθούν τα μαθήματα γράφουν ή αφηγούνται ιστορίες με αφορμή τις ασκήσεις που τους δίνονται. Όπως εξηγεί ο Βασίλης Μανουσάκης, επιλέγει συχνά θέματα που κινητοποιούν το συναίσθημα και το προσωπικό βίωμα, ώστε η γραφή να μπορεί να αποκτήσει και θεραπευτικό χαρακτήρα. Στα γραπτά τους συναντά προσωπικές διαδρομές, αλλά και φανταστικούς κόσμους. Θυμάται έναν κρατούμενο που έγραφε μυθιστόρημα σε ένα μπλε σχολικό τετράδιο, έναν άλλον που εμπνεόταν από τα βιβλία της βιβλιοθήκης και άλλους που επέλεγαν να αφηγηθούν γεγονότα της ζωής τους.
Όπως εξηγεί, η δημιουργική γραφή στις φυλακές μπορεί να λειτουργήσει ως μέσο προσωπικής έκφρασης και επεξεργασίας της εμπειρίας του εγκλεισμού. «Ιδιαίτερα στο περιβάλλον μιας επιβαλλόμενης ταυτότητας, όπως είναι οι φυλακές, η έκφραση ενός εσώτερου πιο αληθινού εαυτού γίνεται επιτακτική και η γραφή και αφήγηση προσωπικών ιστοριών φέρνει έστω και για λίγο τον κρατούμενο σε ένα ελεγχόμενο και ασφαλές προσκήνιο», σημειώνει.
Η ανάγκη αυτή για έκφραση γίνεται συχνά ιδιαίτερα έντονη όταν οι κρατούμενοι μιλούν για τις οικογένειές τους. Όπως στην περίπτωση του ανθρώπου που, μετά την πρώτη του επαφή με την ποίηση, άρχισε να γράφει στίχους για τις κόρες του. Για τον Βασίλη Μανουσάκη, τέτοιες στιγμές φανερώνουν πόσο σημαντική μπορεί να είναι η δυνατότητα επικοινωνίας, ακόμη και μέσα από ένα γραπτό κείμενο.
Αν όμως οι κρατούμενοι μαθαίνουν μέσα από τα μαθήματα να αφηγούνται τις ιστορίες τους, τι έχει μάθει ο ίδιος από εκείνους; «Ξεκινάω από το μη δεδομένο της ελευθερίας», απαντά. «Έχω ακούσει ιστορίες που πραγματικά ήταν ζήτημα αν θα πάρουμε τον έναν ή τον διπλανό δρόμο ώστε τελικά να παρανομήσουμε ή όχι». Οι συναντήσεις αυτές, όπως λέει, τον έχουν φέρει σε επαφή με μια πραγματικότητα που δύσκολα μπορεί να κατανοήσει κανείς από έξω. «Σε κάνουν ταπεινό οι ιστορίες αυτές, σε κάνουν να εκτιμάς τα δώρα που έχεις. Χρησιμοποιώ πλέον αυτό το βίωμα για να διδάσκω στα παιδιά μου, στους φοιτητές και φοιτήτριές μου, στους θεραπευόμενους και θεραπευόμενές μου την εκτίμηση της ζωής, της ελευθερίας, αλλά και την ευγνωμοσύνη και την ανθεκτικότητα».
«Μια ιστορία δρόμος»: Ένα πανεπιστημιακό πρόγραμμα μέσα στη φυλακή
Το πρόγραμμα «Μια ιστορία δρόμος» σχεδιάστηκε από τον Βασίλη Μανουσάκη και τη συνάδελφό του στο Πανεπιστήμιο Πατρών, Φρύνη Κωσταρά, και αποτελεί πλέον επίσημο πρόγραμμα του Κέντρου Επιμόρφωσης και Διά Βίου Μάθησης (ΚΕΔΙΒΙΜ) του Πανεπιστημίου Πατρών, υπό την αιγίδα της Σχολής Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών. Μετά την πιλοτική εφαρμογή του τον Μάιο του 2026, η επίσημη εφαρμογή του ξεκινά στις φυλακές Αγίου Στεφάνου στις 30 Οκτωβρίου, με περισσότερους από 30 συμμετέχοντες και την προσδοκία ότι ο αριθμός τους θα αυξηθεί.
Το πρόγραμμα έχει και ερευνητικό χαρακτήρα, με τα πρώτα αποτελέσματά του να προγραμματίζεται να παρουσιαστούν σε επιστημονικό συνέδριο, ενώ παράλληλα οι ιστορίες των κρατουμένων πρόκειται να δημοσιευτούν στο περιοδικό UP του Πανεπιστημίου Πατρών.
Πηγή φωτογραφιών: Βασίλης ΜανουσάκηςΛεζάντα για τη φωτό manousakis3:
Λεζάντα για τη φωτογραφία 3: Βασίλης Μανουσάκης, ακαδημαϊκός υπεύθυνος του προγράμματος «Μια ιστορία δρόμος», Φρύνη Κωσταρά αναπληρώτρια ακαδημαϊκή υπεύθυνη, Μιχάλης Καραγεωργίου, διευθυντής του Σχολείου Δεύτερης Ευκαιρίας (2ο ΣΔΕ Πάτρας)
