Το το τσομπανόπουλο από τον Ζιάκα της Πίνδου που έφτασε στη NASA και γνώρισε τον Neil Armstrong είναι ο Θανάσης Οικονόμου, ο Έλληνας πυρηνικός φυσικός και ερευνητής του Πανεπιστημίου του Σικάγου. Από το ορεινό χωριό των Γρεβενών μέχρι τις διαστημικές αποστολές της Αμερικής, η διαδρομή του μοιάζει με σπάνιο επιστημονικό ταξίδι.
Τον Μάιο του 1937, σε έναν παραδοσιακό οικισμό της Δυτικής Μακεδονίας που φωλιάζει στην αγκαλιά της Πίνδου, μια οικογένεια υποδεχόταν τον μικρό Θανάση. Σχεδόν ενενήντα χρόνια αργότερα, ο Θανάσης («Tom») Οικονόμου απαντούσε με ψυχραιμία στις ερωτήσεις δημοσιογράφου σε έναν πλανήτη Γη πολύ διαφορετικό από εκείνον του 1937.
Πώς βρέθηκε λοιπόν το τσομπανόπουλο της Πίνδου στην αμερικανική NASA; «Όταν αρχίσαμε την εξερεύνηση του διαστήματος δεν υπήρχε καμιά τεχνολογία για να στείλουμε διαστημόπλοια ή να πάμε στη Σελήνη. Και χρειάστηκε όλη αυτή την τεχνολογία να τη βρούμε από την αρχή. Όταν εγώ πήγα στην Αμερική το 1964 έγινα μέλος μιας ομάδας που η NASA μόλις είχε επιλέξει για να κατασκευάσει όργανα για την εξερεύνηση της Σελήνης. Η ομάδα χρειαζόταν έναν πυρηνικό φυσικό και αυτός ήμουνα εγώ. Σύντομα κατασκευάσαμε ένα όργανο, το οποίο μπήκε στο διαστημόπλοιο Surveyor, για να καταμετρήσουμε τη χημική σύσταση της Σελήνης, δηλαδή να βρούμε από τι αποτελείται η Σελήνη αφού μέχρι τότε δεν ξέραμε τίποτα εντελώς», ανέφερε μιλώντας και στην ειδική για τη διαστημική και αεροδιαστημική τεχνολογία εκπομπή του ραδιοφώνου του «Πρακτορείο 104.9FM» ο κ. Οικονόμου. Καλεσμένος στον αέρα του ραδιοφώνου κατά την παραμονή του στην Ελλάδα, ξεδίπλωσε μια διαδρομή 90 ετών που ξεκίνησε από τα βουνά της ελληνικής υπαίθρου και έφτασε μέχρι την καρδιά των αποστολών της NASA.
Το τσομπανόπουλο και τα αστέρια του ουρανού
Η επιστροφή της ανθρωπότητας στη Σελήνη τα τελευταία χρόνια είναι πλέον γεγονός, με το πρόγραμμα Artemis να ετοιμάζει τα επόμενα μεγάλα βήματα στη διαστημική εξερεύνηση. Κάθε μεγάλη εξέλιξη στην ιστορία της επιστήμης, ωστόσο, ξεκινά από ανθρώπους που τόλμησαν να οραματιστούν το άγνωστο και να βουτήξουν στο κενό της γνώσης. Ένας από αυτούς τους πρωτοπόρους είναι ο διακεκριμένος Έλληνας πυρηνικός φυσικός και ερευνητής του Πανεπιστημίου του Σικάγο.
Η πρώτη ουσιαστική επαφή του μικρού Θανάση με τον κόσμο των αστεριών δεν έγινε μέσα από τηλεσκόπια, αλλά κάτω από τον καθαρό ουρανό των Γρεβενών. Όπως θυμάται ο ίδιος, η αγάπη του για το διάστημα γεννήθηκε όταν ήταν ακόμη μικρό τσομπανόπουλο στον Ζιάκα Γρεβενών. Εκεί, τα βράδια, με τη γαλήνη της Πίνδου και δίπλα στα μεγαλύτερα αδέλφια του, γνώρισε την εικόνα του έναστρου ουρανού, που χαράχτηκε βαθιά στη μνήμη του και έγινε το εσωτερικό του φως. Ένα φως που τον ακολούθησε σε όλη τη μετέπειτα πορεία του, όταν άρχισε να μελετά επιστημονικά τους πλανήτες και το σύμπαν.
Η αμερικανική εμπειρία του Θανάση Οικονόμου ξεκίνησε το 1964, όταν έφτασε στις Ηνωμένες Πολιτείες ως νεαρός πυρηνικός φυσικός και βρήκε στη NASA και στο Σικάγο τον νέο του σταθμό. Η διαστημική υπηρεσία αναζητούσε τότε εξειδικευμένους επιστήμονες και η αποστολή διαστημικών σκαφών με νέα όργανα δεν ήταν εύκολη υπόθεση. Η ομάδα του κ. Οικονόμου ανέλαβε την πρόκληση, σχεδίασε και κατασκεύασε ένα πρωτοποριακό όργανο που τοποθετήθηκε στα διαστημόπλοια της σειράς Surveyor. Έτσι έγιναν οι πρώτες ακριβείς μετρήσεις για τη χημική σύσταση του φεγγαριού, φέρνοντας νέα επιστημονικά δεδομένα και ανοίγοντας τον δρόμο για το ταξίδι της ανθρωπότητας στη Σελήνη.
Οι μετρήσεις αυτές άνοιξαν τον δρόμο για το ιστορικό πρόγραμμα Apollo και σε εκείνη τη θρυλική περίοδο ο Έλληνας επιστήμονας είχε την ευκαιρία να γνωρίσει προσωπικά όλους τους αστροναύτες της εποχής, από τον Neil Armstrong μέχρι τον Harrison Hagan Jack Schmitt. «Οι πρώτοι αστροναύτες που πήγανε στη Σελήνη ήταν πιλότοι των αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων και είχανε τις ικανότητες. Είχα την τύχη να γνωρίσω όλους αυτούς τους αστροναύτες, από τον πρώτο αστροναύτη, τον Neil Armstrong, μέχρι τον τελευταίο, τον Jack Harrison, ο οποίος μάλιστα ήτανε και γεωλόγος και συνεργαστήκαμε μαζί, γιατί ο ίδιος είχε μεγάλο ενδιαφέρον για τα αποτελέσματα που βρήκαμε εμείς με το όργανό μας, κάτι που έγινε και μετά με τις αναλύσεις που κάναμε με τα δείγματα που έφεραν οι αστροναύτες από την επιφάνεια της Σελήνης», τόνισε ο κ. Οικονόμου.
Η μεγάλη επιστημονική του ανακάλυψη συνδέθηκε με την ανατροπή επικρατουσών θεωριών. Ως τότε, εξέχοντες επιστήμονες, μεταξύ τους και ένας διάσημος καθηγητής του Πανεπιστημίου του Σικάγο, βραβευμένος με Νόμπελ, υποστήριζαν, όπως εξήγησε ο κ. Οικονόμου, ότι η Σελήνη ήταν ένα αυτόνομο ουράνιο σώμα που απλώς αιχμαλωτίστηκε από το βαρυτικό πεδίο της Γης. «Όταν βρήκαμε τα δικά μας αποτελέσματα, αποδείχτηκε ότι η θεωρία του δεν ίσχυε, γιατί για τη Σελήνη, η χημική της σύσταση ήταν περίπου η χημική σύσταση της Γης, αλλά με λίγες διαφορές. Εγώ και ο μαθηματικός μας, είμαστε οι πρώτοι που μάθαμε από τι στοιχεία αποτελείται η Σελήνη, εμείς κάναμε τις αναλύσεις τις οποίες μετά τις ανακοινώσαμε στο κοινό και στη NASA», είπε ο κ. Οικονόμου.
Η ομάδα του απέδειξε ότι η χημική σύσταση της Σελήνης προσομοιάζει σε μεγάλο βαθμό με εκείνη της Γης, δείχνοντας παράλληλα ότι το τιτάνιο υπήρχε στο σεληνιακό έδαφος σε ποσότητες δύο έως τρεις φορές μεγαλύτερες από ό,τι στον πλανήτη μας. Η ανακοίνωση προκάλεσε αρχικά έντονη δυσπιστία στην επιστημονική κοινότητα, με αποτέλεσμα ο κ. Οικονόμου να αφιερώσει άλλους έξι μήνες σε εντατικές εργαστηριακές δοκιμές για να αποδείξει ότι τα όργανα έδιναν σωστά αποτελέσματα. «Αυτό μου στοίχισε μισό χρόνο δοκιμών, για να αποδείξω ότι το όργανό μας σωστά εκτίμησε την ποσότητα του τιτανίου στη Σελήνη. Και όπως αποδείχτηκε μετά και από τις αναλύσεις των δειγμάτων που φέραμε από τη Σελήνη, οι αναλύσεις ήτανε σωστές», σχολίασε ο εμβληματικός Έλληνας επιστήμονας.
Στη συζήτηση πέρασε και μια σύγκριση ανάμεσα στο τότε και στο σήμερα της διαστημικής τεχνολογίας. Ο κ. Οικονόμου σημείωσε ότι η πρώτη κούρσα για τη Σελήνη δεν είχε μόνο επιστημονικό κίνητρο, αλλά τροφοδοτούνταν και από τον σκληρό γεωπολιτικό ανταγωνισμό ανάμεσα στις ΗΠΑ και τη Σοβιετική Ένωση. Αντίθετα, οι σημερινές αποστολές Artemis, όπως είπε, στοχεύουν στη δημιουργία μόνιμων υποδομών και βάσεων που θα λειτουργήσουν ως εφαλτήριο για το επόμενο μεγάλο ταξίδι της ανθρωπότητας προς τον πλανήτη Άρη. Και μπορεί ο ενθουσιασμός του κοινού να μην είναι ο ίδιος με εκείνον της δεκαετίας του ’60, όταν οι πολίτες δεν είχαν συνηθίσει τις τεχνολογικές κατακτήσεις, όμως ο κ. Οικονόμου δήλωσε βέβαιος ότι η ανθρώπινη περιέργεια για το σύμπαν «δεν πρόκειται να σταματήσει ποτέ».
Ο διακεκριμένος ερευνητής υπενθύμισε ότι τα οφέλη αυτής της διαστημικής κούρσας έχουν περάσει άμεσα στη σύγχρονη καθημερινότητα. Η τεχνολογία που αναπτύχθηκε για να φτάσουμε στη Σελήνη είναι η βάση για τα έξυπνα κινητά τηλέφωνα, τα συστήματα πλοήγησης GPS, το διαδίκτυο και τις ψηφιακές φωτογραφικές μηχανές που χρησιμοποιούμε σήμερα. Και το αύριο, όπως εκτίμησε, μόλις αρχίζει να διαγράφεται: «ποτέ δεν ξέρεις τι θα φέρει το μέλλον. Μέσα σε ένα μικρό χρονικό διάστημα γίνονται τόσο μεγάλα βήματα. Το τι θα γίνει τώρα στα επόμενα δέκα, είκοσι, πενήντα χρόνια, δεν το ξέρει κανείς. Είμαι σίγουρος όμως ότι θα έχουμε πολλές καινούργιες εφευρέσεις, μεγάλη ανάπτυξη της τεχνολογίας, όπως έχει γίνει μέχρι τώρα», σχολίασε με ενθουσιασμό ο διακεκριμένος Έλληνας πυρηνικός φυσικός.
Κλείνοντας, ο κ. Οικονόμου έστειλε μήνυμα προς τους μαθητές, καλώντας τους νέους να στραφούν στις θετικές επιστήμες, καθώς, όπως είπε, εκείνοι θα αναλάβουν στο μέλλον τα ηνία της κοινωνίας και της τεχνολογικής εξέλιξης. Αναφερόμενος στην αυτοβιογραφία του, που αποτυπώνει τη διαδρομή του έως τα εργαστήρια της NASA, εξέφρασε την ελπίδα το παράδειγμά του να εμπνεύσει τους νεότερους να ακολουθήσουν τα όνειρά τους. Όσο για την αγαπημένη του εικόνα από τα χρόνια του στα εργαστήρια της NASA, επιμένει πως η ομορφότερη εικόνα στο σύμπαν παραμένει ο πλανήτης Γη. «Tο πιο ωραίο τοπίο στο διάστημα δεν μπορεί να είναι άλλο παρά ο πλανήτης μας, η Γη μας, γιατί αυτό είναι το σπίτι μας και πρέπει οπωσδήποτε να κάνουμε τα πάντα για να τον διατηρήσουμε και στο μέλλον για τις επόμενες γενιές», σχολίασε ο επιστήμονας των διαστημικών επιτευγμάτων.
Ο ομότιμος καθηγητής Πυρηνικής Φυσικής του Πανεπιστημίου του Σικάγο βρέθηκε στη Θεσσαλονίκη, στο ΝΟΗΣΙΣ, στις αρχές Σεπτεμβρίου και ταξίδεψε το κοινό στην πολυετή και συναρπαστική επιστημονική του πορεία, μοιράστηκε τις γνώσεις και την εμπειρία του από την αυγή της διαστημικής έρευνας. Το κοινό είχε επίσης την ευκαιρία να γνωρίσει το βιβλίο του «Ο δρόμος για τα Αστέρια», που παρουσιάζει την προσωπική και επιστημονική διαδρομή του συγγραφέα από την Ελλάδα μέχρι τη διεθνή διαστημική σκηνή.
