«Όταν κάποιος έρχεται για να προσευχηθεί, συνειδητοποιεί αμέσως ότι το έργο τούτο δεν έγινε τόσο τέλειο ούτε από τη δύναμη ούτε από την τέχνη των ανθρώπων, αλλά από θεϊκή επενέργεια· ο νους του μετουσιώνεται και κατευθύνεται προς τον Θεό και νομίζει ότι ο Θεός δεν είναι μακριά, αλλά ότι έχει τρυπώσει, χωρίς να γίνει αντιληπτός, ανάμεσα σ’ εκείνους που ο ίδιος διάλεξε. Και αυτό δεν συμβαίνει μόνον σ’ εκείνον που επισκέπτεται για πρώτη φορά τον ναό, αλλά ασταμάτητα στον καθένα η ίδια εντύπωση προκαλείται, σα να είναι η πρώτη φορά που αντικρίζει αυτό το θέαμα…»
Ο Προκόπιος από την Καισάρεια, ο σημαντικότερος ιστορικός του 6ου αιώνα, προσπαθεί να περιγράψει το -στην πραγματικότητα- απερίγραπτο επίτευγμα του αυτοκράτορα Ιουστινιανού: τον ναό της Αγίας Σοφίας. Στο σύγγραμμά του «Περί κτισμάτων» αποτυπώνει με λεπτομέρειες τη σοφή αρχιτεκτονική δομή, την ανεπανάληπτη αισθητική και το μεγαλείο της Μεγάλης Εκκλησίας του Θεού στην έδρα του Βυζαντίου, την Κωνσταντινούπολη. Ακόμα κι αν η περιγραφή του συνοδεύεται από μεγαλόστομες κολακείες για τον αυτοκράτορα, του είναι αδύνατο να κρύψει τον θαυμασμό του για το αρχιτεκτονικό αριστούργημα, που -όπως σημειώνει ο συγγραφέας- περισσότερο παραπέμπει σε θεϊκή κατασκευή, παρά σε ανθρώπινη.
Αλλά όσο θαυμασμό κι αν εκδηλώνει για το θείο δημιούργημα της εποχής του ο Προκόπιος, θα του είναι μάλλον αδύνατο να φανταστεί ότι αυτό το αριστουργηματικό αρχιτεκτόνημα θα υπάρχει μιάμιση χιλιετία μετά! Πώς θα σταθεί αγέρωχο στο πέρασμα του χρόνου, θα επιβιώσει από σεισμούς, πολέμους, καταστροφές και πώς μιαν άλλη 27η Δεκεμβρίου, αυτή του 2025, αυτός ο μοναδικός ναός θα κοντοζυγώνει τους 15 αιώνες ζωής!
Αν η Αγιά Σοφιά ήταν άνθρωπος, θα έσβηνε σήμερα 1.488 κεριά! Εκείνη, μάλιστα, η μέρα των θυρανοιξίων του ναού (27η Δεκεμβρίου του 537) κατά το Ιουλιανό ημερολόγιο αντιστοιχεί στην ίδια ακριβώς ημέρα του Γρηγοριανού, καθώς η διαφορά των 13 ημερών ανάμεσα στα δύο ημερολόγια προέκυψε από το 1582 και έπειτα, όταν ο Πάπας Γρηγόριος ΙΓ επισήμανε τη διαφορά των ημερών που είχαν συσσωρευτεί από τα δίσεκτα έτη. Πριν τον 16ο αιώνα ήταν αμελητέα.
Σήμερα, λοιπόν, είναι το «γενέθλιον» του ναού, που εξακολουθεί να διατηρεί τον τίτλο του σημείου αναφοράς της βυζαντινής ναοδομίας και του περίλαμπρου συμβόλου της χριστιανοσύνης και είναι ευκαιρία να ανατρέξει κανείς στην εποχή της «γέννησής» του, έτσι όπως την περιγράφουν εκείνοι που την έζησαν ή που την άκουσαν από πρώτο χέρι…
Αν θέλουμε να δούμε την ιστορία της Αγίας Σοφίας, θα πρέπει να ξεκινήσουμε από τα γεγονότα που οδήγησαν στην κατασκευή της, με επίκεντρο τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό.
Μετά την αιματηρή στάση του Νίκα, τον Ιανουάριο του 532, κατά την οποία η εικόνα του Ιουστινιανού Α’ έχει δεχθεί ισχυρό πλήγμα, ο αυτοκράτορας ρίχνεται με ζήλο στην προσπάθεια να αποκαταστήσει τη χαμένη αίγλη του. Καθώς στον ευρύτερο χώρο του Ιερού Παλατίου και πλάι στον ναό της Αγίας Ειρήνης υπήρχε ξυλόστεγη βασιλική Αγία Σοφία, που κάηκε στα επεισόδια της Στάσης, αποφασίζει να οικοδομήσει στο ίδιο σημείο νέο ναό, που θα είναι το πιο ζηλευτό αρχιτεκτόνημα εντός και εκτός βυζαντινής επικράτειας. Ένα τέτοιο επίτευγμα θα φέρει διπλό όφελος στον Ιουστινιανό, καθώς θα κερδίσει τις χαμένες από τη Στάση εντυπώσεις και θα δώσει μία αφοπλιστική απάντηση στη Ρωμαία αριστοκράτισσα Ανικία Ιουλιανή, η οποία είχε ανθίσει από φήμη και επιρροή.
Το έργο ανοικοδόμησης του ναού προχωρά χωρίς καθυστέρηση, καθώς οι μηχανικοί Ανθέμιος και Ισίδωρος εφαρμόζουν νέες τεχνικές στήριξης ενός επιβλητικού τρούλου, που θα δώσει στο οικοδόμημα εξαιρετική χάρη.
Η Αγία Σοφία εγκαινιάζεται το 537 μ.Χ. από τον Πατριάρχη Μηνά. Στις 27 Δεκεμβρίου, ο προκαθήμενος της Εκκλησίας περιμένει τον αυτοκράτορα με τους ιερείς στο μέσον της κεντρικής βασιλικής πύλης, έτοιμοι για το μεγάλο γεγονός.
Η Αγία Σοφία είναι η μητρόπολη της αυτοκρατορίας. Σε αυτήν θα λειτουργεί ο πατριάρχης, θα γίνεται η στέψη των αυτοκρατόρων και θα εκκλησιάζεται ο «ελέω Θεού» στις μεγάλες γιορτές.
Η ΔΕΥΤΕΡΗ ΑΛΩΣΗ: Η Αγία Σοφία μετατρέπεται σε τζαμί μετά την κατάληψη από τους Οθωμανούς το 1453.
Ο πορθητής Μωάμεθ Β’ διατηρεί το κτήριο και την ονομασία του ναού (Aya Sofya), αλλά μετατρέπει τον χώρο σε τζαμί, πράγμα που σημαίνει ότι τα θαυμάσια ψηφιδωτά, που αποτυπώνουν ιερά πρόσωπα, θα πρέπει να κρυφτούν ή να εξαφανιστούν.
Για πέντε ολόκληρους αιώνες, η Αγία Σοφία λειτουργεί ως ισλαμικό τέμενος, μέχρι το 1935, όταν ο Κεμάλ Ατατούρκ, ιδρυτής της σύγχρονης Τουρκίας, την μετατρέπει σε μουσείο.
Κοντά έναν αιώνα μετά τη μετατροπή του σε μουσείο, επί προεδρίας Ερντογάν, η Αγία Σοφία αναβαπτίζεται και πάλι σε τζαμί.
Η Αγία Σοφία θα ενσαρκώσει με τον πιο περίτρανο τρόπο το συνταίριασμα του αρχαιοελληνικού και ορθόδοξου πνεύματος, αποτελώντας το ένα εκ των δύο προτύπων της Μεγάλης Ιδέας.
Ευχόμαστε να σταθεί ορθή για πολλά ακόμη χρόνια…
Πηγές πληροφοριών και φωτογραφιών
– «Περί κτισμάτων», Προκόπιος Καισαρεύς, σύγγραμμα 6ου αι.
– «Έκφρασις ναού Αγίας Σοφίας», Παύλος Σιλεντάριος, σύγγραμμα 6ου αι.
– «Σύνοψις ιστοριών», Γεώργιος Κεδρηνός, σύγγραμμα 12ου αι.
– «Χρονικό της Άλωσης», Γεώργιος Σφραντζής, σύγγραμμα 15ου αι.
– «Η Αγία Σοφία», Γκ. Φοσάτι (Εκδ. Γνώση, Αθήνα 2012)
– Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού
– Κέντρο Πολιτισμού «Ελληνικός Κόσμος», Αγία Σοφία – 1500 χρόνια ιστορίας
