Δύο φίλες, η Ρένα και η Τίτι, ξεκινούν τον μαραθώνιο της φάρσας, βάζουν στην άκρη την υπόλοιπη ζωή τους και από ένα εργένικο διαμέρισμα τηλεφωνούν μόνο σε άνδρες με υποτιθέμενο κύρος, κόντρα στον κοινωνικό συντηρητισμό. Πάνω σε αυτόν τον άξονα ξεδιπλώνεται η παράσταση «Η Φάρσα», που βασίζεται στο ομότιτλο μυθιστόρημα (Πατάκης/1η έκδοση 1982) της Έρσης Σωτηροπούλου και ολοκληρώνει τη Δευτέρα, Τρίτη και Τετάρτη, 9, 10 και 11 Νοεμβρίου, έναν κύκλο δέκα παραστάσεων στο θέατρο Κάμιρος (Ιθάκης 32, Αθήνα).
Για τις ηρωίδες που, μέσα από τα προσωπεία που στήνουν, προσπαθούν να διαχειριστούν την κοινή τους ιστορία, το πένθος, τις αγωνίες, την πολυπλοκότητα της ζωής και μια ταυτότητα σε κρίση, αλλά και για την άβυσσο που χωρίζει τη θέση της γυναίκας μπροστά και πίσω από την κοινωνική βιτρίνα μίλησε στο Αθηναϊκό – Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων και την Κατερίνα Λυμπεροπούλου η βραβευμένη συγγραφέας, Έρση Σωτηροπούλου.
Η ανδροκρατία συνεχίζεται παρά τις ρωγμές
«Η “Φάρσα” είναι το Μανιφέστο της επαναστατημένης γυναίκας – επαναστατημένη στο μέτρο που ο άντρας είναι ακόμα ο απόλυτος άρχων που κρατάει τα ηνία, αφού δεν έχει εκλείψει η βασιλεία του ούτε στους ουρανούς ούτε επί της γης… Η επαναστατική πράξη συνίσταται στην υπονόμευση αυτής της δύναμης με τη γελοιοποίησή της, την καταβαράθρωσή της με το γέλιο», έχει πει για το έργο της Σωτηροπούλου ο Έλληνας ποιητής, πεζογράφος, δοκιμιογράφος και θεωρητικός της λογοτεχνίας Νάνος Βαλαωρίτης. Από πού εκκίνησε η γραφή του; «Η ανδροκρατία συνεχίζεται παρά τις ρωγμές. Ταυτόχρονα, βρίσκω πάντα ένα στοιχείο ευτράπελο και γκροτέσκο στον βωμό της ανδρικής υπεροχής. Το σύνδρομο του φουσκωμένου κόκορα γεννιέται ξανά από τις στάχτες του», λέει στο ΑΠΕ – ΜΠΕ η Έρση Σωτηροπούλου. «Μια τηλεφωνική φάρσα έδωσε τον σπινθήρα για το βιβλίο. Ήταν εντυπωσιακό πώς ο αποδέκτης εκείνης της φάρσας, σοβαρός, πανεπιστημιακός, επιτυχημένος, ακούγοντας να τον εκθειάζει μια άγνωστη φωνή στο τηλέφωνο, με εγκώμια ακραίου θαυμασμού και εκτίμησης, την ακολούθησε κολακευμένος, γλιστρώντας πίσω της – πάντα σίγουρος για τον εαυτό του – σ’ ένα σύμπαν απόλυτης παράνοιας. Το πέρασμα έγινε χάρη σ’ ένα κατεβατό από εγκώμια. Αυτό ήταν το δέλεαρ για εκείνον και για μένα κομβικό σημείο… Τρία χρόνια αργότερα άρχισα να γράφω το βιβλίο».
Ύστερα, με τη γελοιοποίηση επιτυγχάνεται η υπονόμευση αυτής της δύναμης και η καταβαράθρωσή της; Και αν ναι, αυτό είναι μια επαναστατική πράξη; «Τα δυο κορίτσια παίζουν κλεφτοπόλεμο με την πραγματικότητα, με ό,τι η κοινωνία επιβάλλει ως σοβαρό και σωστό. Δεν υπάρχει φραγμός στο ανατρεπτικό χιούμορ τους. Το χιούμορ είναι ένα όπλο στα χέρια τους, το μοναδικό όπλο τους, ικανό να κλονίσει τις βεβαιότητες ενός κόσμου σοβαροφανούς και καταπιεστικού, ξεγυμνώνοντας την υποκρισία του», απαντά στο ΑΠΕ – ΜΠΕ η Έρση Σωτηροπούλου. «Νομίζω ότι κάθε αναγνώστης διαβάζει τη “Φάρσα” διαφορετικά, ανάλογα με τις εμπειρίες και την ηλικία του. Είναι ένα μυθιστόρημα πάντα ανυπάκουο και επίκαιρο, γιατί αυτά που σατιρίζει ισχύουν και σήμερα. Εξακολουθούν να μας περιβάλλουν και συχνά μας εξουσιάζουν τύποι σοβαροφανείς και κενόδοξοι».
Η «Φάρσα» είναι ένα από τα πρώτα δείγματα μεταμοντέρνας γραφής στην ελληνική πεζογραφία, που μεταφέρεται για πρώτη φορά στη σκηνή. Η δημιουργός του, ωστόσο, παρ’ ότι το εύχεται, δεν είναι αισιόδοξη ότι οι θεατρικές, κινηματογραφικές και τηλεοπτικές μεταφορές λογοτεχνικών έργων μπορούν να δημιουργήσουν μια νέα γενιά αναγνωστών – που την έχουμε τόσο πολύ ανάγκη. «Διαβάζουμε όλο και λιγότερο. Τα ψηφιακά μέσα έχουν συρρικνώσει τον χρόνο μας, όχι μόνο στη μετρήσιμη μορφή του, αλλά και στην πιο ενδόμυχη διάσταση που είναι sine qua non για να μπορέσεις να βυθιστείς απερίσπαστος στις σκέψεις σου, να αναρωτηθείς για κάτι ή να απολαύσεις το βιβλίο που σ’ αρέσει. Συχνά σκέφτομαι ότι αυτός ο απαραβίαστος προσωπικός χρόνος, τόσο αλληλένδετος με την εσωτερική ζωή μας, είναι ήδη υπό εξαφάνιση», μας λέει.
Ισότητα φύλων: Άλματα στη βιτρίνα, κρίσιμη κατάσταση εκτός βιτρίνας
Το έργο γράφτηκε το 1982. Σαράντα τέσσερα χρόνια μετά, έχουν αλλάξει πράγματα ως προς τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία και την οικογένεια; «Αν σταθεί κανείς στη βιτρίνα, έχουν γίνει άλματα: οι γυναίκες είναι πιο ελεύθερες, οικονομικά ανεξάρτητες, καταλαμβάνουν υψηλές θέσεις εξουσίας κλπ. Εκτός βιτρίνας, η κατάσταση γίνεται κρίσιμη: όχι μόνο το χάσμα των ποσοστών φτώχειας ανάμεσα σε άνδρες και γυναίκες διευρύνεται συνεχώς, αλλά η πλειονότητα των φτωχών, των αστέγων και των ανασφαλίστων, σε παγκόσμια κλίμακα, είναι γυναίκες. Ταυτόχρονα, η βία που υφίστανται οι γυναίκες μέσα στους τέσσερις τοίχους του σπιτιού τους, συχνά σιωπηλά, δεν υποχωρεί, ο αριθμός των γυναικοκτονιών έχει εκτοξευθεί, και η αίσθησή μου λέει ότι το κύμα στοχευμένης βίας θα ενταθεί στο μέλλον. Από την άλλη, το κίνημα #metoo, που έκανε μια ιστορική τομή δίνοντας φωνή στα θύματα σεξουαλικής κακοποίησης, σήμερα υιοθετώντας συχνά μια ξύλινη γλώσσα και νεοφιλελεύθερες θέσεις, μοιάζει να εξελίσσεται σε προπύργιο πολιτικής ορθότητας. Η άνοδος των γυναικών στην εξουσία, εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις, δεν έφερε τίποτα καινούργιο. Συχνά ως εργοδότριες είναι σκληρότερες από τους άνδρες και μπορεί να συμβεί, το έχω παρατηρήσει από κοντά, να γίνονται ακόμα πιο στυγνές με τις γυναίκες υπαλλήλους τους. Πόσο γρήγορα ξεχάστηκαν οι ιδέες και η ουμανιστική προσέγγιση κάποιων πρωτοπόρων φεμινιστριών. Η ισότητα παραμένει ακόμα ζητούμενο».
Δυο γυναίκες που μεταμορφώνονται σε αναρίθμητες άλλες
Οι Αθηνά Παπαδάκη και Ελίνα Ρίζου υποδύονται τις δύο γυναίκες που, σε μια παράσταση δωματίου, μεταμορφώνονται διαρκώς σε αναρίθμητες άλλες και γκρεμίζουν τις αξίες και τα σύμβολα της (μικρο)αστικής ευπρέπειας και ηθικής, με τη σκηνοθετική καθοδήγηση της Ασπασίας-Μαρίας Αλεξίου. Οι προσωπικότητές τους διαπλέκονται, χωρίς να είναι καθαρό πού αρχίζει η μία και πού τελειώνει η άλλη, ενώ παράλληλα η αφήγηση (αυτο)υπονομεύεται, λοξοδρομεί και εκτυλίσσεται αψηφώντας τη λογική και τη γραμμικότητά της, χωρίς να είναι σαφές τι συμβαίνει στ’ αλήθεια και τι στη φαντασία.
Η δραματουργική επεξεργασία και η σκηνοθεσία είναι της Ασπασίας-Μαρίας Αλεξίου. Η δραματουργία, τα σκηνικά, τα κοστούμια και οι φωτογραφίες είναι του Σωτήρη Βασιλείου. Η μουσική σύνθεση ανήκει στον Γιώργο Ραμαντάνη (Lowtronik). Η επιμέλεια κίνησης είναι του Νικόλα Χατζηβασιλειάδη και ο σχεδιασμός φωτισμών της Μαρίας Γοζαδίνου. Βοηθός σκηνοθέτριας είναι η Εύα Γκάνα, ενώ η οργάνωση παραγωγής έγινε από την Ολγα Τσατσούλη.
Οι συντελεστές της παράστασης ευχαριστούν θερμά την Έρση Σωτηροπούλου για την ουσιαστική στήριξή της στην πραγματοποίηση αυτής της παράστασης.
Λίγα λόγια για την Έρση Σωτηροπούλου
Η Έρση Σωτηροπούλου γεννήθηκε στην Πάτρα. Σπούδασε Φιλοσοφία και Πολιτιστική Ανθρωπολογία στη Φλωρεντία και εργάστηκε ως µορφωτική σύµβουλος στην ελληνική πρεσβεία στη Ρώµη. Έχει εκδώσει μυθιστορήματα, νουβέλες, συλλογές διηγημάτων και ποίηση, ενώ έχει γράψει σενάρια και έχει πειραματιστεί με διάφορα εκφραστικά μέσα, κυρίως στον χώρο της οπτικής και συγκεκριμένης ποίησης. Έχει τιμηθεί με το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος και με το Βραβείο του περιοδικού Διαβάζω για το μυθιστόρημα «Ζιγκ ζαγκ στις νεραντζιές» (Εκδόσεις Πατάκη, επανέκδοση, 2020), με το Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών για το μυθιστόρημα «Εύα» (Εκδόσεις Πατάκη, 2009), που ήταν επίσης υποψήφιο στη γαλλική του έκδοση για το Prix du Livre Europeen, με το Κρατικό Βραβείο Διηγήματος για τη συλλογή «Να νιώθεις μπλε, να ντύνεσαι κόκκινα» (Εκδόσεις Πατάκη, 2011) και με το Βραβείο Ποίησης Dante Alighieri στην Ιταλία. Το μυθιστόρημά της «Τι μένει από τη νύχτα» (Εκδόσεις Πατάκη, 2015) απέσπασε στη Γαλλία το Βραβείο Μεσόγειος Καλύτερου Ξένου Μυθιστορήματος (Prix Mediterranee Etranger) και στις ΗΠΑ το Εθνικό βραβείο ALTA 2019 (μετάφραση: Karen Emmerich). Από τις Εκδόσεις Πατάκη κυκλοφορούν επίσης τα μυθιστορήματά της «Η φάρσα» (2010, νέα έκδοση), «Μπορείς;» (2017, Βραβείο Literature.gr Ελληνική Λογοτεχνική Φράση της Χρονιάς), «Δαμάζοντας το κτήνος» (2025, νέα έκδοση), το ποιητικό έργο «Άνθρωπος στη θάλασσα» (2018), η συλλογή διηγημάτων «Η τέχνη να μην αισθάνεσαι τίποτα» (2022) και οι νουβέλες «Εορταστικό τριήμερο στα Γιάννενα» (2025, νέα έκδοση) και «Σενιορίτα» (2026). Έργα της έχουν μεταφραστεί στα αγγλικά, γερμανικά, γαλλικά, ισπανικά, σουηδικά, φινλανδικά, σλοβένικα, τουρκικά, αραβικά και ιταλικά.
Πληροφορίες
Κάμιρος (Ιθάκης 32, Αθήνα)
Δευτέρα, Τρίτη, Τετάρτη, 9,10 και 11 Νοεμβρίου
Κατερίνα Λυμπεροπούλου
Στη φωτογραφία το εξώφυλλο του βιβλίου «Η Φάρσα» (εκδόσεις Πατάκη). ΠΗΓΗ: Εκδόσεις Πατάκη.
