Δύο εξέχοντα βυζαντινά μνημεία στην Καστοριά παραδίδονται ξανά στην τοπική κοινωνία και στη λατρεία, στο πλαίσιο των παρεμβάσεων του ΥΠΠΟ. Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη ολοκλήρωσε με αυτοψία στο τέμενος Κουρσούμ έναν ακόμη κύκλο έργων για την προστασία και την ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς της ακριτικής πόλης.
Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, στον χαιρετισμό της, ανέφερε: «Η Καστοριά, με την απαράμιλλη φυσική ομορφιά και το εξαιρετικά πλούσιο πολιτιστικό της απόθεμα, αποκτά τα τελευταία χρόνια τις αναγκαίες υποδομές και εδραιώνεται σταδιακά ως ένας σημαντικός πολιτιστικός προορισμός». Όπως τόνισε, είναι από τους ελάχιστους τόπους στην Ελλάδα με τόσο μεγάλη σε εύρος και διαχρονία βυζαντινή κληρονομιά, ενώ μαζί με το Άγιον Όρος και τα Μετέωρα συγκαταλέγεται στους τρεις σημαντικότερους πόλους της βυζαντινής και εκκλησιαστικής παράδοσης. Για το υπουργείο Πολιτισμού, η αποκατάσταση ενός εκκλησιαστικού μνημείου δεν ολοκληρώνεται με τη συντήρησή του, αλλά με την επανένταξή του στην καθημερινή ζωή της τοπικής κοινωνίας.
Η αποκατάσταση του Ιερού Ναού Ταξιάρχη Μητροπόλεως και η απόδοσή του στη λατρεία και στους πολίτες, σημείωσε η ίδια, είναι ακόμη ένα βήμα για την προστασία και την ανάδειξη της ιδιαίτερης πολιτιστικής ταυτότητας της Καστοριάς. Όπου αυτό είναι εφικτό και σε στενή συνεργασία με τις οικείες Μητροπόλεις, τα βυζαντινά μνημεία οφείλουν να διατηρούν τον λειτουργικό τους χαρακτήρα, υπηρετώντας τις ανάγκες των τοπικών κοινωνιών και τη ζωντανή συνέχεια της ιστορίας. Αντίστοιχα, στην Ομορφοκκλησιά αποδόθηκε ξανά στη λατρεία και στους κατοίκους ένα μνημείο του 13ου αιώνα, εξαιρετικής σημασίας για τη βυζαντινή και εκκλησιαστική τέχνη. Η ξυλόγλυπτη εικόνα του Αγίου Γεωργίου είναι σπάνιο δείγμα ολόσωμης αγαλματικής απεικόνισης του Αγίου και έως σήμερα δεν είχε συντηρηθεί ποτέ. Η απομάκρυνση της αιθάλης που είχε συσσωρευτεί επί αιώνες αποκάλυψε πλούσιο ζωγραφικό διάκοσμο με έντονα χρώματα, παρά τις εκτεταμένες φθορές που είχε υποστεί το έργο. Η αξία του ενισχύεται τόσο από τον σπάνιο εικονογραφικό του τύπο όσο και από τη θέση του μνημείου πάνω σε σημαντική οδική αρτηρία, από την οποία διέρχονταν στρατεύματα, στοιχείο που συνδέεται άμεσα με τον Άγιο Γεώργιο ως προστάτη του Στρατού.
Οι δύο αυτές αποκαταστάσεις αποτυπώνουν τη σταθερή στρατηγική του υπουργείου Πολιτισμού για την προστασία, την ανάδειξη και τη λειτουργική επανένταξη μνημείων υψηλής ιστορικής, καλλιτεχνικής και πνευματικής αξίας. Στόχος είναι να αποδίδονται στις τοπικές κοινωνίες ως ζωντανοί τόποι πολιτισμού, μνήμης και λατρείας. Παράλληλα, η ολοκλήρωση του έργου της αποκατάστασης του Τεμένους Κουρσούμ προσθέτει ακόμη έναν σταθμό στην πολιτιστική διαχρονία της Καστοριάς».
Βυζαντινός Ναός Ταξιάρχη Μητροπόλεως Καστοριάς
Το έργο στον βυζαντινό Ναό Ταξιάρχη Μητροπόλεως, προϋπολογισμού 800.000, με χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης, περιλάμβανε εργασίες αποκατάστασης του κελύφους και συντήρησης των τοιχογραφιών του, οι οποίες χρονολογούνται σε διαφορετικές περιόδους, στο εσωτερικό στον 10ο και 14ο αιώνα και εξωτερικά στον 13ο και 15ο αιώνα. Πρόκειται για τρίκλιτη θολοσκέπαστη βασιλική με νάρθηκα. Στο εσωτερικό της διασώζονται τοιχογραφίες δύο περιόδων, του 10ου αιώνα και του 1359/60, καθώς ο ναός ανακαινίστηκε στα χρόνια της βασιλείας του Σέρβου ηγεμόνα Συμεών Ούρεση Παλαιολόγου, ανεξάρτητου κυβερνήτη Ηπείρου, Ακαρνανίας και Αιτωλίας, και του γιου του Ιωάννη, οι οποίοι είχαν εκτοπιστεί στην Καστοριά από τον Νικηφόρο Orsini B’, όταν το 1356 εκστράτευσε εναντίον της Θεσσαλίας. Στον συγκεκριμένο ναό αναγορεύθηκε αντιβασιλέας σε νεαρή ηλικία ο Ιωάννης Ούρεσης Παλαιολόγος και μετέπειτα μοναχός Μετεώρων, Ιωάσαφ. Οι τοιχογραφίες του εξωτερικού δυτικού τοίχου χρονολογούνται στα μέσα του 13ου αιώνα και εικονίζουν εκατέρωθεν του Αρχαγγέλου Μιχαήλ τον τσάρο των Βουλγάρων Μιχαήλ Ασάν (1218-1241) και τη μητέρα του Ειρήνη Κομνηνή, κόρη του Θεοδώρου Κομνηνού Δούκα, δεσπότη της Ηπείρου. Στον νότιο εξωτερικό τοίχο απεικονίζονται προσωπογραφίες αρχόντων της Καστοριάς, οι οποίοι ετάφησαν εκεί στα τέλη του 15ου αιώνα, με πλούσιες ενδυμασίες. Στον ναό υπάρχει το οστεοφυλάκιο του ήρωα Μακεδονομάχου Παύλου και της συζύγου του Ναταλίας Μελά.
Ναός Αγίου Γεωργίου Ομορφοκκλησιάς
Ο ναός είναι ένα από τα σημαντικότερα βυζαντινά μνημεία της περιοχής και σημαντικό προσκυνηματικό κέντρο. Ο αρχικός του πυρήνας χρονολογείται στα τέλη του 12ου ή στις αρχές του 13ου αιώνα. Ανήκει στον τύπο του εγγεγραμμένου σταυροειδούς ναού με τρούλο, ενώ μεταγενέστερες προσθήκες, όπως το τριώροφο καμπαναριό, οι στοές και ο εξωνάρθηκας, διαμόρφωσαν τη σημερινή σύνθετη μορφή του. Ο πλούσιος τοιχογραφικός του διάκοσμος δημιουργήθηκε σε διαφορετικές φάσεις, από τα τέλη του 13ου έως το δεύτερο μισό του 14ου αιώνα, αποτυπώνοντας την καλλιτεχνική και ιστορική σημασία του. Το μνημείο υπέστη πολύ σοβαρή καταστροφή από πυρκαγιά, με αποτέλεσμα να χαθεί μεγάλο μέρος του τοιχογραφικού διακόσμου. Οι τοιχογραφίες που διασώθηκαν «χτυπήθηκαν» για να δεχτούν νέο επίχρισμα ασβέστη που θα λειτουργούσε ως υπόστρωμα για τη νέα τοιχογράφηση, η οποία όμως δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ.
Το υπόστρωμα αυτό απομακρύνθηκε με μηχανικό καθαρισμό, διασώζοντας τον εξαιρετικής ποιότητας τοιχογραφικό διάκοσμο του μνημείου. Ιδιαίτερη αξία έχει η υπερμεγέθης ανάγλυφη ξύλινη εικόνα του Αγίου Γεωργίου (ξόανο), έργο του τελευταίου τετάρτου του 13ου αιώνα, η οποία ξεχωρίζει για τη σπάνια τεχνοτροπία και τη λατρευτική της σημασία. Η επιλογή της απεικόνισης στρατιωτικών Αγίων ερμηνεύεται από τον φυλακτήριο ρόλο που απέκτησε κυρίως ο Άγιος Γεώργιος ήδη από τον 6ο αιώνα, καθώς συνδέθηκε με τον αυτοκράτορα και τον στρατό. Κατά την υστεροβυζαντινή περίοδο η απεικόνισή του κερδίζει σημαίνουσα θέση στην εικονογραφία των εκκλησιών ως προστάτης των κατοίκων από τους ξένους κατακτητές σε μια ιδιαίτερα ταραγμένη εποχή. Επίσης, σύμφωνα με την παράδοση, οι ανάγλυφες εικόνες διέθεταν και θαυματουργικές ιδιότητες, συχνά συνδεδεμένες με την ίαση από αρρώστιες ή, σε αγροτικές περιοχές, με τελετουργίες για το νερό και τη λειψυδρία. Οι πρόσφατες επεμβάσεις συντήρησης αποκάλυψαν τα αρχικά χρώματα της εικόνας, βελτίωσαν την προστασία της και ανέδειξαν τον εξαιρετικής ποιότητας ζωγραφικό διάκοσμο.
Τέμενος Κουρσούμ
Κατά τις εκσκαφές για τον έλεγχο της θεμελίωσης και την ανεύρεση του αρχικού δαπέδου, όπως προέβλεπε η μελέτη για την αποκατάσταση και ανάδειξη του Τεμένους, έργο προϋπολογισμού 1.000.000 ευρώ με πόρους του Ταμείου Ανάκαμψης, αποκαλύφθηκαν τα θεμέλια μεσοβυζαντινής βασιλικής και πλήθος ταφών στο εσωτερικό του. Μετά την ολοκλήρωση της έρευνας, εκπονήθηκαν οι απαιτούμενες μελέτες για την τοποθέτηση γυάλινου δαπέδου στο εσωτερικό του μνημείου, ώστε να είναι ορατά στο κοινό τα σημαντικότατα ευρήματα. Με την τοποθέτηση μέσα στους επόμενους μήνες ηχοπετασμάτων για τη μείωση του θορύβου των ηλεκτρομηχανολογικών εγκαταστάσεων και τη συνολική διαμόρφωση του περιβάλλοντος χώρου, το Κουρσούμ Τζαμί θα ενταχθεί στα επισκέψιμα μνημεία της πόλης.
Τον αγιασμό για τα θυρανοίξια του Ιερού Ναού Ταξιάρχη τέλεσαν ο Μητροπολίτης Καστορίας Καλλίνικος και ο Μητροπολίτης Σταγών και Μετεώρων Θεόκλητος. Στην τελετή παρέστησαν εκπρόσωποι του Γενικού Επιτελείου Εθνικής Αμύνης και του Αρχηγού του Γενικού Επιτελείου Στρατού, η βουλευτής Καστοριάς Μαρία Αντωνίου, εκπρόσωποι της τοπικής και περιφερειακής αυτοδιοίκησης, η γενική γραμματέας Πολιτισμού Ολυμπία Βικάτου, η αναπληρώτρια γενική διευθύντρια Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς Κρυσταλλία Ματζανά, η προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Καστοριάς Ανδρομάχη Σκρέκα και υπηρεσιακά στελέχη του ΥΠΠΟ.
