Η προσέγγιση της έννοιας του ελληνισμού μέσα από τη γλώσσα οδηγεί αμέσως στο ρήμα ελληνίζω, το οποίο στις αρχαιοελληνικές πηγές αποτελεί την ετυμολογική αφετηρία του όρου ελληνισμός. Στα κείμενα των Κλασικών Χρόνων, δηλαδή από τον 5ο έως τον 4ο αιώνα π.Χ., η σημασία του είναι κυρίως «ομιλώ ελληνιστί», «μιλώ ελληνικά» ή «εκφράζομαι στα ελληνικά», με την έννοια τότε να συνδέεται με κάποια από τις τοπικές διαλέκτους της ελληνικής.
Με την πάροδο του χρόνου, όπως έχει αναφερθεί και σε παλαιότερα άρθρα, οι αρχαιοελληνικές διάλεκτοι πέρασαν σε φάση παρακμής και παραμερίστηκαν σταδιακά από την ελληνιστική κοινή, που προήλθε από την αττική διάλεκτο, η οποία κυριάρχησε κατά τους Κλασικούς Χρόνους. Η πλήρης επικράτηση της κοινής στην Ελληνιστική Εποχή έφερε και αλλαγή στο νόημα του ρήματος ελληνίζω: το «μιλώ ελληνικά» αντικαταστάθηκε από το «μιλώ την ελληνιστική κοινή», δηλαδή μιλώ την κοινή διάλεκτο.
Σε γενικές γραμμές, στα κείμενα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας το ελληνίζω συνοδεύεται συνήθως από έναν επιρρηματικό προσδιορισμό, ο οποίος του δίνει κάθε φορά διαφορετική εννοιολογική απόχρωση. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα δίνεται στην παρακάτω στιχομυθία από τον Μένωνα του Πλάτωνος:
Σωκράτης: Έλλην μέν εστι και ελληνίζει; (Είναι Έλληνας και μιλά ελληνικά;)
Μένων: Πάνυ γε σφόδρα, οικογενής γε. (Βεβαιότατα, αφού είναι του σπιτιού μου.)
Όταν μιλά για έναν από τους δούλους του, ο νεαρός αριστοκράτης Μένων απαντά στο ερώτημα του Σωκράτη για την καταγωγή του και τη γλώσσα που μιλά, δίνοντας έμφαση με τη στερεότυπη φράση πάνυ γε σφόδρα, που σημαίνει ασφαλέστατα, αναμφίβολα, εξ άπαντος. Προσθέτει, μάλιστα, ότι είναι φυσικό ο συγκεκριμένος δούλος να ελληνίζει, αφού έχει γεννηθεί και μεγαλώσει στο δικό του ελληνικό σπίτι, στο δικό του ελληνικό οίκο.
Το ελληνίζω με το σφόδρα συναντάται και σε μεταγενέστερους συγγραφείς, όπως ο Αθήναιος ο Ναυκρατίτης (2ος-3ος αιώνας μ.Χ.) και ο Ηλιόδωρος ο Εμεσηνός (β’ μισό 3ου ή 4ος αιώνας μ.Χ.). Η χρήση αυτή λειτουργούσε και ως ποιοτικός δείκτης, καθώς δήλωνε έμμεσα την επαρκέστατη γνώση και τον άρτιο χειρισμό της ελληνικής.
*Στη φωτογραφία του παρόντος άρθρου, παλαιότατη έκδοση των Δειπνοσοφιστών (1535), του πολύτομου έργου που συνέγραψε ο Αθήναιος ο Ναυκρατίτης.
Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Η έννοια του ελληνισμού (Μέρος Α)
Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Η έννοια του ελληνισμού (Μέρος Β)
Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Η έννοια του ελληνισμού (Μέρος Γ)
Πηγή περιεχομένου: in.gr
