Η συζήτηση για την προστασία των παιδιών από τα social media έχει πλέον ανοίξει σε ολόκληρη την Ευρώπη.
Από την Αυστραλία, που θέσπισε ένα από τα αυστηρότερα ηλικιακά όρια παγκοσμίως, μέχρι τη Γαλλία, την Ιρλανδία και την Ελλάδα, οι κυβερνήσεις αναζητούν τρόπους να περιορίσουν την πρόσβαση των ανηλίκων σε πλατφόρμες όπως το TikTok, το Instagram, το Facebook και το X.
Η λογική μοιάζει απλή: αν τα κοινωνικά δίκτυα μπορεί να βλάψουν τα παιδιά, να περιοριστεί η πρόσβασή τους σε αυτά.
Πίσω όμως από αυτή την απλοποιημένη προσέγγιση κρύβεται ένα πιο σύνθετο ερώτημα: ποιος πρέπει τελικά να προσαρμοστεί, οι νέοι ή οι ίδιες οι πλατφόρμες;
Η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά σε μια δύσκολη ισορροπία. Από τη μία πλευρά υπάρχουν πραγματικοί και τεκμηριωμένοι κίνδυνοι, όπως διαδικτυακή παρενόχληση, εθιστικές πρακτικές σχεδιασμού, ακατάλληλο περιεχόμενο, ζητήματα ψυχικής υγείας και αλγοριθμικά συστήματα που έχουν σχεδιαστεί ώστε να κρατούν τον χρήστη όσο το δυνατόν περισσότερο στην οθόνη.
Από την άλλη, τα social media έχουν γίνει πλέον αναπόσπαστο μέρος της κοινωνικής, επικοινωνιακής και πληροφοριακής ζωής των νέων.
Η ψηφιακή πραγματικότητα των εφήβων δεν είναι προσωρινό φαινόμενο.
Στη Γαλλία, για παράδειγμα, το 96% των 12-17 ετών διαθέτει smartphone, σύμφωνα με το Ψηφιακό Βαρόμετρο του Credoc.
Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης καταλαμβάνουν σημαντικό μέρος της καθημερινής χρήσης του Διαδικτύου, ενώ για πολλούς νέους αποτελούν πια την κύρια πύλη προς την ενημέρωση, την επικοινωνία και την ψυχαγωγία.
Το ίδιο μοτίβο εμφανίζεται σε ολόκληρη την Ευρώπη. Το smartphone και τα social media δεν είναι απλώς εργαλεία που χρησιμοποιούν οι νέοι, αλλά μέρος του κοινωνικού περιβάλλοντος μέσα στο οποίο μεγαλώνουν.
Αυτό έχει μια κρίσιμη συνέπεια: η προστασία των ανηλίκων δεν μπορεί να εξαντλείται στην απομάκρυνσή τους από την τεχνολογία.
Οι νέοι θα ενηλικιωθούν σε έναν κόσμο όπου οι ψηφιακές πλατφόρμες, η τεχνητή νοημοσύνη και οι αλγόριθμοι θα έχουν ακόμη μεγαλύτερο ρόλο. Επομένως, το ζητούμενο δεν είναι μόνο πώς θα τους κρατήσουμε μακριά από τους κινδύνους, αλλά και πώς θα τους μάθουμε να τους αναγνωρίζουν και να τους αντιμετωπίζουν.
Τα κοινωνικά δίκτυα, άλλωστε, δεν είναι μόνο πεδία κινδύνου.
Μπορούν να λειτουργήσουν ως χώροι άτυπης μάθησης, κοινωνικοποίησης, πολιτικής έκφρασης και αυτοεξερεύνησης.
Για ορισμένους εφήβους μάλιστα αποτελούν έναν από τους λίγους διαθέσιμους χώρους όπου μπορούν να εκφράσουν πλευρές της ταυτότητάς τους που δυσκολεύονται να συζητήσουν στο οικογενειακό ή σχολικό περιβάλλον.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ο χρήστης.
Εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη αντίφαση της σημερινής ευρωπαϊκής πολιτικής.
Οι μεγάλες πλατφόρμες έχουν χτίσει επιχειρηματικά μοντέλα που βασίζονται στην προσέλκυση και διατήρηση της προσοχής. Οι αλγόριθμοι συστάσεων, η ατελείωτη κύλιση, οι ειδοποιήσεις και το εξατομικευμένο περιεχόμενο λειτουργούν ως μηχανισμοί που ενθαρρύνουν τη συνεχή παραμονή στην πλατφόρμα.
Όταν ένα παιδί περνά ώρες στο TikTok ή στο Instagram, η συζήτηση συχνά μεταφέρεται στη σωστή χρήση από το παιδί ή στην ευθύνη των γονέων.
Πολύ πιο σπάνια στο επίκεντρο βρίσκεται το ίδιο το επιχειρηματικό και τεχνολογικό μοντέλο που σχεδιάζει την εμπειρία του χρήστη.
Εκεί ακριβώς κινδυνεύουν οι ευρωπαϊκές πολιτικές να κάνουν ένα βήμα προς τη λάθος κατεύθυνση: να μεταφέρουν το βάρος της προστασίας από τις πλατφόρμες στους ίδιους τους νέους.
Η Γαλλία είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της προσέγγισης, σύμφωνα με άρθρο του The Conversation.
Τα τελευταία χρόνια έχει υιοθετήσει μια σειρά μέτρων που περιλαμβάνουν τον περιορισμό της χρήσης smartphone στα σχολεία και την προσπάθεια θέσπισης ελάχιστης ηλικίας για την πρόσβαση στα κοινωνικά δίκτυα.
Η πιο πρόσφατη προσπάθεια για καθολική απαγόρευση της πρόσβασης στα κοινωνικά δίκτυα για παιδιά κάτω των 15 ετών προσέκρουσε, ωστόσο, στο Συνταγματικό Συμβούλιο.
Η απόφαση έκρινε ότι μια γενικευμένη απαγόρευση, ανεξάρτητα από την πλατφόρμα, το περιεχόμενο και τη συγκεκριμένη χρήση, συνιστά δυσανάλογο περιορισμό της ελευθερίας έκφρασης και επικοινωνίας.
Η απόφαση δεν σημαίνει ότι το κράτος δεν μπορεί να προστατεύσει τα παιδιά. Σημαίνει ότι η προστασία αυτή πρέπει να επιτυγχάνεται με μέτρα αναλογικά και συμβατά με τα θεμελιώδη δικαιώματα.
Και εδώ βρίσκεται ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό μάθημα: η ηλικία από μόνη της δεν αποτελεί πάντοτε επαρκές κριτήριο για να αντιμετωπιστεί ένα τόσο σύνθετο ζήτημα.
Στην Ελλάδα, η συζήτηση έχει ήδη περάσει από το επίπεδο της πολιτικής πρόθεσης σε συγκεκριμένες νομοθετικές πρωτοβουλίες, σύμφωνα με το Euractiv.
Η κυβέρνηση έχει προωθήσει σχέδιο για την απαγόρευση της χρήσης κοινωνικών δικτύων από παιδιά κάτω των 15 ετών, με την εφαρμογή να προβλέπεται από το 2027.
Κεντρικό ρόλο στην ελληνική προσέγγιση αναμένεται να διαδραματίσει το Kids Wallet, μέσω του οποίου επιχειρείται η ψηφιακή επαλήθευση της ηλικίας. Η λογική είναι ότι, εφόσον γνωρίζουμε με αξιόπιστο τρόπο την ηλικία του χρήστη, μπορούν να εφαρμοστούν αποτελεσματικότερα οι περιορισμοί.
Ωστόσο, προκύπτουν δύσκολα ερωτήματα. Πώς προστατεύονται τα προσωπικά δεδομένα; Ποιος επαληθεύει την ηλικία; Πώς αποφεύγεται η δημιουργία ενός συστήματος γενικευμένης ψηφιακής ταυτοποίησης; Και, κυρίως, τι συμβαίνει όταν ένας ανήλικος απλώς παρακάμπτει τον περιορισμό;
Η τεχνολογία μπορεί να κάνει έναν ηλικιακό περιορισμό τεχνικά εφικτό, δεν σημαίνει όμως ότι τον καθιστά αυτομάτως αποτελεσματικό ή παιδαγωγικά σωστό.
Το ζήτημα δεν αφορά μόνο τις εθνικές κυβερνήσεις. Η Ευρωπαϊκή Ένωση εξετάζει πλέον το ενδεχόμενο ενός κοινού ευρωπαϊκού ορίου ηλικίας, με συζητήσεις για ηλικία εκκίνησης ακόμη και κάτω από τα 13 ετών.
Παράλληλα, η Ιρλανδία έχει ανοίξει τη συζήτηση για ευρωπαϊκή προσέγγιση, ενώ η εμπειρία της Αυστραλίας λειτουργεί ως σημαντικό προηγούμενο.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή βρίσκεται έτσι μπροστά σε ένα δίλημμα: να επιτρέψει στα κράτη μέλη να εφαρμόζουν διαφορετικά όρια ή να δημιουργήσει ένα ενιαίο ευρωπαϊκό πλαίσιο.
Το δεύτερο θα μπορούσε να περιορίσει τον κατακερματισμό της αγοράς και να διευκολύνει την εφαρμογή των κανόνων.
Όμως ένα ενιαίο όριο δεν λύνει από μόνο του το πρόβλημα. Αν οι πλατφόρμες συνεχίσουν να σχεδιάζονται με τρόπο που ενισχύει την εξάρτηση από την οθόνη, η απαγόρευση της πρόσβασης ενός 14χρονου δεν αντιμετωπίζει τη βασική αιτία.
Η Ευρώπη χρειάζεται, λοιπόν, μια διαφορετική ισορροπία.
Η προστασία των ανηλίκων είναι απολύτως θεμιτός και αναγκαίος στόχος, όχι όμως απαραίτητα ταυτόσημος με την απαγόρευση.
Η αυστηρή αντιμετώπιση παράνομου ή επιβλαβούς περιεχομένου, ο έλεγχος των αλγοριθμικών συστημάτων, η απαγόρευση πρακτικών που εκμεταλλεύονται την ευαλωτότητα των παιδιών και η ουσιαστική επιβολή των ευρωπαϊκών κανόνων στις πλατφόρμες μπορούν να λειτουργήσουν ως εξίσου σημαντικά εργαλεία.
Παράλληλα, χρειάζεται επένδυση στην ψηφιακή παιδεία. Όχι ως ένα ακόμη μάθημα για το πώς λειτουργεί ένας υπολογιστής, αλλά ως εκπαίδευση στην κριτική σκέψη, στους αλγόριθμους, στην παραπληροφόρηση, στην ιδιωτικότητα, στη διαδικτυακή συμπεριφορά και πλέον στην τεχνητή νοημοσύνη.
Η πραγματική πρόκληση για την Ευρώπη δεν είναι να δημιουργήσει μια γενιά νέων που απλώς δεν θα χρησιμοποιεί social media μέχρι κάποια ηλικία. Είναι να δημιουργήσει μια γενιά που θα μπορεί να τα χρησιμοποιεί χωρίς να χειραγωγείται από αυτά.
Για να συμβεί αυτό, το κράτος δεν μπορεί να ζητά μόνο από τους νέους να προσαρμοστούν στην ψηφιακή πραγματικότητα. Πρέπει να απαιτήσει και από τις πλατφόρμες να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζουν και λειτουργούν.
Γιατί αν το μόνο διαθέσιμο εργαλείο είναι η απαγόρευση, τότε το βάρος πέφτει στον πιο εύκολο κρίκο της αλυσίδας: τον ίδιο τον νέο χρήστη.
Και μένει σε μεγάλο βαθμό ανέγγιχτος ο ισχυρότερος κρίκος: οι ίδιες οι πλατφόρμες.
