Ενας άνθρωπος δεν μπορεί να γυρίσει ίδιος στον τόπο από τον οποίο έφυγε. Ο τούρκος καθηγητής Bilal Sambur, σε ανάλυσή του για την Οδύσσεια, υποστηρίζει ότι το αληθινό ταξίδι του Οδυσσέα δεν γίνεται στις θάλασσες, αλλά μέσα στον ίδιο του τον εαυτό.
Μερικές ιστορίες δεν ξεπερνιούνται ποτέ από τον χρόνο. Δεν μιλούν μόνο για το παρελθόν, αλλά για τη διαδρομή της ανθρωπότητας, και η Οδύσσεια του Ομήρου είναι ένα τέτοιο παράδειγμα.
Το ουσιαστικό ερώτημα του Οδυσσέα δεν είναι πώς θα επιστρέψει στην Ιθάκη, αλλά ποιος θα επιστρέψει στην Ιθάκη. Η επιστροφή του δεν είναι απλή, γιατί ο άνθρωπος αλλάζει από τον χρόνο, τον πόλεμο, την αγάπη και την απώλεια.
Στην ιστορία του Οδυσσέα, υπάρχουν θεοί. Αλλά αυτοί οι θεοί δεν είναι τέλειοι
Γι’ αυτό και η Οδύσσεια διαβάζεται ακόμη, χιλιάδες χρόνια μετά, όχι επειδή αφηγείται μόνο την επιστροφή ενός βασιλιά από την Τροία στην Ιθάκη.
Η Οδύσσεια είναι ένα από τα παλαιότερα και πιο ισχυρά σύμβολα του αγώνα της ανθρωπότητας με τον πόλεμο, τη δύναμη, τους θεούς, την αγάπη, τη μνήμη και την ίδια της την ύπαρξη. Δεν είναι στην πραγματικότητα μια ιστορία πολέμου, αλλά μια ιστορία επιστροφής στην πατρίδα.
Η επιστροφή του Οδυσσέα, ωστόσο, δεν μοιάζει με καμία συνηθισμένη επιστροφή. Κανείς δεν μπορεί να γυρίσει ίδιος στον τόπο από τον οποίο έφυγε.
Ο χρόνος τον αλλάζει, ο πόλεμος τον πληγώνει, η αγάπη τον μεταμορφώνει, η απώλεια τον μειώνει.
Έτσι, το πραγματικό ερώτημα του Οδυσσέα δεν είναι πώς θα επιστρέψει στην Ιθάκη, αλλά ποιος θα επιστρέψει στην Ιθάκη.
Ηρωας της διάνοιας
Αυτό είναι που κάνει τον Οδυσσέα επίκαιρο μέχρι σήμερα. Είναι ήρωας της διάνοιας και όχι της ωμής βίας, καθώς κατακτά τον κόσμο με το πνεύμα και όχι με τη σωματική δύναμη.
Δεν αντιμετωπίζει τα τέρατα μόνο με το σπαθί του, αλλά με την ευφυΐα, το μυαλό και τη στρατηγική του.
Οι άνθρωποι δεν είναι τα πιο δυνατά, τα πιο γρήγορα ή τα πιο ανθεκτικά πλάσματα. Μπορούν, όμως, να σκεφτούν, να κατανοήσουν και να ξεπεράσουν τα όριά τους.
Ο άνθρωπος γίνεται άνθρωπος όχι επειδή κυριαρχεί στη φύση, αλλά επειδή μπορεί να την κατανοήσει.
Εδώ, ο Οδυσσέας συναντά έναν από τους μεγάλους πνευματικούς κινδύνους της ανθρωπότητας:
την επιθυμία να περιοριστεί η ζωή σε αμετάβλητους κανόνες, αδιαμφισβήτητες εντολές και στα καθιερωμένα πρότυπα του παρελθόντος.
Ορισμένες αντιλήψεις θέλουν τον άνθρωπο όχι ως δημιουργό της δικής του ζωής, αλλά ως υπάκουο φορέα μιας τάξης που έχει εγκαθιδρυθεί στο παρελθόν.
Το μεγαλείο
Ο άνθρωπος αλλάζει, η κοινωνία αλλάζει, η γνώση αλλάζει· όμως υπάρχει η επιθυμία να μείνει μια παλιά τάξη παγωμένη για πάντα σε ένα αμετάβλητο καθεστώς.
Ο Οδυσσέας, όμως, είναι άνθρωπος του ταξιδιού και όχι των αλυσίδων.
Κάθε δογματική αποδοχή που αποξενώνει τον άνθρωπο από τον νου, το σώμα, τις επιθυμίες και την ελευθερία του, και απολυτοποιεί μια ιστορική καθεστηκυία τάξη, αρνείται την ικανότητά του να προοδεύει.
Έτσι προκύπτει το βασικό πρόβλημα μιας κανονιστικής, ιερής και απολυταρχικής αντιδραστικοποίησης: η επιβολή μιας αμετάβλητης τάξης του παρελθόντος σε μια ζωή που αλλάζει.
Ωστόσο, ο άνθρωπος δεν είναι αιχμάλωτος του παρελθόντος, αλλά οικοδόμος του μέλλοντος.
Η Οδύσσεια είναι ένα από τα παλαιότερα και πιο ισχυρά σύμβολα του αγώνα της ανθρωπότητας
Στην ιστορία του Οδυσσέα υπάρχουν θεοί. Όμως αυτοί οι θεοί δεν είναι τέλειοι: ζηλεύουν, θυμώνουν, τιμωρούν και παρεμβαίνουν. Μοιάζουν με ανθρώπινες μορφές που μεταφέρονται στους ουρανούς.
Εδώ αναδεικνύεται το μεγαλείο του Οδυσσέα: ακόμη και στον κόσμο των θεών, ο άνθρωπος δεν εξαφανίζεται ολοκληρωτικά.
Πολιτική φιγούρα
Υπάρχει η μοίρα, αλλά υπάρχει και η επιλογή. Υπάρχει η δύναμη, αλλά υπάρχει και η αντίσταση. Υπάρχουν οι θεοί, αλλά υπάρχει και η ανθρώπινη ευθύνη.
Η ελευθερία δεν είναι ένας κόσμος χωρίς εμπόδια. Είναι η ικανότητα να παίρνεις αποφάσεις παρά τα εμπόδια.
Ο Οδυσσέας δεν είναι ποτέ εντελώς ελεύθερος, αλλά δεν παραδίδεται ποτέ ολοκληρωτικά.
Γι’ αυτό δεν είναι μόνο μυθολογική μορφή, αλλά και πολιτική. Είναι ένας βασιλιάς που πληρώνει το τίμημα της εξουσίας.
Νικά στην Τροία, αλλά βλέπει πως η νίκη δεν θεραπεύει το ανθρώπινο πνεύμα.
Οι πόλεμοι κερδίζονται· οι άνθρωποι πεθαίνουν. Ένας βασιλιάς παίρνει μια απόφαση· οι στρατιώτες σωριάζονται στο έδαφος. Ένα έθνος ανακοινώνει τη νίκη· μητέρες, σύζυγοι και παιδιά μένουν πίσω.
Η επιστροφή του Οδυσσέα στην πατρίδα, λοιπόν, δεν είναι η θριαμβευτική πορεία ενός ήρωα του πολέμου.
Είναι η επιστροφή ενός ανθρώπου που αμφισβητεί τον εαυτό του μετά τον πόλεμο.
Το πραγματικό ζήτημα
Το αληθινό ζήτημα δεν είναι η νίκη στον πόλεμο, αλλά το πώς ζει κανείς μετά τον πόλεμο. Η νίκη στον πόλεμο είναι εύκολη· η ζωή στην ειρήνη είναι δύσκολη.
Η Πηνελόπη δεν είναι σιωπηλή φιγούρα σε αυτή την ιστορία. Δεν είναι απλώς η γυναίκα που περιμένει.
Ενώ ο Οδυσσέας ταξιδεύει στις θάλασσες, η Πηνελόπη αντιστέκεται στον χρόνο που περνά.
Παλεύει να διατηρήσει την αποφασιστικότητά της μέσα στη δομή εξουσίας που έχουν διαμορφώσει οι άνδρες.
Η αφοσίωσή της, επομένως, δεν είναι παθητική αναμονή, αλλά αγώνας για να κρατήσει τη δική της υπόσταση.
Η αγάπη δεν αφορά δύο ανθρώπους που κατέχουν ο ένας τον άλλον.
Η αγάπη αφορά δύο ελεύθερους ανθρώπους που αναγνωρίζουν ο ένας την ελευθερία του άλλου.
Ο Τηλέμαχος, από την άλλη, εκπροσωπεί όλους τους νέους που προσπαθούν να ξεφύγουν από τη σκιά του πατέρα τους.
Ποιος είμαι;
Κάποια στιγμή, ένας άνθρωπος πρέπει να αναρωτηθεί: ποιος είμαι; Το άτομο που κληρονόμησε τη ζωή μου ή το άτομο που χτίζει τη δική του ζωή;
Ενώ ο Οδυσσέας επιστρέφει σπίτι, ο Τηλέμαχος αναζητά τον εαυτό του. Το ταξίδι του ενός είναι επιστροφή στο παρελθόν, ενώ του άλλου είναι γέννηση για το μέλλον.
Ο Οδυσσέας είναι η προσωποποίηση της ανθρωπότητας, που υποχρεούται να ξεκινήσει ένα ταξίδι
Ο Οδυσσέας είναι και ο σημερινός άνθρωπος: αποξενωμένος από την πατρίδα του, διαιρεμένος σε πολλές ταυτότητες, παγιδευμένος ανάμεσα στο παρελθόν και το μέλλον.
Όλοι αναζητούν μια Ιθάκη. Όμως το πραγματικό σπίτι του ανθρώπου δεν είναι μια γεωγραφία. Η Ιθάκη είναι η επιθυμία να γίνει κανείς το υποκείμενο της ζωής του.
Το αληθινό ταξίδι του Οδυσσέα δεν γίνεται στις θάλασσες, αλλά μέσα στον ίδιο τον εαυτό του.
Στο τέλος, δεν επιστρέφει απλώς στην Ιθάκη. Επιστρέφει ως ένας άνθρωπος που έχει αποστασιοποιηθεί από τον προηγούμενο εαυτό του, έχει πληγωθεί, έχει αλλάξει και έχει ξαναγεννηθεί.
Η αληθινή Ιθάκη
Έτσι είναι και οι άνθρωποι. Η ζωή μάς στέλνει σε ένα ταξίδι, μας κάνει να χάνουμε τον εαυτό μας, μας πληγώνει, μας ερωτεύει, μας εξαπατά. Και ύστερα, μια μέρα, επιστρέφουμε.
Όταν όμως επιστρέφουμε, συνειδητοποιούμε ότι αυτό που ψάχνουμε δεν είναι το παλιό μας σπίτι.
Αυτό που αναζητούμε πραγματικά είναι η ελευθερία να ξαναχτίσουμε τον εαυτό μας.
Ίσως όλη η ιστορία του Οδυσσέα να συμπυκνώνεται σε μία πρόταση: κανείς δεν επιστρέφει σπίτι· αναδημιουργεί τον εαυτό του σε όλη τη διάρκεια του ταξιδιού.
Οι θεοί μπορούν να αποφασίσουν. Οι βασιλιάδες μπορούν να κυβερνήσουν. Η μοίρα μπορεί να δοκιμάσει. Η ιστορία μπορεί να πληγώσει. Τα δόγματα του παρελθόντος μπορούν να γυρίσουν την ανθρωπότητα πίσω.
Όμως, μέσα σε όλα αυτά, η ανθρωπότητα δεν πρέπει να εγκαταλείψει τον αγώνα να είναι το υποκείμενο της δικής της ζωής.
Γιατί η αληθινή Ιθάκη της ανθρωπότητας δεν είναι ένα νησί, αλλά η δυνατότητα να είναι ελεύθερη η ίδια.
Ο Οδυσσέας δεν είναι απλώς ένας ήρωας του παρελθόντος. Είναι η προσωποποίηση της ανθρωπότητας, που υποχρεούται να ξεκινήσει ένα ταξίδι.
Το καθήκον της ανθρωπότητας δεν είναι να επαναλαμβάνει για πάντα μια καθεστηκυία τάξη του παρελθόντος, αλλά να δημιουργεί το δικό της μέλλον.
Διότι ο άνθρωπος δεν είναι παθητικός φορέας ενός πεπρωμένου· είναι το δημιουργικό υποκείμενο της δικής του ζωής και του μέλλοντός του.
Πηγή περιεχομένου: in.gr
