Οι ακραίες δασικές πυρκαγιές που μαίνονται στη Γαλλία και την Ισπανία συνθέτουν μία από τις σοβαρότερες κρίσεις που έχει αντιμετωπίσει ποτέ η Δυτική Ευρώπη. Οι εκκενώσεις εκατοντάδων χιλιάδων κατοίκων, η απειλή για το Μπορντό, η κήρυξη εθνικής κατάστασης έκτακτης ανάγκης στην Ισπανία και η ενεργοποίηση ευρωπαϊκών και διακρατικών μηχανισμών πολιτικής προστασίας δείχνουν ότι ακόμη και χώρες με ανεπτυγμένα συστήματα δασοπυρόσβεσης μπορούν να βρεθούν αντιμέτωπες με γεγονότα πέρα από τις επιχειρησιακές τους δυνατότητες.
Οι ακριβείς αιτίες για την έναρξη των επιμέρους πυρκαγιών δεν έχουν ακόμη προσδιοριστεί. Είναι όμως ξεκάθαρο ότι οι παράγοντες που τις μετέτρεψαν σε καταστροφικά συμβάντα ήταν οι ιδιαίτερα δυσμενείς πυρομετεωρολογικές συνθήκες: οι ακραίες θερμοκρασίες, οι διαδοχικοί καύσωνες, η παρατεταμένη ξηρασία και η συσσώρευση καύσιμης ύλης. Ο συνδυασμός πολύ υψηλών θερμοκρασιών, εξαιρετικά χαμηλής υγρασίας και, τοπικά, ισχυρών ανέμων επιτάχυνε την εξάπλωση των πυρκαγιών, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις η ίδια η φωτιά ανέπτυξε ακραία συμπεριφορά, δημιουργώντας τον δικό της καιρό και δυσκολεύοντας ακόμη περισσότερο την κατάσβεση.
Η κλιματική αλλαγή δεν είναι συνήθως η άμεση αιτία για την εκδήλωση μιας πυρκαγιάς. Δημιουργεί όμως όλο και συχνότερα τις συνθήκες για εύκολη ανάφλεξη και ταχεία εξάπλωση, μέσα από υψηλότερες θερμοκρασίες, μεγαλύτερη ξηρασία, χαμηλότερη υγρασία της βλάστησης και μεγαλύτερη διάρκεια των καυσώνων.
Η κρίση αυτή επιβεβαιώνει ότι οι ακραίες δασικές πυρκαγιές εμφανίζονται πλέον με ολοένα μεγαλύτερη συχνότητα και ένταση στη Μεσόγειο. Η εικόνα δεν είναι ξένη στην Ελλάδα. Το 2021 στη βόρεια Εύβοια και το 2023 στη Ρόδο, στην Αττική και κυρίως στον Έβρο, η χώρα βρέθηκε αντιμέτωπη με τον ίδιο επικίνδυνο συνδυασμό: παρατεταμένους καύσωνες, ξηρασία, εξαιρετικά χαμηλή υγρασία καύσιμης ύλης, ισχυρούς ανέμους, εκτεταμένη και συχνά αδιαχείριστη καύσιμη ύλη, καθώς και πολλαπλές ταυτόχρονες ενάρξεις που δοκίμασαν τα όρια του δασοπυροσβεστικού μηχανισμού. Το 2023 η Ελλάδα κατέγραψε μια καταστροφική αντιπυρική περίοδο ως προς τη συνολική καμένη έκταση, ενώ η πυρκαγιά του Έβρου εξελίχθηκε στη μεγαλύτερη πυρκαγιά που είχε καταγραφεί στην Ευρώπη.
Το πολιτικό συμπέρασμα είναι σαφές: η συνεχής ενίσχυση των εναέριων και επίγειων μέσων είναι αναγκαία, αλλά δεν αρκεί. Οι πυρκαγιές στη Γαλλία και την Ισπανία υπενθυμίζουν ότι η Μεσόγειος βρίσκεται ανάμεσα στα σημαντικότερα παγκόσμια hot spots της κλιματικής αλλαγής. Η προσαρμογή στις νέες δυσμενείς συνθήκες απαιτεί πια μια νέα αντίληψη για την Πολιτική Προστασία, με έμφαση στην πρόληψη και στην ολοκληρωμένη διαχείριση των δασικών πυρκαγιών. Η προσέγγιση αυτή προϋποθέτει ενεργή διαχείριση των δασών και της καύσιμης ύλης, επιστημονικά τεκμηριωμένη εκτίμηση κινδύνων, επιχειρησιακό σχεδιασμό για διαφορετικά πυρομετεωρολογικά σενάρια, ουσιαστική ετοιμότητα όλων των εμπλεκόμενων φορέων, ενιαία διοίκηση κατά τη διάρκεια των συμβάντων και ανάπτυξη ανθεκτικών τοπικών κοινωνιών.
Ο Τομέας Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας της ΕΛ.Α.Σ. επεξεργάζεται ένα συνεκτικό πλαίσιο μεταρρυθμίσεων για τον θεσμικό εκσυγχρονισμό της Πολιτικής Προστασίας, το οποίο, σε συνδυασμό με την εφαρμογή των θετικών διατάξεων της πρόσφατης νομοθετικής ρύθμισης της «Ενεργής Μάχης», μπορεί να ενισχύσει ουσιαστικά την πρόληψη, την ετοιμότητα, τον συντονισμό και την ανθεκτικότητα της χώρας. Οφείλουμε, όμως, να είμαστε ειλικρινείς: η κλιματική κρίση εξελίσσεται ήδη ταχύτερα από την προσαρμογή των κρατικών μηχανισμών. Είναι πιθανό ότι, ακόμη και μετά τις αναγκαίες μεταρρυθμίσεις, θα βρεθούμε αντιμέτωποι με φυσικές καταστροφές που θα υπερβαίνουν, κατά περίπτωση, τις δυνατότητες ακόμη και των καλύτερα οργανωμένων συστημάτων Πολιτικής Προστασίας. Αυτό δεν είναι λόγος παραίτησης· είναι λόγος για ακόμη μεγαλύτερη επένδυση στην πρόληψη, στην ετοιμότητα και στην ανθεκτικότητα των τοπικών κοινωνιών.
Οι δραματικές αυτές εξελίξεις δεν ήταν απρόβλεπτες. Η επιστημονική κοινότητα προειδοποιούσε εδώ και δεκαετίες για τους κινδύνους της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής. Χαρακτηριστική είναι η ιστορική κατάθεση του αστροφυσικού Carl Sagan ενώπιον της Υποεπιτροπής Επιστήμης, Τεχνολογίας και Διαστήματος της Γερουσίας των Ηνωμένων Πολιτειών, στις 10 Δεκεμβρίου 1985, μία από τις πρώτες εμβληματικές επιστημονικές παρεμβάσεις που ανέδειξαν με σαφήνεια τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, τον κίνδυνο της πολιτικής αδράνειας απέναντι σε μακροπρόθεσμες περιβαλλοντικές απειλές και την ανάγκη άμεσης διεθνούς δράσης. Αλλά δυστυχώς «φωνή βοώντος εν τη ερήμω»…
Σαράντα χρόνια αργότερα, κανείς δεν μπορεί πλέον να ισχυριστεί ότι δεν γνώριζε.
(*) Ο Μανώλης Πλειώνης είναι τομεάρχης Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας, ΕΛ.Α.Σ.
Καθηγητής Τμήματος Φυσικής ΑΠΘ,
τέως Πρόεδρος Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών,
τέως Πρόεδρος Τομεακού Επιστημονικού Συμβουλίου Περιβάλλοντος, Ενέργειας και Βιώσιμης Κινητικότητας του ΕΣΕΤΕΚ
Τις φωτο παραχώρησε για χρήση, ο Μανώλης Πλειώνης
Τα κείμενα που φιλοξενούνται στη στήλη «Ιδέες και Απόψεις» δημοσιεύονται αυτούσια και απηχούν τις απόψεις των συγγραφέων και όχι του Πρακτορείου.
