Στον τοίχο της Καισαριανής εκτελέστηκαν 17 Ηπειρώτες. Τα φωτογραφικά ντοκουμέντα που βλέπουν το φως της δημοσιότητας 82 χρόνια μετά, αποτελούν για τις οικογένειες των εκτελεσθέντων αγωνιστών πολύτιμη κληρονομιά και επιβεβαίωση της μαρτυρικής αλήθειας.
Στα χωριά τους, από τα ορεινά Θεοδώριανα της Άρτας μέχρι τη Ζίτσα στα Γιάννενα, οι μνήμες δεν έσβησαν. Συγγενείς και συγχωριανοί παραθέτουν ως ηθικό χρέος τις μαρτυρίες τους ως ντοκουμέντα θυσίας. Η οικογένεια που ξεκληρίστηκε από τη Ζίτσα, ο ιδεολόγος δάσκαλος από το Μιχαλίτσι και ο εργάτης από τα Θεοδώριανα που αναζήτησε μεροκάματο στην Αθήνα, “μιλούν” για την ιστορία τους μέσα από τις διηγήσεις δικών τους ανθρώπων.
Η προτομή στην πλατεία του χωριού Μιχαλίτσι στα Τζουμέρκα και ένας δρόμος στα Γιάννενα αποτελούν ένα “μνημόσυνο” για τον δάσκαλο Δημήτρη Κοσμά, που εκτελέστηκε την αιματηρή Πρωτομαγιά. Η προτομή αποκαλύφθηκε το 1986 και σύμφωνα με τον πρόεδρο της Αδελφότητας Μιχαλιτσίου, Χρήστο Τσουμάνη, ήταν χρέος τιμής στην ηρωική μορφή του συγχωριανού τους. Ο μοναδικός εν ζωή συγγενής του, Κωνσταντίνος Λαγός, μιλά με συγκίνηση για την προσωπικότητα του Δημήτρη Κοσμά.
“Ο Δημήτρης, ή Μήτσος όπως τον φώναζαν, ήταν γενναίος και πανέξυπνος. Ξεχώριζε στην κοινωνία του χωριού μας,” αναφέρει ο Λαγός. “Στην κοινωνία του χωριού, λόγω της ιδεολογίας του, εξαφανίστηκε. Θυμάμαι την καμπάνα που χτυπούσε πένθιμα καθημερινά από την πείνα.” Αν και είχε το μικρότερο παιδί της οικογένειας, είχε ζήσει τη φτώχεια και ήθελε να αλλάξει την κατάσταση στο χωριό του.
Ακολούθησε σπουδές στο Διδασκαλείο Ιωαννίνων, όπου μελέτησε τον μαρξισμό και έγινε μέλος του ΚΚΕ. Το 1936 διοργάνωσε τη “μαθητική απεργία της Ζωσιμαίας,” που κράτησε 10 μέρες. Μετά την επιβολή του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου 1936, συνελήφθη και εξορίστηκε.
Ο Δημήτρης Κοσμάς, από τους έξι δασκάλους που εκτελέστηκαν στο σκοπευτήριο της Καισαριανής, παρέμεινε πιστός στις ιδέες του έως το τέλος.
Ο Λάμπρος Καραγιώργος, που γεννήθηκε στα Θεοδώριανα, εκτελέστηκε από τις Γερμανικές αρχές το 1944. “Πες στην μάνα να μην κλάψει… κάναμε το χρέος για την πατρίδα,” είπε λίγες ώρες πριν την εκτέλεσή του.
Η οικογένεια Ροζάνη, που εκτελέστηκε στην Καισαριανή, άφησε πίσω της τραγικές μνήμες. “Η μητέρα Ελένη δεν έπαψε ποτέ να ελπίζει ότι θα ξαναδεί το γιό της,” αναφέρει η συγγραφέας Βούλα Λεοντίδη Πλάτωνος.
Οι διηγήσεις των αναμνήσεων και των βιωμάτων αυτών των ανθρώπων αποτυπώνουν την αντίσταση και την αφοσίωσή τους στην πατρίδα, καθώς και το τραυματικό αποτύπωμα που κληροδότησαν στις οικογένειές τους.
