Ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σημεία της Χίου, ο δημοτικός κήπος της Χίου, παραδόθηκε πριν από λίγες μέρες ξανά σε πολίτες και επισκέπτες, ύστερα από μεγάλη ανάπλαση στο κέντρο της πόλης, σε έκταση 25 στρεμμάτων.
«Ήταν ένα έργο που ξεκίνησε πριν τέσσερα χρόνια», ανέφερε ο δήμαρχος Χίου, Γιάννης Μαλαφής. Όπως είπε, η σύμβαση κατασκευής υπογράφηκε στις 6 Σεπτεμβρίου 2022 με αρχική προθεσμία ολοκλήρωσης 18 μηνών, όμως εμφανίστηκαν σημαντικές δυσκολίες που οδήγησαν σε επτά διαδοχικές παρατάσεις. Κατά τη διάρκεια των εργασιών αποκαλύφθηκαν αρχαιολογικά ευρήματα, αλλά και μπάζα που συνδέονται με τον καταστροφικό σεισμό του 1881, τα οποία έπρεπε να διατηρηθούν, ενώ υπήρξαν και ιδιοκτησιακές εκκρεμότητες μαζί με εγκρίσεις από τη Δασική Υπηρεσία για παρεμβάσεις σε δέντρα μεγάλης ηλικίας. Στην πορεία, σύμφωνα με τον κ. Μαλαφή, ρόλο έπαιξαν και οι διεθνείς αναταράξεις στην εφοδιαστική αλυσίδα, που επηρέασαν την προμήθεια κρίσιμων υλικών.
Η αρχιτεκτονική μελέτη της ανάπλασης εκπονήθηκε από το Γραφείο Δοξιάδη και την αρχιτέκτονα Θεοδώρα Κοτσώνα, στο πλαίσιο δωρεάς της Αλεξάνδρας Μαμαλίγκα – Προκοπίου, η οποία έγινε αποδεκτή από τον Δήμο Χίου.
Αρχικά, το έργο εντάχθηκε στο Επιχειρησιακό Πρόγραμμα Βόρειο Αιγαίο 2014-2020 και στη συνέχεια μεταφέρθηκε στο πρόγραμμα Βόρειο Αιγαίο 2021-2027. Ο συνολικός προϋπολογισμός της μελέτης ανερχόταν σε 3,8 εκατομμύρια ευρώ και το τελικό ποσό της σύμβασης διαμορφώθηκε σε 3.447.321 ευρώ. «Ιδιαίτερα σημαντική ήταν η συμβολή της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου και της Διαχειριστικής Αρχής για τη συνέχιση της χρηματοδότησης», σημείωσε ο δήμαρχος Χίου.
Η ανάπλαση του Δημοτικού Κήπου της Χίου άλλαξε σε μεγάλο βαθμό τη λειτουργική φυσιογνωμία του χώρου. Σύμφωνα με τον δήμαρχο, βασικό στοιχείο της νέας διαμόρφωσης είναι η σύνδεση του Κήπου με τον υπόλοιπο αστικό ιστό, μέσα από πολλαπλές ελεύθερες προσβάσεις, σκάλες και ράμπες που διευκολύνουν την κίνηση και την πρόσβαση πολιτών με αναπηρία.
Στο έργο κατασκευάστηκαν νέα δίκτυα ύδρευσης, απορροής ομβρίων, άρδευσης, πυρόσβεσης και ηλεκτροφωτισμού, ενώ έγινε εκτεταμένη ανανέωση του πρασίνου. Φυτεύτηκαν περίπου 120 νέα δέντρα, 4.000 θάμνοι και 12.000 φυτά, δημιουργήθηκαν περίπου 1.600 τετραγωνικά μέτρα χλοοτάπητα και τοποθετήθηκαν περίπου 14.000 βολβοί, που αναμένεται να δίνουν διαφορετική εικόνα στον χώρο ανάλογα με την εποχή.
Παράλληλα, ο Κήπος διαθέτει πλέον νέο επιδαπέδιο σιντριβάνι με φωτισμό, σύγχρονη παιδική χαρά, υπαίθριο χώρο γυμναστικής, χώρο πολιτιστικών εκδηλώσεων, νέα κτίρια αποθήκευσης και χώρων υγιεινής, καθώς και νέο αστικό εξοπλισμό και αρχιτεκτονικό φωτισμό.
Στη διαχρονικότητα του έργου στάθηκε από την πλευρά του ο περιφερειάρχης Βορείου Αιγαίου Κώστας Μουτζούρης, ο οποίος επισήμανε ότι ο σχεδιασμός, η ένταξη και η κατασκευή μεγάλων παρεμβάσεων, όπως αυτή του δημοτικού κήπου της Χίου, συνήθως ξεπερνούν τη διάρκεια μίας αυτοδιοικητικής θητείας. Τόνισε επίσης πως μεγάλο μέρος του έργου δεν είναι ορατό, καθώς αφορά υπόγειες ηλεκτρομηχανολογικές υποδομές. Όπως είπε, η διαδρομή του έργου ξεκίνησε επί δημαρχίας Μανώλη Βουρνού, συνεχίστηκε επί δημαρχίας Σταμάτη Κάρμαντζη και ολοκληρώθηκε επί της σημερινής Δημοτικής Αρχής του Γιάννη Μαλαφή.
Παρόντας ήταν και ο πρώην δήμαρχος Χίου Μανώλης Βουρνούς, επί της θητείας του οποίου τέθηκαν οι βάσεις για τον σχεδιασμό της ανάπλασης. Αναφέρθηκε στη μακρά περίοδο κατά την οποία οι Χιώτες είχαν ουσιαστικά αποκοπεί από τον Δημοτικό Κήπο, υπενθυμίζοντας ότι τα προβλήματα είχαν ξεκινήσει πριν ακόμη από την έναρξη των εργασιών, ήδη από τα δύσκολα χρόνια της λεγόμενης προσφυγικής κρίσης του 2015 και του 2016.
«Ο δημόσιος χώρος παίζει τεράστιο ρόλο», τόνισε, προσθέτοντας ότι η ανάπλαση του Κήπου πρέπει να ενταχθεί σε μια ευρύτερη και διαρκή προσπάθεια βελτίωσης του αστικού περιβάλλοντος.
Ο δημοτικός Κήπος της Χίου, γνωστός ως «το Βουνάκι» στην καθημερινότητα των Χιωτών λόγω των μικρών υψωμάτων που υπήρχαν στη σημερινή πλατεία, υπήρξε επί αιώνες νευραλγικός χώρος ανάμεσα στην οχυρωμένη πόλη του Κάστρου και την πόλη που αναπτυσσόταν έξω από τα τείχη.
Την οθωμανική περίοδο η περιοχή ήταν γνωστή ως «κιλίτς μεϊντάν», δηλαδή «πλατεία του ξίφους», επειδή χρησιμοποιούνταν ως τόπος δημόσιων εκτελέσεων. Εκεί εκτελέσθηκαν το 1822, κατά τη διάρκεια της Καταστροφής της Χίου, δεκάδες Χιώτες πρόκριτοι και ο Μητροπολίτης Χίου Πλάτων.
Μια ιδιαίτερα χρήσιμη μαρτυρία για την εικόνα του Βουνακίου στα τέλη του αιώνα προέρχεται από τον Γάλλο περιηγητή Gaston Deschamps, ο οποίος επισκέφθηκε τη Χίο μετά τον καταστροφικό σεισμό του 1881. Περιγράφει την πλατεία του Βουνακίου ανάμεσα στο κονάκι, την ακρόπολη και το τζαμί, με στρατιώτες και στρατιωτικές εγκαταστάσεις να κυριαρχούν στην όψη της.
Ο καταστροφικός σεισμός του 1881 άλλαξε την πολεοδομική ιστορία της Χίου. Όταν το νησί μπήκε στον 20ό αιώνα, το Βουνάκι ήταν ήδη ένας μεγάλος και πολύτιμος ελεύθερος χώρος στο κέντρο μιας πόλης που αναζητούσε νέα μορφή. Εκεί στηρίχθηκε λίγα χρόνια αργότερα η ιδέα του Δημοτικού Κήπου.
Το καλοκαίρι του 1918, έξι χρόνια μετά την απελευθέρωση του νησιού, ο τότε δήμαρχος Χίου Λεωνίδας Μυλωνάδης έθεσε ουσιαστικά για πρώτη φορά το ζήτημα της αξιοποίησης του Βουνακίου και ζήτησε από το κράτος να μεταβιβάσει την έκταση στον δήμο.
Τα στοιχεία προέρχονται από την ιστορική έρευνα του Γιάννη Μακριδάκη στο έργο 10.516 μέρες – Ιστορία της νεοελληνικής Χίου, πρώτη περίοδος 1912-1940, μια έκδοση 771 σελίδων αφιερωμένη στην καθημερινή πολιτική και κοινωνική ιστορία της Χίου από την απελευθέρωση έως τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Ο δήμος πρότεινε το ανώτερο τμήμα του Βουνακίου, προς τον Φραγκομαχαλά, να μετατραπεί σε πάρκο «σύμφωνα με τα σχέδια των ευρωπαϊκών πόλεων». Στο τμήμα προς την αγορά προβλεπόταν χώρος αναψυχής με λιμνούλες, αιώρες και άλλες εγκαταστάσεις, με ρητή αναφορά ως πρότυπο σε αντίστοιχο χώρο του Νέου Φαλήρου.
Τον Οκτώβριο του 1919 ολοκληρώθηκε η επίσημη μεταβίβαση της έκτασης από το Ελληνικό Δημόσιο στον Δήμο Χίου. Το σχετικό συμβόλαιο υπέγραψαν από τη μία πλευρά ο δήμαρχος Λεωνίδας Μυλωνάδης και από την άλλη ο τότε Γενικός Διοικητής Χίου Γεώργιος Παπανδρέου.
Ακολούθησε η φύτευση και, τέλος, στις 19 Ιουνίου 1927 έγιναν τα αποκαλυπτήρια του ανδριάντα του Κωνσταντίνου Κανάρη, έργο του γλύπτη Μιχάλη Τόμπρου. Η τελετή άλλαξε οριστικά την εικόνα και τη συμβολική σημασία του χώρου. Παρέστησαν υπουργοί, ο πρόεδρος της Βουλής Θεμιστοκλής Σοφούλης, βουλευτές Χίου και Ψαρών, εκπρόσωποι της Ακαδημίας Αθηνών και άλλοι επίσημοι, ενώ την αποκάλυψη έκανε ο τότε υπουργός Ναυτικών Αλέξανδρος Κανάρης, απόγονος του πυρπολητή. Μοίρα του ελληνικού στόλου είχε καταπλεύσει από την προηγουμένη στο λιμάνι της Χίου για την τελετή.
Ακολούθησαν σχέδια για ανέγερση ξενοδοχείου, εστιατορίου και κινηματογράφου που έμειναν στα χαρτιά, ενώ σταδιακά ο κήπος εδραιώθηκε στη συνείδηση των Χιωτών ως σταθερό σημείο αναφοράς. Ακολούθησαν τοποθετήσεις προτομών επιφανών Χίων διανοουμένων, διαμορφώσεις και, το 1995, η δημιουργία μέσα στον Κήπο του δημοτικού θερινού κινηματογράφου «Κήπος».
Στρατής Μπαλάσκας
Πηγές
– Γιάννης Μακριδάκης, 10.516 μέρες – Ιστορία της νεοελληνικής Χίου, πρώτη περίοδος 1912-1940, Πελινναίο, Χίος, 2007, 771 σελ. Η χρονολογία και τα βιβλιογραφικά στοιχεία διασταυρώθηκαν μέσω BookPoint και «Καθημερινής». Βιβλιογραφική καταχώριση του έργου
– Γιάννης Μακριδάκης, «Μικρά ιστορικά με αφορμή την ανάπλαση του Δημοτικού Κήπου», Politischios.gr, 15 Νοεμβρίου 2022. Βασική πηγή για τις δημοτικές αποφάσεις 1918-1939 και τη μεταβίβαση του 1919. Άρθρο στο Politischios.gr
– Gaston Deschamps, Sur les routes d’Asie, Paris, Armand Colin, 1894. Περιηγητική μαρτυρία για τη μετασεισμική Χίο και την πλατεία Βουνακίου κατά την Οθωμανική περίοδο.
– Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης – SearchCulture / ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ, αρχειακό τεκμήριο «Χίος – Δημοτικός Κήπος – Ο Κανάρης», εκδότης Ν.Β. Χαβιαράς, Χίος. Το αρχειακό τεκμήριο του Δημοτικού Κήπου
– Τοπικό εκπαιδευτικό πρόγραμμα για την ιστορία της Χίου, καταγραφή της πρώτης φύτευσης το 1921 επί Ανδρέα Πολεμίδη.
– Chios.com, ιστορικό του δημοτικού θερινού κινηματογράφου «Κήπος», με έτος καθιέρωσης το 1995 και ένταξη στο δίκτυο δημοτικών κινηματογράφων το 1996. Ιστορικό του κινηματογράφου «Κήπος»
– Δημοσιεύματα της Χιώτικης εφημερίδας «Πολίτης»
Σ. Μπαλάσκας
ΦΩΤΟ Παντελής Φύκαρης
