Το ξύλο παραμένει δεμένο με τη φύση, την επιβίωση και τη λαϊκή έκφραση, ως ένα υλικό που αναπνέει, παλιώνει και κρατά τη μνήμη του χρόνου. Σήμερα, αυτή η πολιτιστική κληρονομιά δοκιμάζεται από τη βιομηχανική υπερπαραγωγή.
Η παραδοσιακή ξυλοναυπηγική και η συντήρηση καϊκιών, μαζί με την οργανοποιία που μετατρέπει το ακατέργαστο ξύλο σε φορέα ήχου και μνήμης, προσπαθούν να κρατήσουν τις τεχνικές ζωντανές. Δίπλα τους, η κλασική ξυλουργική δίνει μορφή σε χρηστικά αντικείμενα, επαναφέροντας την αξία της αντοχής.
Μια νέα γενιά δημιουργών επιλέγει συνειδητά να δουλέψει με την ύλη. Τρεις νέοι άνθρωποι -μια γλύπτρια που επισκευάζει σκάφη, ένας οργανοποιός και ένας ξυλουργός- μίλησαν στο Αθηναϊκό – Πρακτορείο Ειδήσεων για τη σχέση τους με το ξύλο, τις δυσκολίες του βιοπορισμού και τον ρόλο τους στη διάσωση της υλικής μνήμης.
Χάρις Παππά: «Η επισκευή του υλικού μας κόσμου είναι δικαίωμα που οφείλουμε να ξανακερδίσουμε»
Η Χάρις Παππά είναι γλύπτρια και ακαδημαϊκός, και η επαφή της με την ξυλοναυπηγική και τη συντήρηση σκαφών γεννήθηκε μέσα από τη γλυπτική και τη βιωματική σχέση της με τη θάλασσα. «Ως γλύπτρια, έχω μια ιδιαίτερη ευκολία με τα εργαλεία και την κατανόηση της ύλης: πώς την επεξεργάζεσαι από την αρχική της μορφή αλλά και πώς επισκευάζεις τη φθορά της», εξήγησε. Αν και μεγάλωσε σε οικογένεια με ναυτική παράδοση, με παππού αξιωματικό του ναυτικού και πατέρα ναυπηγό, η ενασχόλησή της με τα ιστιοπλοϊκά ξεκίνησε το 2022. «Ερωτεύτηκα την ιστιοπλοΐα και κυνηγούσα αφορμές για τριβή. Έτσι, μπήκα στην αγωνιστική ιστιοπλοΐα, από μεγάλα κλασικά ξύλινα σκαριά μέχρι μικρά αγωνιστικά, και αυτό με ενέπνευσε να μάθω πώς συντηρείται μια τέτοια κατασκευή».
Η πρακτική της μύησης στην επισκευή καϊκιών και σκαφών ήρθε τυχαία στη Σύρο: «Γνώρισα μια συνάδελφο καλλιτέχνη και ιστιοπλόο που μου ανέφερε ότι επισκευάζουν το σκάφος τους και με προσκάλεσε να βοηθήσω. Αποφάσισα να περάσω όλο τον χειμώνα εκεί. Ενθουσιάστηκα με το πόσοι νέοι δουλεύουν σε αυτόν τον τομέα, οι οποίοι αφιέρωσαν χρόνο να μου δείξουν την τέχνη τους. Αξιοσημείωτο ήταν πως η ομάδα τους ήταν σχεδόν εξ ολοκλήρου γυναίκες. Το ένα σκάφος έγινε τέσσερα, και εκτέθηκα σε διάφορες εργασίες: τριψίματα, βερνίκια, γυαλίσματα μετάλλων, αλλαγή στο κατάστρωμα, μονώσεις. Μου ανοίχτηκε ένας κόσμος από τον οποίο νόμιζα ότι ήμουν αποκλεισμένη».
Έχοντας σπουδάσει Σχεδιασμό Εμπειρίας Πληροφοριών στο Λονδίνο, με εξειδίκευση στη μουσειολογία και την άυλη πολιτισμική κληρονομιά, η Χάρις προσεγγίζει το θέμα και ακαδημαϊκά. «Μπορεί πολλές από τις δουλειές μας να έχουν πλέον μεγάλη έκφανση στον ψηφιακό κόσμο, αλλά τείνουμε να ξεχνάμε ότι ζούμε σε έναν υλικό κόσμο, φτιαγμένο από υλικά, ακουμπισμένο από ανθρώπινα χέρια σε πολλαπλά στάδια της παραγωγής του. Μου φαίνεται τρομερό πόσο αποκομμένη φαίνεται να είναι η γενιά μας από τη δημιουργία του φυσικού μας κόσμου και από την επισκευή του».
Μιλώντας για την κουλτούρα της αντικατάστασης, σημειώνει: «Τα κρεβάτια, τα ρούχα, οι καρέκλες, όλα είναι φυσικά υλικά. Κάτι χαλάει και το πετάμε για ένα άλλο. Η επισκευή αυτού του υλικού κόσμου είναι δικαίωμα που χάνουμε, αλλά παράλληλα και μια δυνατότητα που πρέπει να μάθουμε να χτίζουμε». Η ίδια συνδέει πλέον την εμπειρία της με την έρευνα, συνεργαζόμενη με το Archipelago Network στη Σύρο για τη διατήρηση της υλικής μνήμης των Κυκλάδων μέσω της αρχειοποίησης.
Γιώργος Διαμαντάκης: «Η παράδοση είναι ζωντανός οργανισμός που εξελίσσεται μαζί μας»
Για τον Γιώργο Διαμαντάκη, η κατασκευή μουσικών οργάνων είναι η φυσική συνέχεια της σχέσης του με την παραδοσιακή μουσική της Κρήτης, από όπου κατάγεται. «Τα μουσικά όργανα με τα οποία ασχολούμαι και μελετάω ως προς την κατασκευή τους είναι η λύρα, το λαούτο και το μαντολίνο. Με αυτά έχω τριβή από μικρή ηλικία, καθώς παίζω και ο ίδιος, με κύριο όργανο την κρητική λύρα», ανέφερε.
Η ανάγκη να βρει τον σωστό ήχο τον οδήγησε νωρίς στους πρώτους πειραματισμούς: «Από όταν ξεκίνησα τη μουσική, θυμάμαι τον εαυτό μου να σκαλίζει και να μεταποιεί όργανα, προσπαθώντας να βρω τον ήχο που είχα στο μυαλό μου. Έτσι, πήρα την απόφαση να κατασκευάσω το πρώτο μου λυράκι, χωρίς εργαλεία, παρά μόνο με ένα κομμάτι ξύλο μουριάς από το χωριό μου και κάποια πρόχειρα εργαλεία».
Περιγράφοντας τις δυσκολίες του επαγγέλματος, επισημαίνει την έλλειψη δημόσιας εκπαίδευσης: «Το εγχείρημα να ασχοληθείς με την οργανοποιία ως βασικό επάγγελμα έχει δυσκολίες, καθώς δεν υπάρχει κάποια δημόσια σχολή που να διδάσκει την τέχνη. Ακόμα και οι ιδιωτικοί φορείς είναι μετρημένοι στα δάχτυλα. Το να σε διδάξει άλλος οργανοποιός είναι επίσης δύσκολο, αφού δεν μεταλαμπαδεύουν εύκολα τις γνώσεις τους λόγω ανταγωνισμού, αν και υπάρχουν εξαιρέσεις».
Για τα ψηφιακά μέσα, σημείωσε: «Τα κοινωνικά δίκτυα και το ηλεκτρονικό εμπόριο παίζουν σημαντικό ρόλο, αφού η παραδοσιακή μουσική της Κρήτης έχει μεγάλη απήχηση παγκοσμίως. Είναι καλό να μπορεί κάποιος να δει τη δουλειά σου από οπουδήποτε. Τον σημαντικότερο ρόλο, όμως, παίζει η τεχνογνωσία που αναπτύσσεις με τα χρόνια: να κατασκευάζεις άρτια όργανα ως προς τον ήχο, την εμφάνιση και την αντοχή».
Όσον αφορά την πολιτιστική κληρονομιά, ο Γιώργος, που πλέον ετοιμάζει το δικό του εργαστήριο στην Κυψέλη, είπε: «Συμβάλλω στη συνέχιση μιας τέχνης με φυσικό τρόπο, χωρίς πρόθεση να τονίσω ή να διασώσω κάτι. Πιστεύω ότι αυτό έκαναν και οι παλιοί τεχνίτες. Την πολιτιστική μας κληρονομιά την κουβαλάμε μέσα μας και οφείλουμε να την κρατάμε ζωντανή. Ο τόπος μου, η Κρήτη, έχει μια πολύ έντονη και ζωντανή μουσική παράδοση. Η λύρα, το λαούτο και το μαντολίνο δεν είναι απλώς εργαλεία για παραγωγή μουσικής, αλλά κομμάτι της καθημερινότητας και της κουλτούρας. Όταν κατασκευάζω ένα όργανο, δεν προσπαθώ να αναπαράγω απλώς κάτι από το παρελθόν, αλλά να το συνεχίσω με τον δικό μου τρόπο. Να μη βλέπουμε την παράδοση σαν κάτι παλιό που πρέπει να διατηρήσουμε, αλλά σαν κάτι ζωντανό που εξελίσσεται μαζί μας».
Νίκος Δάρης: «Ωραίο συναίσθημα να ξέρεις ότι αυτό που φτιάχνεις αντέχει στον χρόνο»
Για τον Νίκο Δάρη, η επιλογή της ξυλουργικής τέχνης περνά από σημαντικά εμπόδια, με πρώτο το κόστος εκκίνησης. «Στην Ελλάδα σήμερα, με τις οικονομικές συνθήκες που επικρατούν, σίγουρα δεν είναι πολύ εύκολο ένας νέος άνθρωπος να βιοποριστεί αποκλειστικά από την τέχνη του, ωστόσο δεν είναι και ακατόρθωτο», ανέφερε.
Αναλύοντας τις πρακτικές δυσκολίες, τόνισε: «Το πρώτο εμπόδιο είναι να βρεις το αρχικό κεφάλαιο που απαιτείται για τον απαραίτητο εξοπλισμό, το οποίο έχει αρκετά υψηλό κόστος για έναν ελεύθερο επαγγελματία που διατηρεί εργαστήριο και μηχανήματα. Κάποιοι μπορεί να συνεχίσουν μια οικογενειακή επιχείρηση, άλλοι όμως ξεκινάνε από το μηδέν, οπότε εκεί τα πράγματα είναι δύσκολα. Ορισμένοι επιλέγουν τη συστέγαση ή τον συνεταιρισμό για να μοιράζονται τα πάγια έξοδα. Στη συνέχεια, το στοίχημα είναι να βρεις τις απαραίτητες συνεργασίες με αρχιτέκτονες για να μπεις στην αγορά».
Απέναντι στη λογική των επίπλων μαζικής παραγωγής, ο Νίκος αντιπαραβάλλει τη χαρά του χειροποίητου: «Η χαρά και η ικανοποίηση που αντλείς από τον σχεδιασμό, την επεξεργασία και την υλοποίηση, γνωρίζοντας ότι αυτό που φτιάχνεις δεν είναι εφήμερο και αντέχει στον χρόνο, είναι ωραίο συναίσθημα. Το να παίρνεις ένα ακατέργαστο ξύλο και μετά από επεξεργασία να του δίνεις τη μορφή που θες σου δημιουργεί μεγάλη ικανοποίηση».
Η αντοχή μιας κατασκευής, όπως συμπληρώνει, εξαρτάται από τεχνικές παραμέτρους: «Επηρεάζεται από την ποιότητα της πρώτης ύλης, την ανθεκτικότητα των λούστρων, αλλά και το είδος του ξύλου που θα επιλέξεις ανάλογα με τη χρήση».
Κλείνοντας, ο Νίκος υπογράμμισε τη σημασία των φυσικών ιδιοτήτων του υλικού: «Το ξύλο είναι όντως ένα ζωντανό υλικό με τις δικές του ιδιαιτερότητες. Η επιλογή της πρώτης ύλης εξαρτάται από την κατασκευή. Για μια στέγη θα χρησιμοποιήσεις μαλακή ξυλεία κωνοφόρων λόγω αντοχών σε εφελκυσμό και κάμψη. Για κουφώματα ενδείκνυται η τροπική ξυλεία ή η δρυς που αντέχουν στην υγρασία. Στην επιπλοποιία παίζουν ρόλο τα φυσικά σχέδια του ξύλου σε νερά και χρωματισμούς, καθώς και οι μηχανικές του ιδιότητες. Συνοψίζοντας, η πρώτη ύλη και ο τρόπος επεξεργασίας είναι αυτά που ορίζουν το τελικό αποτέλεσμα».
Ζωή Μακρυγιάννη
ΦΩΤΟ Χάρις Παππά/STR
