Το προσκύνημα στην Παναγία της Χρυσοβίτσας, όπως λέει ο κ. Χρήστος Γαλάνης, ήταν εφάμιλλο με εκείνο της Τήνου και της Παναγίας της Σουμελά. Ο ψάλτης, που βρίσκεται από μικρό παιδί μέσα στον Ιερό Ναό του Μοναστηρίου, μιλά στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων για τον ναό της Κοίμησης της Θεοτόκου, στην καρδιά του χωριού Χρυσοβίτσα Μετσόβου.
Η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας και τα θαύματα που μεταδίδονταν από στόμα σε στόμα, όπως σημειώνουν και χρονογράφοι διαφορετικών εποχών, έφερναν τους πιστούς στη Χρυσοβίτσα.
Ο κ. Γαλάνης λέει πως από το πρωινό της παραμονής του Δεκαπενταύγουστου έφταναν στο χωριό πιστοί από όλη την Ήπειρο, τη Δυτική Μακεδονία και τη Θεσσαλία, για να προσευχηθούν, να εκπληρώσουν το τάμα τους, αλλά και να διασκεδάσουν στο πανηγύρι που κρατούσε δύο ημέρες, έθιμο που συνεχίζεται μέχρι σήμερα από τον Πολιτιστικό Σύλλογο.
Το πανηγύρι είχε πάντα ξεχωριστή θέση σε όλη την Ήπειρο. Άλλοι έρχονταν από τα Γιάννενα με τα πόδια και χρειάζονταν 10 ώρες, όπως και από την Καλαμπάκα, τη Μηλιά Μετσόβου και τα Γρεβενά.
Ο Χρήστος Γαλάνης θυμάται από τα παιδικά του χρόνια τον κόσμο από τη Μηλιά και την Κρανιά. «Όταν έφταναν στο αγνάντι του χωριού, άρχιζαν τα μοιρολόγια της Παναγίας… Ακούτε… εμείς όλοι στο χωριό λέγαμε ακούτε, ήρθαν οι προσκυνητές… τότε τους περιμέναμε να ’ρθουν, κάθε παραμονή. Έφερναν και τα στρωσίδιά τους μαζί. Κάτω στην πλατεία έπιαναν τα πλατάνια και ξέραμε, για παράδειγμα, αυτό το πλατάνι είναι για τον κόσμο από Τρίστενο, σε εκείνο το δίπλα είναι από τα Γρεβενά, στο παρακάτω από τη Μηλιά… Κάθε περιοχή δηλαδή είχε τον τόπο της», σημειώνει με νοσταλγία, θέλοντας να μεταφέρει παραστατικά τον Δεκαπενταύγουστο άλλων εποχών, και προσθέτει:
«Κάθε χωριό τότε είχε και τους δικούς του οργανοπαίκτες. Ήταν οι κομπανίες με 6 έως 7 μουσικούς και γλεντούσαν με παραδοσιακούς χορούς και ηπειρώτικα. Ήταν μία γνήσια παραδοσιακή ηπειρώτικη γιορτή. Υπήρχαν επίσης μικροπωλητές που έστηναν τους πάγκους και εμείς τότε, τα φτωχά παιδιά, πηγαίναμε εκεί και θαυμάζαμε τα γλυκά, χορταίναμε με το μάτι… ωραία…».
Σύμφωνα με την παράδοση, η εικόνα της Παναγίας έφυγε με θαυματουργό τρόπο από το χωριό Στριγγανία της Επαρχίας Τριχωνίδας και τον ναό της «Χρυσοβίτζης», όπου βρέθηκε για πρώτη φορά το 533 μ.Χ. Αφού περιπλανήθηκε, πάντα με θαυματουργό τρόπο, στη Μονή Βαρλαάμ των Μετεώρων και στη συνέχεια στη Μονή Βουτζά, στο χωριό Γρεβενίτι, έφτασε στο δάσος του χωριού, που τότε πριν από την εμφάνισή της ονομαζόταν Παλαιόμυλος. Εκεί τη βρήκε περίπου το 1486 μια γυναίκα, η Λαμπρινή, όταν πήγε να κόψει ξύλα, και ενημέρωσε αμέσως τον παπα-Μιχάλη, ιερέα του χωριού. Στο σημείο εκείνο χτίστηκε και ο Ιερός Ναός που υπάρχει μέχρι σήμερα.
Το χωριό ονομάστηκε Χρυσοβίτσα, επειδή στην εικόνα ήταν γραμμένη η λέξη «Χρύσοβα».
Σύμφωνα με τον Πολιτιστικό Σύλλογο Χρυσοβίτσας, ένα συγκλονιστικό γεγονός σημειώθηκε το 2015 στο χωριό. Ένας κάτοικος οδηγούσε το αυτοκίνητό του έξω από το χωριό, στη θέση «Πολιτσές», όπου καλλιεργείται η φημισμένη πατάτα της Χρυσοβίτσας. Στις 12 Ιουνίου του 2015, περίπου στις 11:30, εμφανίστηκε μπροστά του ως φωτεινή νεφέλη μία μαυροφορεμένη γυναίκα, με βλέμμα γλυκύτατο και ταυτόχρονα αυστηρό, και τον ρώτησε: «Με γνωρίζεις;» Εκείνος, ταραγμένος, της απάντησε: «Είσαι η Παναγία της Χρυσοβίτσας». Και εκείνη του είπε: «Είμαι η Παναγία όλου του κόσμου. Να πεις στους χωριανούς σου και στους κατοίκους της γύρω περιοχής να μετανοήσουν», και αμέσως εξαφανίστηκε.
Η Χρυσοβίτσα βρίσκεται σε υψόμετρο 920 μέτρων, απέχει 43 χιλιόμετρα από την πόλη των Ιωαννίνων και 16 χιλιόμετρα από το Μέτσοβο.
Στην Ήπειρο υπάρχουν εκατοντάδες ιεροί ναοί αφιερωμένοι στη Θεοτόκο. Οι Ηπειρώτες που βίωσαν σκλαβιά και ξενιτιά στήριξαν τις ελπίδες τους στην Παναγία, που στάθηκε προστάτιδα και αρωγός σε κάθε δύσκολη στιγμή τους.
