Η γιορτή σήμερα, 7 Σεπτεμβρίου, συνδέεται με ονόματα που παραπέμπουν σε μία από τις πιο γνωστές ποιήτριες της Ορθοδοξίας, αλλά και σε έναν μάρτυρα με ιδιαίτερη τιμή στο εορτολόγιο.
Ποιοι γιορτάζουν σήμερα 7 Σεπτεμβρίου
Σύμφωνα με το ορθόδοξο εορτολόγιο, σήμερα έχουν την τιμητική τους οι:
- Κασσιανή, Κάσσυ, Κασιανή, Κασία, Κασσιανός, Κασιανός, Κάσσιος, Κάσιος, Κάσσος, Κάσσης
- Σώζων, Σώζος, Σώζης, Σώζη, Σωζούσα, Σώζα
Ποιους Αγίους τιμά η Εκκλησία σήμερα
Στις 7 Σεπτεμβρίου η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη της Οσίας Κασσιανής της μοναχής, της γνωστής υμνογράφου, και του Αγίου Σώζοντος του μάρτυρος.
Η Οσία Κασσιανή, γνωστή και ως Κασσία, Ικασία ή Εικασία, γεννήθηκε μεταξύ 805 και 810 μ.Χ. στην Κωνσταντινούπολη και έζησε στα χρόνια του βασιλιά Θεοφίλου (829 -842 μ.Χ.).
Όταν μεγάλωσε, συνδύαζε την ομορφιά με την ευφυΐα της. Τρεις βυζαντινοί χρονικογράφοι, ο Συμεών ο μεταφραστής, ο Γεώργιος Αμαρτωλός και ο Λέων ο Γραμματικός, αναφέρουν ότι συμμετείχε στην τελετή επιλογής νύφης για τον αυτοκράτορα Θεόφιλο, που είχε οργανώσει η μητριά του Ευφροσύνη. Εκεί ο αυτοκράτορας διάλεγε τη σύζυγο της αρεσκείας του προσφέροντάς της ένα χρυσό μήλο. Εντυπωσιασμένος από την ομορφιά της Κασσίας, ο νεαρός αυτοκράτορας την πλησίασε και της είπε: Ως άρα δια γυναικός ερρύη τα φαύλα, δηλαδή από μία γυναίκα ήρθαν στον κόσμο τα κακά [πράγματα], αναφερόμενος στην αμαρτία και τις συμφορές που προέκυψαν από την Εύα. Η Κασσία απάντησε αμέσως: Αλλά και δια γυναικός πηγάζει τα κρείττονα, δηλαδή από μία γυναίκα [ήρθαν στον κόσμο] τα καλά [πράγματα], αναφερόμενη στην ελπίδα της σωτηρίας από την ενσάρκωση του Χριστού μέσω της Παναγίας. Σύμφωνα με την παράδοση, ο ακριβής διάλογος ήταν:
Εκ γυναικός τα χείρω.
Kαι εκ γυναικός τα κρείττω.
Η αντίδραση του Θεόφιλου ήταν να απορρίψει την Κασσιανή και να επιλέξει τη Θεοδώρα για σύζυγό του.
Το 843 μ.Χ. ίδρυσε κοινόβιο στα δυτικά της Κωνσταντινούπολης, κοντά στα τείχη της πόλης, όπου έγινε και η πρώτη ηγουμένη. Αν και πολλοί ερευνητές αποδίδουν αυτή την επιλογή στην αποτυχία της να γίνει αυτοκράτειρα, επιστολή του Θεόδωρου του Στουδίτου δίνει διαφορετικά κίνητρα για την απόφασή της. Διατηρούσε στενή σχέση με τη γειτονική Μονή Στουδίου, η οποία αργότερα έπαιξε σημαντικό ρόλο στην επανέκδοση βυζαντινών λειτουργικών βιβλίων τον 9ο και τον 10ο αιώνα μ.Χ., συμβάλλοντας στη διάσωση των έργων της (Kurt Sherry, σελ. 56).
Με βάση την παράδοση, ο αυτοκράτορας Θεόφιλος, που συνέχιζε να είναι ερωτευμένος μαζί της, θέλησε να τη δει για μία τελευταία φορά πριν πεθάνει και πήγε στο μοναστήρι όπου βρισκόταν. Η Κασσιανή ήταν μόνη στο κελί της και έγραφε το γνωστό τροπάριό της, που ψάλλεται στις Εκκλησίες το βράδυ της Μεγάλης Τρίτης, όταν αντιλήφθηκε την άφιξη της αυτοκρατορικής ακολουθίας. Ενώ τον αγαπούσε ακόμη, είχε αφιερώσει τη ζωή της στον Θεό και γι’ αυτό κρύφτηκε, χωρίς να θέλει να αφήσει το παλιό της πάθος να υπερβεί τον μοναστικό της ζήλο. Άφησε όμως το μισοτελειωμένο ύμνο πάνω σε ένα τραπέζι. Ο Θεόφιλος βρήκε το κελί της και μπήκε μέσα μόνος του. Την αναζήτησε, αλλά χωρίς αποτέλεσμα. Εκείνη τον παρακολουθούσε από μία ντουλάπα όπου είχε κρυφτεί. Ο Θεόφιλος στενοχωρήθηκε, έκλαψε και μετάνιωσε που για μία στιγμή υπερηφάνειας έχασε μία τόσο όμορφη και έξυπνη γυναίκα. Έπειτα βρήκε τα χειρόγραφα της Κασσιανής στο τραπέζι και τα διάβασε. Όταν τελείωσε την ανάγνωση, πρόσθεσε έναν στίχο στον ύμνο. Σύμφωνα με την παράδοση, ο στίχος αυτός ήταν ὧν ἐν τῷ παραδείσῳ Εὔα το δειλινόν, κρότον τοῖς ὠσιν ἠχηθεῖσα, τῷ φόβῳ ἐκρύβη. Φεύγοντας, είδε την Κασσιανή να κρύβεται στη ντουλάπα, όμως δεν της μίλησε, σεβόμενος την επιθυμία της. Εκείνη βγήκε από την κρυψώνα της μετά την αναχώρησή του, διάβασε την προσθήκη και ολοκλήρωσε τον ύμνο.
Η μεγάλη αυτή ποιήτρια, υμνογράφος και μελωδός της Εκκλησίας μας, η Αγία Κασσιανή, ταξίδεψε στην Ιταλία και την Κρήτη και κατέληξε στην Κάσο, όπου τελείωσε η επίγεια ζωή της. Μετά τον θάνατό της, το σώμα της τοποθετήθηκε σε μαρμάρινη λάρνακα και μπήκε σε παρεκκλήσιο αφιερωμένο στο όνομά της. Σήμερα σώζονται η λάρνακα και το βυζαντινό ψηφιδωτό του 9ου αιώνα μ.Χ. Επίσης, στο εκκλησάκι υπάρχει εντοιχισμένη πλάκα με σημείο του σταυρού και χρονολογία 890 μ.Χ. Κατά πληροφορίες, πάλι από την Κάσο, τα οστά της Οσίας έχουν μεταφερθεί στην Ικαρία.
Παρότι τη μνήμη της δεν την αναφέρει κανένας Συναξαριστής, οι Κάσιοι, λόγω της ομοιότητας του ονόματός της με το νησί τους, καθιέρωσαν τη μνήμη της στις 7 Σεπτεμβρίου και ο Γεώργιος Σασσός ο Κάσιος συνέταξε ειδική Ακολουθία, που εκδόθηκε στην Αλεξάνδρεια το 1889 μ.Χ. στο τυπογραφείο της Μεταρρυθμίσεως. Παράδοξο παραμένει ότι η Ακολουθία αυτή αφιερώθηκε στον Πατριάρχη Αλεξανδρείας Σωφρόνιο, ο οποίος στη συνέχεια την έδωσε για εκτύπωση στον Μητροπολίτη Θηβαΐδας Γermanό, την 1η Σεπτεμβρίου 1889 μ.Χ., και έτσι επισημοποιήθηκε κατά κάποιο τρόπο η Αγιοκατάταξη της Κασσιανής από την Εκκλησία της Αλεξάνδρειας, όπως το επιθυμούσαν οι κάτοικοι της Κάσου.
Η παρουσία της Κασσιανής έχει επισκιάσει τους υμνογράφους και τους μελωδούς της εποχής της, επειδή είναι η πιο επιφανής γυναίκα μελωδός στην ιστορία της βυζαντινής μουσικής, αφού έγραφε και τους ύμνους και τη μελωδία. Με ιδιαίτερο ταλέντο, ευφυΐα, ευαισθησία και εκφραστικό πλούτο διακρίθηκε στη μελουργία, στην οποία συνέβαλε και η μεγάλη μόρφωση που της επέτρεψε η ευγενής καταγωγή της. Γι’ αυτό και το έργο της παραμένει διαχρονικό, πάντα επίκαιρο και ιδιαίτερα συγκινητικό για τον ορθόδοξο κόσμο.
Στην Κασσιανή αποδίδονται περίπου 45 έργα, από τα οποία τα 23 τουλάχιστον είναι χωρίς αμφιβολία δικά της, ενώ τα υπόλοιπα είναι αγνώστου προελεύσεως. Έχει επίσης μελοποιήσει κείμενα διαφόρων υμνογράφων. Ανάμεσα στα πιο γνωστά τροπάρια της είναι το περίφημο Κύριε, ἡ ἐν πολλαῖς ἁμαρτίαις περιπεσοῦσα γυνή, σε ήχο πλ. δ΄, που ψάλλεται στους ναούς το βράδυ της Μεγάλης Τρίτης, καθώς και οι ειρμοί από την Α΄ Ε΄ ωδή του Κανόνος του Μεγάλου Σαββάτου Κύματι Θαλάσσης). Το μεγαλύτερο μέρος του έργου της αποτελείται από στιχηρά για εορταζόμενους Αγίους. Στην ίδια αποδίδεται και ο τετραώδιος κανόνας Ἄφρων γηραλέε, όπως και πολλά δοξαστικά, ανάμεσά τους και ένα γνωστό δοξαστικό των Χριστουγέννων, το Αὐγούστου μοναρχήσαντος, σε ήχο β΄. Κατά τον βυζαντινολόγο Κρουμβάχερ, η Κασσιανή ήταν μια εξαίρετη μορφή και το έργο της διακρινόταν από ισχυρή πρωτοβουλία, βαθιά μόρφωση, αυτοπεποίθηση και παρρησία. Επίσης, έγραφε με πολύ συναίσθημα και βαθιά θεοσέβεια. Ο Σωφρόνιος Ευστρατιάδης σημείωσε για το έργο της ότι το χαρακτηρίζει γλυκύτης μέλους ακορέστου.
Μερικές σημαντικές επισημάνσεις για το Τροπάριο της Κασσιανής
Αρκετοί πιστοί θεωρούν λανθασμένα ότι η Κασσιανή ήταν αμαρτωλή και διεφθαρμένη γυναίκα και πως, μιλώντας για την πόρνη γυναίκα του Ευαγγελίου, μιλούσε ουσιαστικά για τον εαυτό της. Όπως όμως διαβάζουμε στον βίο της, από πουθενά δεν προκύπτει κάτι τέτοιο. Η Κασσιανή ήταν οσία μοναχή του Βυζαντίου, προικισμένη με σπουδαίο ποιητικό ταλέντο. Αντί για τη βασιλική αλουργίδα, προτίμησε το ταπεινό σχήμα της μοναχής και έγραψε πολλούς ύμνους.
Ποια λοιπόν είναι η πόρνη γυναίκα για την οποία μιλούν όλα τα τροπάρια της Μεγάλης Τρίτης το βράδυ;
Στο ερώτημα αυτό αρκετοί απαντούν λανθασμένα ότι, αφού δεν πρόκειται για την Οσία Κασσιανή, τότε η αμαρτωλή και διεφθαρμένη γυναίκα θα πρέπει να είναι η Μαρία η Μαγδαληνή. Η αλήθεια όμως είναι ότι η Μαρία η Μαγδαληνή δεν υπήρξε ποτέ διεφθαρμένη ή πόρνη. Ήταν μια ύπαρξη που έπασχε και την θεράπευσε ο Χριστός. Ο ευαγγελιστής Λουκάς λέει χαρακτηριστικά για τη Μαρία τη Μαγδαληνή: Ακολουθούσαν τον Ιησού οι δώδεκα μαθηταί και γυναίκες, μεταξύ των οποίων η Μαρία, που ονομαζόταν Μαγδαληνή, απ’ την οποία είχε βγάλει εφτά δαιμόνια (Λουκ. 8, 2). Η Μαρία η Μαγδαληνή ήταν λοιπόν δαιμονισμένη και ο Χριστός της έβγαλε τα δαιμόνια, όπως έβγαλε και τα δαιμόνια τόσων άλλων ανθρώπων.
Και τότε ποια είναι η πόρνη που άλειψε με μύρο τα πόδια του Χριστού, η πόρνη για την οποία μιλούν τα τροπάρια της Μεγάλης Τρίτης το βράδυ;
Η αμαρτωλή και διεφθαρμένη πόρνη που άλειψε με μύρο τα πόδια του Χριστού παραμένει άγνωστη και ανώνυμη. Ακούσατε σε κανένα τροπάριο το όνομά της; Διαβάσατε στον Ευαγγελιστή Λουκά, που περιγράφει τη σχετική σκηνή, να αναφέρει πουθενά το όνομά της; Όχι. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι Απόστολοι, ενώ δεν έκρυβαν τις δικές τους ατέλειες και πτώσεις, όταν μιλούν για μεγάλους αμαρτωλούς που μετανοούν, δεν αναφέρουν το όνομά τους. Δεν θέλουν να τους διαπομπεύσουν.
Το Τροπάριο της Κασσιανής
Κύριε, ἡ ἐν πολλαῖς ἁμαρτίαις περιπεσοῦσα Γυνή,
την σην αἰσθομένη Θεότητα, μυροφόρου ἀναλαβοῦσα τάξιν,
ὀδυρομένη μύρα σοι, προ τοῦ ἐνταφιασμοῦ κομίζει.
Οἴμοι! λέγουσα, ὅτι νυξ μοι, ὑπάρχει, οἶστρος ἀκολασίας,
ζοφώδης τε και ἀσέληνος, ἔρως τῆς ἁμαρτίας.
Δέξαι μου τας πηγας τῶν δακρύων,
ὁ νεφέλαις διεξάγων τῆς θαλάσσης το ὕδωρ·
κάμφθητί μοι προς τους στεναγμους τῆς καρδίας,
ὁ κλίνας τους Οὐρανούς, τῇ ἀφάτῳ σου κενώσει·
καταφιλήσω τους ἀχράντους σου πόδας,
ἀποσμήξω τούτους δε πάλιν, τοῖς τῆς κεφαλῆς μου βοστρύχοις·
ὧν ἐν τῷ Παραδείσῳ Εὔα το δειλινόν,
κρότον τοῖς ὠσιν ἠχηθεῖσα, τῷ φόβῳ ἐκρύβη.
Ἁμαρτιῶν μου τα πλήθη και κριμάτων σου ἀβύσσους,
τίς ἐξιχνιάσει ψυχοσῶστα Σωτήρ μου;
Μη με την σην δούλην παρίδῃς, ὁ ἀμέτρητον ἔχων το ἔλεος.
Φωτογραφία: Marina Koutsoumpa
Με πληροφορίες από Saint
