Μετά τη γυναικοκτονία της Ελένης Τοπαλούδη, τον Νοέμβριο του 2018, ξεκίνησε μια μεγάλη μάχη για να κατοχυρωθεί η γυναικοκτονίες στο δημόσιο λόγο. Πέρα από μεμονωμένες συντηρητικές ή αντιδραστικές φωνές, ο όρος έχει αρχίσει να επικρατεί ως αυτοτελές έγκλημα με σαφή έμφυλα κριτήρια, όμως ο ποινικός κώδικας εξακολουθεί να μην απαντά στη δυσκολία της εποχής.
Από το 2020 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει σημάνει συναγερμό, καθώς η έμφυλη βία λαμβάνει διαστάσεις επιδημίας. Σύμφωνα με τον ΟΗΕ, από το 2024 έως σήμερα έχουν δολοφονηθεί σε συνθήκη ειρήνης από συντρόφους ή μέλη της οικογένειάς τους πάνω από 50.000 γυναίκες και κορίτσια, με βάση μόνο τις καταγεγραμμένες περιπτώσεις.
Σχεδόν 1 στις 3 γυναίκες, περίπου 30-35% παγκοσμίως, έχει υποστεί σωματική ή σεξουαλική βία, κυρίως από συντρόφους ή συγγενείς. Πρόκειται για εκατοντάδες εκατομμύρια γυναίκες και κορίτσια σε όλο τον κόσμο, ενώ ο ΠΟΥ χρησιμοποιεί τον όρο επιδημία επειδή η βία κατά των γυναικών δεν είναι μεμονωμένο γεγονός αλλά συστημική παθογένεια με σοβαρές επιπτώσεις στην ψυχική και σωματική υγεία, από κατάθλιψη και μετατραυματικό στρες έως ανεπιθύμητες κυήσεις, σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα σε περίπτωση βιασμού και, τελικά, θάνατο.
Σε μία Ελλάδα που μετρά 174 γυναικοκτονίες από τον Ιανουάριο του 2018 ως τον Αύγουστο του 2026, σύμφωνα με το ελληνικό Τμήμα του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου για τη Γυναικοκτονία και άλλες σχετικές εκθέσεις, έχουμε το δικαίωμα να αγνοούμε το πρόβλημα; Και γιατί επιμένουμε τόσο πολύ στην ποινική αναγνώριση της γυναικοκτονίες ως ξεχωριστό έγκλημα; Γιατί δεν μας καλύπτει ως όρος η ανθρωποκτονία;
Το 100% των ανθρώπων που τέλεσαν το αδίκημα της γυναικοκτονίας ήταν άντρες. Η απόλυτη πλειοψηφία των ανδρών που δολοφονήθηκαν από το 2018 έως σήμερα ήταν θύματα άλλων ανδρών. Ο αριθμός των ανθρώπων που σκοτώθηκαν από γυναίκες, επίσης από το 2018 έως σήμερα, είναι 14.
Ως γυναικοκτονία ορίζεται η ανθρωποκτονία μιας γυναίκας ή ενός κοριτσιού ως αποτέλεσμα έμφυλης βίας για λόγους που συνδέονται με το φύλο της. Τον ορισμό αυτό δίνουν ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας και ο ΟΗΕ, εξηγώντας τη φύση του εγκλήματος ως κάθε σκόπιμη ανθρωποκτονία γυναικών και κοριτσιών επειδή είναι γυναίκες και επειδή διαπράττεται με έμφυλα κίνητρα. Έτσι αλλάζει και μια λανθασμένη αντίληψη αιώνων: αυτό που κάποτε χαρακτηριζόταν έγκλημα πάθους, όταν αφορά ανθρωποκτονία με θύμα γυναίκα, είναι έγκλημα με έμφυλη διάσταση. Η σύνδεση με την ενδοοικογενειακή βία δείχνει πώς η κλιμάκωσή της μπορεί να οδηγήσει σε γυναικοκτονία και να προληφθεί το τελικό έγκλημα.
Διαδήλωση κατά των γυναικοκτονιών στο Κέιπ Τάουν, Νότια Αφρική, Σεπτέμβριος 2019 (Wikimedia Commons)
Σε 29 χώρες παγκοσμίως έχουν ψηφιστεί νόμοι που σχετίζονται με τη γυναικοκτονία. Αυτό σημαίνει διαφορετικά πράγματα, καθώς δεν έχουν προχωρήσει όλες σε πλήρη αναγνώριση ως αυτούσιο έγκλημα. Ορισμένες το έκαναν, όπως η Κύπρος και πολλές χώρες της νότιας και κεντρικής Αμερικής, ενώ άλλες, όπως η Ιταλία και η Ισπανία, προχώρησαν σε επιμέρους τροποποιήσεις του ποινικού κώδικα, αναγνωρίζοντας το φύλο ως κίνητρο για την ανθρωποκτονία ή τη γυναικοκτονία ως φόνο που διαπράχθηκε κατά τη διάρκεια σεξουαλικού εγκλήματος.
Την αρχή παγκοσμίως έκαναν οι χώρες της κεντρικής και νότιας Αμερικής. Όταν το έγκλημα έλαβε διαστάσεις που δεν μπορούσαν πια να αγνοηθούν, δεν ήταν δυνατό να συνεχίσουν να το καταγράφουν ως ανθρωποκτονία, αφού τα θύματα ήταν αποκλειστικά και επί τούτου γυναίκες.
Ο λόγος που αυτές οι 18 χώρες της αμερικανικής ηπείρου προχώρησαν στη νομική αναγνώριση της γυναικοκτονίας ήταν η παραδοχή πως αυτές οι γυναίκες δεν σκοτώθηκαν τυχαία. Σκοτώθηκαν επειδή ήταν γυναίκες. Επομένως, το φύλο αποτελεί κίνητρο και αν αυτό δεν καταγραφεί, δεν θα αλλάξει τίποτα ως προς την πρόληψη.
Αυτή η αλλαγή έχει αποτυπωθεί πολύ περισσότερο στις 18 αμερικανικές χώρες, καθώς μετρούν πάνω από 20 χρόνια από τότε που η γυναικοκτονία μπήκε στον ποινικό κώδικα, έστω και όχι με τον ίδιο τρόπο παντού. Πρώτα και άμεσα άλλαξε η αυστηροποίηση των ποινών, με ισόβια κάθειρξη στις περισσότερες χώρες. Καταργήθηκαν επίσης ελαφρυντικά, όπως το εν βρασμώ ψυχής ή το έγκλημα τιμής, που ίσχυαν σε ορισμένες νομοθεσίες, και δημιουργήθηκαν ειδικά πρωτόκολλα έρευνας. Οι αστυνομικές και δικαστικές αρχές υποχρεούνται να ακολουθούν συγκεκριμένες οδηγίες για τη διερεύνηση των αιτιών πίσω από τη δολοφονία μιας γυναίκας, όπως το προηγούμενο ιστορικό ενδοοικογενειακής και έμφυλης βίας.
Σε κοινωνικό επίπεδο, άλλαξε η καταγραφή δεδομένων. Δημιουργήθηκαν επίσημοι εθνικοί δείκτες και βάσεις δεδομένων αποκλειστικά για τις γυναικοκτονίες, κάτι που βοηθά στην ακριβή αποτύπωση του προβλήματος. Η ίδια η χρήση του όρου από τα θεσμικά όργανα διευκόλυνε και την κοινωνική κατανόηση ότι δεν πρόκειται για μεμονωμένα περιστατικά ή για την κακιά την ώρα, αλλά για συστημικό πρόβλημα έμφυλης βίας.
Γυναικείες οργανώσεις και μεμονωμένες φωνές ισχυροποιήθηκαν, κάνοντας ορατή μια πραγματικότητα που κρυβόταν πίσω από κώδικες τιμής και ομαδικούς τάφους.
Η διάσταση μεταξύ νόμου και κοινωνίας είναι σαφής. Το έγκλημα δεν μειώθηκε, με μόνη και φωτεινή εξαίρεση τη Χιλή, όπου η κοινωνική ευαισθητοποίηση και το κοινωνικό πεδίο δράσης ανάγκασαν και τον ίδιο τον κρατικό μηχανισμό να ενεργοποιηθεί. Αυτή τη στιγμή η Χιλή καταγράφει από τους χαμηλότερους δείκτες γυναικοκτονιών παγκοσμίως.
Συγκεκριμένα, η έκθεση της Οικονομικής Επιτροπής του ΟΗΕ για τις υπόλοιπες αμερικανικές χώρες δίνει μια άγρια εικόνα. Παρά την ποινικοποίηση, η μείωση των κρουσμάτων είναι ελάχιστη ή μηδενική. Καταγράφονται πάνω από 3.700 με 3.800 γυναικοκτονίες ετησίως, σύμφωνα με το κέντρο ερευνών για τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Στη Βραζιλία, παρά την ψήφιση του αυστηρού νόμου Maria da Penha το 2006 και τη νομική αναγνώριση της γυναικοκτονίας το 2015, οι δολοφονίες αυξήθηκαν, αγγίζοντας ιστορικά υψηλά επίπεδα. Είναι ένα γεγονός που δείχνει ότι ο νόμος από μόνος του δεν αρκεί χωρίς αλλαγή κουλτούρας και κρατική προστασία.
Επομένως, τι κερδήθηκε εφόσον το έγκλημα δεν μειώθηκε; Εφόσον η διαφθορά μπορεί να εξαγοράσει τη σιωπή του κρατικού μηχανισμού και της δικαιοσύνης συγκεκριμένα;
Κερδήθηκε η ορατότητα. Το έγκλημα βγήκε από την ιδιωτική σφαίρα. Είναι γεγονός πως υπάρχει κοινωνικό και μάλιστα μαζικό πρόβλημα, και το κράτος οφείλει να δαπανήσει από τον προϋπολογισμό του σε δομές φιλοξενίας, στήριξη, έρευνα και όλα τα βήματα που πρόκειται να γίνουν στο μέλλον, ώστε να σωθούν περισσότερες ζωές.
Οι κοινές εκθέσεις του UN Women και του Γραφείου του ΟΗΕ για τα Ναρκωτικά (UNODC) δείχνουν πως η νομική αναγνώριση ανάγκασε τα κράτη να δημιουργήσουν ειδικά πρωτόκολλα έρευνας, όπως το Latin American Model Protocol. Αυτό βοήθησε να ξεχωρίζουν οι έμφυλες δολοφονίες από τις κοινές ανθρωποκτονίες, να καταγραφούν και να μελετηθούν.
Επίσης, στη Λατινική Αμερική έγινε σαφής η διάκριση ανάμεσα στις γυναικοκτονίες που συμβαίνουν από συντρόφους, νυν ή πρώην, σε ενδοοικογενειακό πλαίσιο και στη δράση του οργανωμένου εγκλήματος, συμμοριών και διακινητών. Στην Κεντρική Αμερική, όπου το οργανωμένο έγκλημα είναι ισχυρό, μεγάλο μέρος των γυναικοκτονιών συνδέεται με δράση συμμοριών.
Πρόσφατα, έρευνα της Παγκόσμιας Τράπεζας για τους νόμους σχετικά με τις γυναικοκτονίες διεθνώς με τίτλο «50 χρόνια εξέλιξης και συστηματικά κενά» αναφέρει δύο δομικά προβλήματα στη σχέση του νόμου με την εφαρμογή και την κοινωνική αλλαγή: οι νόμοι εστιάζουν κυρίως στην καταστολή, δηλαδή στις ποινές φυλάκισης, και όχι στην πρόληψη, όπως η εκπαίδευση, τα καταφύγια γυναικών και η οικονομική στήριξη θυμάτων. Η ύπαρξη του νόμου στα χαρτιά δεν μεταφράζεται πάντα σε δικαιοσύνη, ενώ το δικαστικό σύστημα σε πολλές χώρες της Λατινικής Αμερικής πάσχει από βαθιά ριζωμένη πατριαρχική κουλτούρα, με αποτέλεσμα πολλές υποθέσεις να μην διώκονται σωστά ή να υποβαθμίζονται.
Αυτό που δεν αναιρείται, όμως, είναι η σημασία της ποινικής αναγνώρισης του εγκλήματος. Τα 50 χρόνια της εξέλιξης των νομοθετημάτων διεθνώς είναι μόνο η αρχή για να φτάσουμε στη ριζική λύση.
Την Αμερική ακολούθησε η Ευρώπη αργότερα. Σύμφωνα με στοιχεία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, οι χώρες της ΕΕ που έχουν εισαγάγει τη γυναικοκτονία στον ποινικό τους κώδικα είναι η Κύπρος, η Μάλτα, η Κροατία και η Ιταλία. Το Βέλγιο και η Ισπανία έχουν ψηφίσει ειδικές διατάξεις. Συγκεκριμένα: η Κύπρος προχώρησε σε θεσμική αναγνώριση του έμφυλου κινήτρου πίσω από συγκεκριμένες δολοφονίες γυναικών, η Μάλτα ενσωμάτωσε τον όρο στον Ποινικό Κώδικα το 2022, η Κροατία εισήγαγε ξεχωριστό αδίκημα το 2024 και η Ιταλία ακολούθησε το 2025.
Το 2021 η χώρα ήταν σοκαρισμένη από τις ασταμάτητες ειδήσεις για νέες γυναικοκτονίες. Υπουργός Δικαιοσύνης ήταν ο Κώστας Τσιάρας και τον Νοέμβριο επρόκειτο να γίνει τροποποίηση του Ποινικού Κώδικα. Τότε, κόμματα της αντιπολίτευσης σε συνεργασία με γυναικείες οργανώσεις είχαν διεκδικήσει τη νομική αναγνώριση της γυναικοκτονίες ως αυτοτελούς εγκλήματος.
Στις 3 Νοεμβρίου ο τότε εισαγγελέας του Αρείου Πάγου, Βασίλης Πλιώτας, εξέδωσε εγκύκλιο-ορόσημο για τα ελληνικά δεδομένα. Ο κ. Πλιώτας ανέφερε για πρώτη φορά τη γυναικοκτονία ως έγκλημα, αναγνώρισε ότι τα εγκλήματα αυτά στρέφονται κατά των γυναικών λόγω του φύλου τους και σημείωσε την ανάγκη να εξεταστεί η διακριτή τυποποιημένη ποινική πρόβλεψη του όρου, δηλαδή η εισαγωγή της γυναικοκτονίας ως διακεκριμένης μορφής ανθρωποκτονίας στον Ποινικό Κώδικα.
Ο κ. Πλιώτας ζήτησε από τους εισαγγελείς της χώρας να βρίσκονται σε κόκκινη ετοιμότητα και να παρεμβαίνουν άμεσα και χωρίς καθυστέρηση σε περίπτωση τέτοιων εγκλημάτων. Έδωσε οδηγίες στις εισαγγελικές αρχές να μην υποτιμούν καμία καταγγελία ή αναφορά για ενδοοικογενειακή βία και προέτρεψε σε ενεργοποίηση κοινωνικών δομών και βοήθεια των εισαγγελέων προς την αστυνομία, ώστε να κινούνται άμεσα οι διαδικασίες προστασίας των γυναικών και συλλογής των απαραίτητων αποδεικτικών στοιχείων πριν την τέλεση του εγκλήματος. Αναγνώρισε, δηλαδή, ότι η κλιμάκωση της ενδοοικογενειακής και έμφυλης βίας μπορεί να οδηγήσει σε γυναικοκτονία.
Η πρόταση δεν έγινε δεκτή. Ο υπουργός Κώστας Τσιάρας ανέφερε συγκεκριμένα ότι αποδέχεται τον κοινωνιολογικό όρο της γυναικοκτονίας, αλλά όχι τη νομική καθιέρωση.
Αντί αυτού, αυστηροποιήθηκαν οι ποινές για την ανθρωποκτονία οριζόντια, με μοναδική προβλεπόμενη κάθειρξη την ισόβια ποινή. Το επιχείρημα ήταν πως όλες οι ζωές αξίζουν το ίδιο και πως πρέπει να δοθεί βάση στην πρόληψη της ενδοοικογενειακής βίας. Αλλά δόθηκε;
Στην τελευταία αξιολόγηση της Ελλάδας από τη GREVIO, την επιτροπή του Συμβουλίου της Ευρώπης που εποπτεύει την τήρηση της Σύμβασης της Κωνσταντινούπολης για την ενδοοικογενειακή βία, διαπιστώθηκαν ουσιαστικές και δομικές ελλείψεις. Η επιτροπή διαπιστώνει την ανάγκη λήψης μέτρων βελτίωσης σε διάφορους τομείς, όπως τη λειτουργία κέντρων αντιμετώπισης θυμάτων βιασμού και κέντρων προστασίας γυναικών θυμάτων βίας και των παιδιών τους, καθώς και τη λήψη υπόψη από το δικαστήριο στις διαδικασίες επιμέλειας και καθορισμού των δικαιωμάτων επίσκεψης ζητημάτων ενδοοικογενειακής βίας. Ειδικότερα για τις γυναίκες που ζητούν άσυλο απαιτείται η παροχή ασφαλούς καταλύματος, η πρόσβαση σε ποιοτικές υπηρεσίες διερμηνείας και η παροχή νομικής βοήθειας.
Ταυτόχρονα, ο ΟΗΕ επισημαίνει πως η μη αναγνώριση της γυναικοκτονίας ως αυτούσιου αδικήματος συσκοτίζει το ζήτημα του κινήτρου και εμποδίζει την καταγραφή, τη μελέτη και, τελικά, την αντιμετώπιση της φύσης του εγκλήματος.
Κάποια πράγματα που τυπικά εξαγγέλλονται, όπως οδηγίες για εκπαίδευση αστυνομικών, είναι ευχολόγιο. Στην πράξη πηγαίνει λάθος. Τα θύματα δεν μειώνονται. Οι εξουσιαστικές αντιλήψεις δεν μειώνονται, σε πολύ νεαρά άτομα το παρατηρείς κι αυτό είναι οδυνηρό.
Το in μίλησε με τη Μαρία Αποστολάκη, δικηγόρο από το κέντρο ΔΙΟΤΙΜΑ, η οποία μας εξήγησε πως η νομική αναγνώριση είναι απαραίτητη, αλλά από μόνη της δεν αλλάζει κάτι. Όπως δεν άλλαξε απολύτως τίποτε η αύξηση της ποινής για την ανθρωποκτονία σε ισόβια κάθειρξη.
Ο ποινικός κώδικας αντιμετωπίζει το αδίκημα της ανθρωποκτονίας με δόλο ως ουδέτερο ως προς το φύλο έγκλημα, κι έτσι δεν καλύπτονται τα δομικά υλικά της γυναικοκτονίας, δηλαδή ο μισογυνισμός, ο σεξισμός και οι διακρίσεις βάσει του φύλου. Η νομική αναγνώριση είναι αναγκαία, γιατί οι γυναικοκτονίες θα καταμετρώνται ως έμφυλα εγκλήματα και θα μπορούν να προταθούν λύσεις. Η νομοθεσία είναι επίσης μηχανισμός εκπαίδευσης, όχι μόνο καταστολής και τιμωρίας, και η μισογυνική και σεξιστική δολοφονία είναι μια άλλη συμπεριφορά, όχι μόνο ανθρωποκτονία από πρόθεση.
Κι αυτό που λένε διάφοροι νομικοί κύκλοι πως πρόκειται για εισαγωγή αντισυνταγματικής διάκρισης με βάση το φύλο, είναι λάθος. Δεν αποτελεί διάκριση να παίρνεις θετικά μέτρα που προωθούν την ισότητα των δύο φύλων. Εμείς θέλουμε το άρθρο να εμπεριέχει όλες τις διακρίσεις, την ανισότητα και την ανισορροπία των δυνάμεων, στοιχεία που δεν μπορούν να αποτυπωθούν στο υπάρχον αδίκημα.
Μια σκέτη αναγνώριση του όρου στον ποινικό κώδικα δεν αρκεί, αν δεν ληφθούν κι άλλα μέτρα και δεν γίνουν και άλλες δράσεις για την απάλειψη του φαινομένου. Η ανισότητα ξεκινά από την πρώτη μέρα και δεν θα αλλάξει τίποτα αν δεν αρχίσουμε να βλέπουμε ανθρώπους και όχι παιδιά ως ισότιμα όντα. Οι γυναίκες δεν πρέπει να προσέχουν και να είναι οι γενναίες, όπως λένε κάποιοι, αλλά να ζουν ελεύθερες, ενώ τα αγόρια πρέπει να μάθουν τα όρια. Η αλλαγή πρέπει να ξεκινήσει από τη σχολική αγωγή, αν χρειαστεί, με συζητήσεις στα σχολεία ενάντια στον μισογυνισμό και τον σεξισμό.
Η ειδική νομική αντιμετώπιση είναι εργαλείο κατανόησης και αντιμετώπισης, όχι αυτούσια λύση. Τη στιγμή που η διαβόητη ανδρόσφαιρα εντείνει το μίσος απέναντι στις γυναίκες, χρειάζεται να γίνει η αρχή, ως πρώτη νίκη υπέρ των γυναικών και ως απόδειξη καλής θέλησης από την πλευρά της Πολιτείας.
Στην Ελλάδα έχουμε, μέχρι σήμερα, 15 καταγεγραμμένες γυναικοκτονίες από την αρχή του έτους. Η πιο πρόσφατη ήταν αυτή της 25χρονης Πηνελόπης στην Ηγουμενίτσα. Είναι δίκαιο να πούμε ότι δεν αντέχουμε άλλο πια και ότι η αλλαγή, που θα έπρεπε να είχε ξεκινήσει χρόνια τώρα, έχει ήδη καθυστερήσει πάρα πολύ.
- Στην κύρια φωτογραφία: Διαδήλωση κατά των γυναικοκτονιών στην Πόλη του Μεξικού, Νοέμβριος 2019. Το πλακάτ γράφει: Δεν γεννήθηκα γυναίκα για να πεθάνω γι αυτό (Wikimedia Commons)
