Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν απορροφά μόνο υποδομές, δίκτυα και ενεργειακούς πόρους στην Ευρώπη. Μεταβάλλει και τους όρους της κοινωνικής συμβίωσης, την ώρα που η πραγματική ιδεολογική συζήτηση μεταφέρεται στην Καλιφόρνια, εκεί όπου οι ηγέτες της νέας τεχνολογικής επανάστασης διαμορφώνουν τους επόμενους πολιτικούς ορίζοντες.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπως σημειώνει το Social Europe, η κουβέντα έχει ξεπεράσει την κλασική φορολόγηση του πλούτου. Επεκτείνεται σε πιο ριζοσπαστικές ιδέες, με βάση την κοινωνική φιλοσοφία της προδιανομής (predistribution): φορολόγηση των ρομπότ, ανανεωμένο ενδιαφέρον για το Καθολικό Βασικό Εισόδημα (UBI), εισαγωγή του Καθολικού Βασικού Κεφαλαίου (UBC) και δημιουργία νέων χρηματοπιστωτικών εργαλείων για το δημόσιο συμφέρον. Ακόμα και μορφές όπως ο Έλον Μασκ και ο Σαμ Άλτμαν, πιθανότατα χωρίς να το επιδιώκουν, επιβεβαιώνουν την πρόβλεψη του Κέινς ότι η τεχνολογική πρόοδος θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια κοινωνία λιγότερο εξαρτημένη από τη μισθωτή εργασία.
Η λογική πίσω από αυτή την προσέγγιση είναι βαθιά ρεαλιστική και θυμίζει τον Φορντισμό: χωρίς καταναλωτές με επαρκή αγοραστική δύναμη, οι πωλήσεις και η καινοτομία των τεχνολογικών κολοσσών θα καταρρεύσουν. Η αυτοματοποίηση φέρνει μαζί της την ανάγκη για νέο σχεδιασμό στην κοινωνική ασφάλιση και την απασχόληση.
Στον αντίποδα, ο ευρωπαϊκός χώρος —και κυρίως χώρες όπως η Γαλλία— εμφανίζει μια ιδιότυπη θεσμική αδράνεια. Προοδευτικοί παράγοντες επικαλούνται συχνά τον κίνδυνο της Ακροδεξιάς για να υπερασπιστούν το πολιτικό status quo, ταυτίζοντας την κοινωνική προστασία αποκλειστικά με τους παραδοσιακούς κρατικούς μηχανισμούς. Η εμμονή στο μεταπολεμικό κράτος πρόνοιας, είτε στη μπεβεριτζιανή είτε στη βισμαρκική του εκδοχή, είναι τόσο ισχυρή ώστε κάθε προσπάθεια εκσυγχρονισμού και συνδυασμού διαφορετικών μοντέλων αντιμετωπίζεται ως απειλή.
Ωστόσο, αυτή η σύνδεση ανάμεσα στο κοινωνικό κράτος και τη δημοκρατία, όσο κρίσιμη κι αν υπήρξε ιστορικά για την αποτροπή του ολοκληρωτισμού, δεν μπορεί να λειτουργεί ως άλλοθι για ακινησία. Δεν νοείται η Ευρώπη να προσφέρει γη, ρεύμα, νερό και επιδοτήσεις δισεκατομμυρίων για τα νέα AI Factories, αλλά να αρνείται να συζητήσει τις αμερικανικές κοινωνικές καινοτομίες που γεννά η ίδια τεχνολογική μετάβαση.
Τα δεδομένα αλλάζουν παγκοσμίως. Ενδεικτική είναι η απρόσμενη σύγκλιση ανάμεσα στον Ντόναλντ Τραμπ και τον Μπέρνι Σάντερς —δύο φαινομενικά αντίθετους πόλους— γύρω από την ιδέα της προικοδότησης κρατικών επενδυτικών ταμείων με εταιρικές μετοχές. Αυτή η τάση για εθνικοποίηση παραγωγικών περιουσιακών στοιχείων δείχνει ότι τα όρια της κοινωνικής αλληλεγγύης διευρύνονται.
Μπροστά στη δημοσιονομική στενότητα, η Ευρώπη χρειάζεται να κοιτάξει πέρα από τη φορολογία. Μοντέλα αποκεντρωμένης αλληλεγγύης, όπως η ευρωπαϊκή παράδοση των αλληλοβοηθητικών ταμείων που κάποτε παρείχαν υπηρεσίες υγείας, στέγασης ή ακόμη και αποεμπορευματοποιημένα βασικά αγαθά, μπορούν να επανασχεδιαστούν. Παράλληλα, η διάχυση της εταιρικής ιδιοκτησίας μέσω ταμείων που κεφαλαιοποιούνται από τις ίδιες τις επιχειρήσεις, όπως τα συστήματα μετοχοποίησης εργαζομένων, ανοίγει έναν δρόμο όπου οι παραγωγοί —ενεργοί ή μη— γίνονται μέτοχοι του πλούτου που δημιουργούν τα ρομπότ.
Το ζήτημα της εταιρικής διακυβέρνησης σε σχέση με τους δημοκρατικούς θεσμούς παραμένει ανοιχτό. Παρά τις αντιπολιτικές φαντασιώσεις της Silicon Valley, η τελευταία λέξη δεν ανήκει στους τεχνοκράτες. Η Ευρώπη χρειάζεται να μπει δυναμικά σε αυτή τη συζήτηση, έχοντας στα χέρια της τρία ισχυρά στρατηγικά πλεονεκτήματα που αγνοεί.
Πρώτον, διαθέτει θεσμούς κοινωνικού διαλόγου που είναι ήδη δομημένοι. Η θεσμοθετημένη διαβούλευση ανάμεσα σε συνδικάτα, εργοδότες και κράτη, παρά τις αδυναμίες της, προσφέρει μια μοναδική παγκοσμίως υποδομή για συλλογική επίλυση προβλημάτων.
Δεύτερον, κληρονομεί μια βαθιά πλουραλιστική πνευματική παράδοση. Η αποτροπή της μετατροπής των εθνών σε απλές αγορές δεν είναι αποκλειστικότητα της σοσιαλδημοκρατίας. Είναι ριζωμένη και στη χριστιανική κοινωνική σκέψη, από την Rerum Novarum έως τη Magnifica Humanitas, διαμορφώνοντας ένα ευρύ πλαίσιο για κοινωνική μεταρρύθμιση που ξεπερνά τις στείρες ιδεολογικές αντιπαραθέσεις.
Τρίτον, η Ευρώπη έχει ήδη εμπειρία σε υβριδικά μοντέλα. Παρά τη ρητορική εμμονή στον κρατικό παρεμβατισμό, τα χρηματοοικονομικά ταμεία έχουν ήδη κεντρικό ρόλο στην κοινωνική ασφάλιση. Το σουηδικό συνταξιοδοτικό σύστημα, που στηρίζεται στην κεφαλαιοποίηση, δείχνει ότι το κράτος πρόνοιας μπορεί να συνδυάσει τη δημόσια εξουσία με τα σύγχρονα χρηματοπιστωτικά εργαλεία.
Η μετάβαση στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης απαιτεί μια Κοινωνική Ευρώπη που απορρίπτει τόσο την πλήρη εμπορευματοποίηση της ζωής όσο και τη θεσμική παράλυση. Αν οι Ευρωπαίοι πολίτες πρόκειται να παραχωρήσουν τη γη, την ενέργεια και τους φόρους τους για να χτιστεί το ψηφιακό μέλλον, έχουν κάθε λόγο να απαιτήσουν τη ριζική επανεφεύρεση του κοινωνικού συμβολαίου.
