Κάθε Δεκαπενταύγουστο, η Κοίμηση της Θεοτόκου φέρνει ξανά στο προσκήνιο τις εκκλησίες και τα μοναστήρια που είναι αφιερωμένα στην Παναγία. Στα ορεινά της Δράμας, τρεις ιστορικοί ναοί σε Λιβαδάκι, Δασωτό και Πανόραμα ξεχωρίζουν για τη μεταβυζαντινή ναοδομία τους και για τη ζωντανή σχέση τους με τις τοπικές κοινωνίες.
Μέσα σε αυτούς τους ναούς, η αρχιτεκτονική συναντά τη λαϊκή τέχνη και η ιστορία την εμπειρία της πίστης σήμερα. Αυτή τη διπλή εικόνα αποτυπώνει με τον φακό του ο φωτογράφος Κώστας Βιδάκης, ο οποίος έχει φωτογραφίσει τους τρεις ναούς σε διαφορετικές χρονικές στιγμές, τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό τους.
Όπως σημειώνει στο ΑΠΕ – ΜΠΕ, δεν στάθηκε μόνο στην αρχιτεκτονική των ναών της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στη Δράμα. Τον ενδιέφερε να καταγράψει τη σχέση τους με το φως, τον χρόνο και τα σημάδια που αφήνει η ανθρώπινη παρουσία πάνω στα υλικά, αλλά και το θρησκευτικό συναίσθημα που εξακολουθούν να γεννούν.
Η φωτογραφική ματιά συναντά την επιστημονική προσέγγιση στο λεύκωμα «Από πέτρα και ξύλο σε σάρκωμα και γλυκασμό, οι βυζαντινές και μεταβυζαντινές εκκλησίες της Περιφερειακής Ενότητας Δράμας», όπου περιλαμβάνονται και οι τρεις ναοί. Το λεύκωμα εξέδωσε ο Σύλλογος «Φίλοι Αρχαιολογικού Μουσείου Δράμας, Πολιτιστικών και Φυσικών Μνημείων Πόλης και Περιοχής Δράμας», με την ευγενική χορηγία της δραμινής εταιρείας Wonderplant.
Όπως επισημαίνει στο βιβλίο ο φιλόλογος και δρ. Βυζαντινής Αρχαιολογίας Βασίλης Μεσσής, οι ναοί αυτοί είναι χαρακτηριστικά δείγματα της μεταβυζαντινής ναοδομίας της περιοχής, όπου η τοπική τεχνική παράδοση συνδυάζεται με την πνευματική και κοινωνική ζωή των οικισμών. Αυτή η συνάντηση είναι που δίνει στους τρεις ναούς τη σημερινή τους αξία.
Ένας επιβλητικός ναός σε έναν σιωπηλό οικισμό
Στον δρόμο από το Κάτω Νευροκόπι προς τους Ποταμούς, κοντά στα ελληνοβουλγαρικά σύνορα, βρίσκεται ο μικρός οικισμός Λιβαδάκι, που σήμερα έχει ελάχιστους κατοίκους. Στο κέντρο του δεσπόζει ο ιερός ναός Κοιμήσεως της Θεοτόκου, ο οποίος μοιάζει πολύ μεγαλύτερος από το σημερινό μέγεθος του χωριού.
Ο ναός χτίστηκε το 1870 και συγκαταλέγεται στα πιο αξιόλογα και καλοδιατηρημένα θρησκευτικά μνημεία της περιοχής του Κάτω Νευροκοπίου. Πρόκειται για λαμπρή τρίκλιτη ξυλόστεγη βασιλική, με παρουσία που μαρτυρά τόσο τη σημασία της περιοχής τότε όσο και την οικονομική δυναμική της κοινότητας.
Η αρχιτεκτονική του, μαζί με τον πλούσιο εσωτερικό διάκοσμο, τον κατατάσσει στα σημαντικότερα θρησκευτικά και πολιτιστικά μνημεία του λεκανοπεδίου Νευροκοπίου. Παρά την ηλικία του και τη γεωγραφική του απομόνωση, διατηρείται σε εξαιρετική κατάσταση και επιτρέπει στον επισκέπτη να δει σε μεγάλο βαθμό την αρχική του μορφή.
Στη δυτική πλευρά ξεχωρίζει το μεγαλοπρεπές καμπαναριό, που προστέθηκε περίπου το 1890. Είναι ορατό από μακριά και έχει δεθεί στενά με την εικόνα και την τοπική ταυτότητα του Λιβαδακίου.
Η μεγαλύτερη έκπληξη βρίσκεται στο εσωτερικό. Το ξυλόγλυπτο τέμπλο είναι ένας από τους σημαντικότερους θησαυρούς του ναού, με περίτεχνες λεπτομέρειες και στοιχεία της λαϊκής τεχνοτροπίας του 19ου αιώνα, που αποτυπώνουν τη θρησκευτική δημιουργικότητα της εποχής.
Ιδιαίτερη και σπάνια είναι η απεικόνιση της Δημιουργίας του Κόσμου στο τέμπλο, ενώ οι τοιχογραφίες συμπληρώνουν το εσωτερικό σύνολο με τη χρωματική τους τόλμη και τη ζωντάνια των μορφών.
Το σύνολο της αρχιτεκτονικής, της ξυλογλυπτικής και της ζωγραφικής διακόσμησης κάνει τον ναό ένα από τα καλύτερα διατηρημένα μνημεία της περιοχής. Σημασία έχει και το ότι το επιβλητικό κτίσμα παραμένει όρθιο σε έναν οικισμό με ελάχιστους κατοίκους, λειτουργώντας ως σημείο αναφοράς και σύμβολο της τοπικής ιστορίας.
Κάθε χρόνο, στις 14 και 15 Αυγούστου, το Λιβαδάκι ζωντανεύει για τον διήμερο εορτασμό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Πιστοί από την ευρύτερη περιοχή συγκεντρώνονται στον ναό και το πανηγύρι μετατρέπει, έστω και για λίγες ημέρες, τον σχεδόν σιωπηλό οικισμό σε τόπο συνάντησης.
Δασωτό: ένας ναός του 1870 με τη δική του ιστορία
Σε υψόμετρο 630 μέτρων και περίπου 48 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Δράμας, ο ιερός ναός Κοιμήσεως της Θεοτόκου στο Δασωτό είναι χαρακτηριστικό δείγμα εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής του 19ου αιώνα.
Η ανέγερσή του χρονολογείται στο 1870, σύμφωνα με την εντοιχισμένη μαρμάρινη πλάκα. Ανήκει στον τύπο της τρίκλιτης ξυλόστεγης βασιλικής με στοά και υπερκείμενο γυναικωνίτη στη δυτική πλευρά, ενώ στο μέσο του κεντρικού κλίτους υπάρχει ξύλινος τρουλίσκος.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει το ξυλόγλυπτο τέμπλο, που κατασκευάστηκε το 1877. Η ξυλογλυπτική του, όπως και ο υπόλοιπος διάκοσμος, αποτελούν μαρτυρίες της καλλιτεχνικής παράδοσης της εποχής. Στον ναό φυλάσσεται η δεσποτική εικόνα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, που χρονολογείται από το 1948, καθώς και λατρευτικά σκεύη και αντικείμενα, ανάμεσά τους και μικρές φορητές εικόνες του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα.
Ο ναός αποκτά ιδιαίτερο συμβολισμό κάθε Δεκαπενταύγουστο, όταν η εορτή της Κοιμήσεως φέρνει ξανά στο επίκεντρο τη σχέση του μνημείου με τη ζωντανή λατρευτική παράδοση.
Πανόραμα: από την εκκλησία στο πανηγύρι
Στο Πανόραμα, το παλιό Καλαπότι, ο ιερός ναός Κοίμησεως της Θεοτόκου βρίσκεται στην καρδιά του οικισμού. Ο ναός ανεγέρθηκε το 1841, σύμφωνα με την εγχαραγμένη χρονολογία σε μαρμάρινο ανάγλυφο, και είναι επίσης τρίκλιτη ξυλόστεγη βασιλική.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το μαρμάρινο ανάγλυφο της δυτικής πλευράς, που χρονολογείται στον 11ο αιώνα και αποτελούσε θωράκιο τέμπλου. Η ύπαρξή του οδηγεί στην υπόθεση ότι στην ίδια θέση ή στην ευρύτερη περιοχή υπήρχε παλαιότερος ναός.
Το τέμπλο κατασκευάστηκε το 1849 και οι περισσότερες δεσποτικές εικόνες φέρουν την ίδια χρονολογία. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει η δεσποτική εικόνα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, με υπογραφή του Ντιμιτάρ Μολέροφ ή Χατζηικονόμοφ, ζωγράφου που συνδέεται με τη βουλγαρική ζωγραφική σχολή του Μπάνσκο.
Η παραμονή της μεγάλης θεομητορικής εορτής είναι αφορμή για το παραδοσιακό γλέντι στην πλατεία του χωριού, κάτω από τον υπεραιωνόβιο πλάτανο. Η θρησκευτική πανήγυρη συναντά την κοινωνική ζωή και η εκκλησία γίνεται ξανά ο πυρήνας μιας κοινότητας που διατηρεί τις παραδόσεις της.
Μνημεία που παραμένουν ζωντανά
Οι τρεις ναοί της Κοιμήσεως είναι διαφορετικές ψηφίδες της ίδιας ιστορίας, της ιστορίας των ορεινών κοινοτήτων της Δράμας που δημιούργησαν καλαίσθητους ναούς, τους γέμισαν με ξυλόγλυπτα τέμπλα και εικόνες και τους παρέδωσαν στις επόμενες γενιές ως χώρους λατρείας και μνήμης. Πίσω από την αρχιτεκτονική μορφή βρίσκεται μια ολόκληρη κοινωνική και πνευματική διαδρομή.
Στο Δασωτό, στο Λιβαδάκι και στο Πανόραμα, η Κοίμηση της Θεοτόκου γίνεται έτσι κάτι περισσότερο από ημερομηνία στο εκκλησιαστικό ημερολόγιο. Είναι μια ετήσια επιστροφή στη μνήμη, στην πίστη και στον τόπο.
– Τις φωτογραφίες παραχώρησε ο κ. Κώστας Βιδάκης
