Ο Ιός Δυτικού Νείλου έχει πλέον περάσει στη σφαίρα των σταθερών απειλών για τη δημόσια υγεία στην Ελλάδα, καθώς η κλιματική κρίση αλλάζει τον χάρτη των λοιμωδών νοσημάτων.
Με αφορμή σχετική ομιλία του, ο αν. καθηγητής υγιεινής και επιδημιολογίας του ΕΚΠΑ Γκίκας Μαγιορκίνης εξηγεί πώς η υπερθέρμανση του πλανήτη επηρεάζει τις επιδημίες και τις ενδημίες.
Ποια λοιμώδη νοσήματα μετακινούνται γεωγραφικά λόγω της άνοδος της θερμοκρασίας; Γιατί ο ιός του Δυτικού Νείλου έχει γίνει μόνιμο πρόβλημα στην Ελλάδα και πόσο πιθανή είναι η επιστροφή του δάγκειου πυρετού στη χώρα;
Απαντήσεις δίνει ο κ. Μαγιορκίνης σε συνέντευξη στο Πρακτορείο FM και την Τάνια Μαντουβάλου, με αφορμή πρόσφατη ομιλία του με θέμα «Πώς αλλάζει το τοπίο των επιδημιών και των ενδημιών ως συνάρτηση της κλιματικής κρίσης».
Η κλιματική κρίση δεν είναι πλέον μια θεωρητική προειδοποίηση για το μέλλον. Η άνοδος της θερμοκρασίας του πλανήτη έχει ήδη αρχίσει να μεταβάλλει τον χάρτη των λοιμωδών νοσημάτων, επηρεάζοντας τους πληθυσμούς των κουνουπιών, τις μεταναστευτικές διαδρομές των πτηνών και τις επαφές ανθρώπων και ζώων που μπορούν να λειτουργήσουν ως δεξαμενές επικίνδυνων παθογόνων. Δεν μπορώ να πω με σιγουριά ποια θα είναι η επόμενη πανδημία, αλλά στη λίστα υψηλού κινδύνου βρίσκεται μια γρίπη, πιθανότατα από τα πτηνά, ή ένα ανασυνδυασμένο στέλεχος ανάμεσα σε ιό γρίπης πτηνών και ιό γρίπης χοίρων.
Αυτό το έχουμε ξαναδεί στο παρελθόν και συμβαίνει κάθε κάποια χρόνια. Δεν έχουμε δει πανδημία γρίπης περίπου από το 2009, άρα την περιμένουμε μέσα στην επόμενη δεκαετία. Όσο για τον κορονοϊό, δεν αποκλείεται μια νέα πανδημία, αλλά χρονικά πιθανότατα πολύ πιο μακριά. Λογικά, στα επόμενα 50 χρόνια είναι πιθανό να δούμε ακόμη μία COVID επιδημία.
Ο νέος χάρτης των λοιμωδών νοσημάτων
Όπως εξηγεί ο κ. Μαγιορκίνης, η κλιματική κρίση και η θέρμανση του πλανήτη έχουν ήδη επηρεάσει διαφορετικές κατηγορίες λοιμωδών νοσημάτων. Ιδιαίτερη σημασία έχουν όσα μεταδίδονται μέσω κουνουπιών, αλλά και τα λοιμώδη νοσήματα που συνδέονται με το περιβάλλον και την αλληλεπίδραση ανθρώπων και ζώων.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η χολέρα. Σύμφωνα με τον καθηγητή, από τη δεκαετία του 1960 βρίσκεται σε εξέλιξη η μακροβιότερη πανδημία χολέρας που έχει γνωρίσει ο πλανήτης. Στις χώρες με ασφαλή συστήματα ύδρευσης και ισχυρές υγειονομικές υποδομές το πρόβλημα δεν εμφανίζεται με τον ίδιο τρόπο, όμως σε περιοχές όπου δεν υπάρχει πρόσβαση σε καθαρό νερό η μετάδοση συνεχίζεται.
Η άνοδος της θερμοκρασίας έχει συμβάλει στην επέκταση των περιοχών όπου μπορεί να επιβιώσει το μικρόβιο. Για την Ελλάδα, πάντως, το ζήτημα που βρίσκεται ήδη μπροστά μας είναι κυρίως τα νοσήματα που μεταδίδονται από κουνούπια. Ο ιός του Δυτικού Νείλου αποτελεί πλέον σταθερό καλοκαιρινό πρόβλημα δημόσιας υγείας, ενώ ο δάγκειος πυρετός και ο ιός chikungunya εμφανίζουν ενδημική μετάδοση σε περιοχές της Ευρώπης που μέχρι πριν από λίγα χρόνια δεν θεωρούνταν τυπικές ζώνες μετάδοσης.
Ο κ. Μαγιορκίνης εκτιμά ότι ο ιός του Δυτικού Νείλου είναι πλέον πρόβλημα δημόσιας υγείας με το οποίο θα πρέπει να μάθουμε να ζούμε, καθώς η παρουσία του στη χώρα μας είναι επαναλαμβανόμενη και προβλέψιμη σε ετήσια βάση. Θεωρείται ουσιαστικά ενδημικός στην Ελλάδα, αφού εμφανίζεται κάθε χρόνο κατά τους θερινούς μήνες. Η περίοδος κυκλοφορίας του εκτείνεται περίπου από τα μέσα Ιουνίου έως τα μέσα ή τα τέλη Σεπτεμβρίου, ενώ υπάρχουν ενδείξεις ότι σε ορισμένα νησιά ο ιός μπορεί να διαχειμάζει.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και η πιθανή σχέση των ακραίων καιρικών φαινομένων με τη φετινή εικόνα. Ο καθηγητής θεωρεί πιθανό ο κυκλώνας Daniel του 2023 να επηρέασε τις μεταναστευτικές διαδρομές των πτηνών και να συνέβαλε στη μετατόπιση πληθυσμών τους προς περιοχές της Θεσσαλίας και άλλες περιοχές της χώρας. Αναφέρεται μάλιστα σε κορακοειδή, όπως τα κοράκια, οι κίσσες και οι καρακάξες, τα οποία αποτελούν σημαντικούς ενισχυτές της επιδημίας του Δυτικού Νείλου και, όπως λέει, έχουν βρεθεί ακόμα και σε κεντρικούς δρόμους της Αθήνας. Η έγκαιρη πρόβλεψη των περιοχών που κινδυνεύουν από αυξημένη μετάδοση είναι δύσκολη χωρίς επιδημιολογική επιτήρηση.
Ωστόσο, η εντομολογική επιτήρηση μπορεί να προσφέρει σημαντικό πλεονέκτημα, καθώς είναι δυνατό να προειδοποιήσει περίπου 15-20 ημέρες νωρίτερα για αυξημένη πιθανότητα μετάδοσης του ιού σε μια περιοχή.
Δάγκειος πυρετός δεν αποτελεί σήμερα ενδημικό νόσημα στην Ελλάδα. Η τελευταία μεγάλη παρουσία του στη χώρα χρονολογείται από τη δεκαετία του 1920, όταν είχε νοσήσει και ο Ελευθέριος Βενιζέλος. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι έχει εξαφανιστεί οριστικά από τον ευρωπαϊκό χάρτη. Ο φορέας του δάγκειου υπάρχει πλέον στην Ελλάδα, ενώ σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες έχουν καταγραφεί περιστατικά εγχώριας μετάδοσης τόσο δάγκειου όσο και chikungunya, όπως π.χ. σε Ιταλία και Γαλλία. Για αυτόν τον λόγο είναι πιθανό να δούμε στο μέλλον εγχώρια μετάδοση και στην Ελλάδα. Η κλιματική αλλαγή, σε συνδυασμό με την παρουσία των κατάλληλων κουνουπιών, δημιουργεί τις προϋποθέσεις ώστε νοσήματα που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν τροπικά να επεκτείνονται σε βορειότερες περιοχές.
Το ερώτημα αν η κλιματική κρίση συνδέεται και με την εμφάνιση της COVID-19 παραμένει πολύ πιο σύνθετο. Ο κ. Μαγιορκίνης επισημαίνει ότι δεν μπορεί να αποκλειστεί η συμβολή της κλιματικής αλλαγής, καθώς η άνοδος της θερμοκρασίας και οι περιβαλλοντικές μεταβολές έχουν οδηγήσει σε συχνότερες επαφές ανθρώπων με ζώα και, ειδικότερα, με νυχτερίδες. Οι νυχτερίδες αποτελούν φυσικούς ξενιστές πολλών παθογόνων, μεταξύ άλλων κορονοϊών, αλλά και άλλων ιών που έχουν προκαλέσει σοβαρές επιδημίες.
Η μεταβολή των οικοσυστημάτων μπορεί να φέρει ανθρώπους και ζώα σε μεγαλύτερη εγγύτητα, αυξάνοντας θεωρητικά τις ευκαιρίες μετάδοσης ενός παθογόνου από το ζώο στον άνθρωπο. Ο καθηγητής υπογραμμίζει, πάντως, ότι αυτή η σχέση δεν σημαίνει πως έχει αποδειχθεί ότι η κλιματική κρίση προκάλεσε την πανδημία COVID-19.
Η ουσία, όπως προκύπτει από την εικόνα που περιγράφει, είναι ότι η κλιματική αλλαγή δεν δημιουργεί από μόνη της έναν νέο ιό, αλλά μεταβάλλει τις συνθήκες μέσα στις οποίες άνθρωποι, ζώα, έντομα και παθογόνα αλληλεπιδρούν. Και αυτή η αλλαγή μπορεί να επηρεάσει το πού και το πότε θα εμφανιστούν οι επόμενες επιδημίες.
